शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে শিৱৰ স্বাভাৱিকী শক্তিৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰিছে। এই শক্তি সৰ্বব্যাপিনী, সূক্ষ্ম আৰু আনন্দ-চৈতন্যময়ী; সূৰ্যকিৰণৰ দৰে এক হৈও বহু ৰূপে প্ৰকাশ পায়। ইচ্ছা, জ্ঞান আৰু ক্রিয়া—এই শক্তিসমূহৰ অসংখ্য ভেদ উল্লেখ কৰি অগ্নিস্ফুলিঙ্গৰ ন্যায় তেওঁৰ প্ৰস্ফুৰণৰ পৰা তত্ত্বসমূহৰ উৎপত্তি কোৱা হৈছে। বিদ্যা-অবিদ্যাৰ অধিপতি, পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতি তেওঁৰ ক্ষেত্ৰতেই অৱস্থিত; মহৎ আদি সকলো বিকাৰ তেওঁৰ কাৰ্য। শিৱ ‘শক্তিমান’, আৰু শক্তি বেদ-শ্ৰুতি-স্মৃতি, জ্ঞান, ধৃতি তথা জানা-ইচ্ছা-কৰা এই সামৰ্থ্যৰ আধাৰ। মায়া, জীৱ, বিকৃতি আৰু সৎ-অসৎৰ সমগ্ৰ বিস্তাৰ তেওঁৰ দ্বাৰা ব্যাপ্ত; তেওঁৰ লীলা মোহিতো কৰে, মুক্তিও কৰে। তেওঁৰ সৈতে সৰ্বেশে জগতক (ইয়াত) সাতাইশ প্ৰকাৰৰে ব্যাপ্ত কৰে আৰু এই বোধৰ পৰাই মোক্ষ লাভ হয় বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा । एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा
উপমন্যুৱে ক’লে—তেওঁৰ শক্তি স্বাভাৱিক; তেওঁৰ বিদ্যা সমগ্ৰ বিশ্বতকৈও অনন্য। সেই একেই বহু ৰূপে দীপ্ত—যেনে সূৰ্যৰ প্ৰভা নানা ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 2
अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः । मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा
যাঁৰ ইচ্ছা-জ্ঞান-ক্রিয়া আদি শক্তি অনন্ত; তেখানৰ পৰাই মায়া আদি উদ্ভৱ হ’ল, যেনেকৈ অগ্নিৰ পৰা স্ফুলিঙ্গ ওলায়।
Verse 3
सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः । अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा
সেই পৰম তত্ত্বৰ পৰা সদাশিৱ আদি বিদ্যা-ঈশ্বৰসকল প্ৰকাশ পালে; তদ্ৰূপে অবিদ্যা-ঈশ্বৰসকলো উদ্ভৱ হ’ল। লগতে পুৰুষ (জীৱাত্মা) আৰু পৰাত্পৰা প্ৰকৃতিও তাতেই প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 4
महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः । यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः
মহৎ তত্ত্বৰ পৰা বিশেষ তত্ত্বসমূহলৈকে, আৰু ত্বক আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা দেহৰূপসমূহ—আৰু যি কিবা অন্য আছে, সেয়া সকলো তাইৰেই কাৰ্য; সন্দেহ নাই।
Verse 5
सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी । शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः
সেই শক্তি সৰ্বব্যাপী, সূক্ষ্ম আৰু প্ৰবোধ-আনন্দস্বৰূপিণী। শীতাংশু (চন্দ্ৰ) ভূষণধাৰী দেৱ শিৱক সেই শক্তিৰ অধিকারী—‘শক্তিমান’—বুলি কোৱা হয়।
Verse 6
वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः । धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः
জ্ঞেয় তত্ত্ব শিৱ; আৰু তেওঁক প্ৰকাশ কৰা বিদ্যা ‘শিৱা’। প্ৰজ্ঞা, শ্রুতি (বেদ), স্মৃতি, ধৃতি, স্থিতি, নিষ্ঠা আৰু জ্ঞান-ইচ্ছা-কর্মশক্তি—এই সকলো একে শিৱস্বৰূপৰেই প্ৰকাশ।
Verse 7
आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे । शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः
‘আজ্ঞা’য়েই নিশ্চয় পৰম ব্ৰহ্ম। বিদ্যা দুটা—পৰা আৰু অপৰা। শুদ্ধবিদ্যা আৰু শুদ্ধকলা (শুদ্ধ শক্তি) তেনেকুৱাই; কিয়নো সকলো কাৰ্য শক্তিৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন হয়।
Verse 8
माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा । असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्
মায়া, প্ৰকৃতি, জীৱ, বিকাৰ আৰু বিকৃতি—অসৎ বা সৎ বুলি যি কিছুমান কোৱা হয়—এই সমগ্ৰ জগত সেই শক্তিতেই সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত।
Verse 9
सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् । मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया
সেই দেৱী নিজৰ মায়াৰে চৰা-অচৰসহ সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডক অনায়াসে মোহিত কৰে, আৰু কেৱল লীলামাত্ৰে বন্ধনৰ পৰা মুক্তও কৰে।
Verse 10
अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया । विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते
এই শক্তিৰ সৈতে সৰ্বেশ্বৰ সাতাইশ প্ৰকাৰত স্থিত হৈ সমগ্ৰ বিশ্বত ব্যাপ্ত; সেয়েহে ইয়াতেই (তত্ত্বজ্ঞান আৰু উপাসনাৰে) মুক্তিৰ প্ৰবাহ আৰম্ভ হয়।
Verse 11
मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः । संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्
পূৰ্বতে কিছুমান মুমুক্ষু মুনি—ব্ৰহ্মবাদী—সন্দেহে আৱৃতচিত্ত হৈ পৰিল; মন জটিল হোৱাত তেওঁলোকে এলোমেলোভাবে কথা কৈ পুনৰ পুনৰ বিবেচনা কৰিলে।
Verse 12
किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् । कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्
আমাৰ কাৰণ কি, আৰু আমি ক’ৰ পৰা উৎপন্ন? কোনে আমাক জীৱিত ৰাখে? আমাৰ সত্য প্ৰতিষ্ঠা ক’ত, আৰু কোনে আমাক অধিষ্ঠিত কৰি শাসন কৰে?
Verse 13
केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् । अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता
আমি কোনজনাৰ দ্বাৰা সদায় শাশ্বত সুখ আৰু অন্য অভিজ্ঞতাত নিৰন্তৰ অৱস্থিত থাকোঁ? আৰু এই বিশ্বৰ অতিক্ৰমণ-অযোগ্য ব্যৱস্থা কোনে স্থাপন কৰিলে?
Verse 14
कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते । भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा
ইয়াত কেৱল ‘কালৰ প্ৰভাৱ’, নিয়তি বা যদৃচ্ছা—একোৱেই পৰম কাৰণ নহয়। ভূতসমূহ, যোনিৰূপ প্ৰকৃতি, পুৰুষ আৰু সিহঁতৰ ওপৰত বুলি কোৱা যোগীয়ো চূড়ান্ত নহয়; পৰমাৰ্থত পৰ শিৱেই পৰতত্ত্ব।
Verse 15
अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः । सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते
আত্মা চেতন হ’লেও, কাল আদি অচেতন তত্ত্বৰ সংযোগৰ বাবে আৰু ভূতদেহধাৰী হৈ স্বতন্ত্ৰ নথকাৰ বাবে, সুখ-দুখৰ অনুভৱ হয় বুলি বিচাৰ কৰা হয়।
Verse 16
तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् । पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्
সেই ধ্যানযোগৰ অনুশীলনত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁ ঐশ্বৰ্যময়ী দিৱ্য শক্তিক দৰ্শন কৰিলে—যি সাক্ষাৎ পাশচ্ছেদিনী, তথাপি নিজৰ গুণে অতি গূঢ়ভাৱে লুকাই থাকে।
Verse 17
तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् । शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा
তেওঁ (দেৱী) যিসকলৰ পাশ-বন্ধন ছিন্ন কৰিলে, তেওঁলোকে দিব্যচক্ষুৰে সৰ্বকাৰণ-কাৰণ, শক্তিমান মহাদেৱক দর্শন কৰিলে।
Verse 18
यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च । अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति
যি নিজৰ ভিতৰত কালতত্ত্বসহ সকলো কাৰণ অবশিষ্ট নথকাকৈ ধাৰণ কৰে, সেই অপ্ৰমেয় প্ৰভু নিজৰ শক্তিৰে সমগ্ৰ জগতক অধিষ্ঠান কৰি পালন আৰু শাসন কৰে।
Verse 19
ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च । दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः
তাৰপিছত শিৱ-প্ৰসাদযোগে, পৰম যোগে, আৰু প্ৰকাশিত ভক্তিযোগৰ পথেদি তেওঁলোকে দিব্য গতি—শিৱৰ পৰম পদ—লাভ কৰে।
Verse 20
तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् । तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः
সেয়ে, যিসকলে শক্তিসহ হৃদয়ত শিৱক দেখে, তেওঁলোকেই চিৰন্তন শান্তি পায়; আনসকলে নাপায়—এনেকৈ শ্রুতি কয়।
Verse 21
न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् । तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः
শক্তিমান (শিৱ) আৰু তেওঁৰ শক্তি (শক্তি)ৰ মাজত কেতিয়াও বিচ্ছেদ নহয়। সেয়ে শক্তি-শক্তিমানৰ তাদাত্ম্যৰ ফলত উভয়ৰ নিৰ্বৃতি আৰু মোক্ষ সেই অভেদতেই সিদ্ধ।
Verse 22
क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः । प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता
মুক্তিৰ প্ৰসঙ্গত জ্ঞান আৰু কৰ্মৰ এক ক্ৰম নিশ্চয় অভিপ্ৰেত। কিয়নো প্ৰসাদ থাকিলে সেই দিৱ্য মূৰ্তি যেন কৰতলত স্থিত—সুলভ আৰু দৃঢ়ভাৱে—লভ্য হয়।
Verse 23
देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा । कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः
সেই দেৱ হওক বা দানৱ, পশু হওক বা পখী; টিয়া হওক বা কৃমি—তাঁৰ প্ৰসাদতেই মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 24
गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणोपि वा । वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी
সেই গৰ্ভস্থ হওক, জন্ম ল’বলৈ ধৰোতা হওক, শিশু হওক বা যুৱক; বৃদ্ধ হওক বা মৃত্যুসন্ন—স্বৰ্গস্থ হওক বা নৰকস্থ—(শিৱৰ উদ্ধাৰক কৃপাৰ পৰিসৰতেই থাকে)।
Verse 25
पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा । प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः
সেই পতিত হওক বা ধৰ্মাত্মা, পণ্ডিত হওক বা মূঢ়—তাঁৰ প্ৰসাদে সেই ক্ষণতেই মুক্তি হয়; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 26
अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः । प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्
অযোগ্যসকলৰ প্ৰতিও কাৰুণ্যবশে পৰমেশ্বৰ ভক্তসকলৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই—আৰু তেওঁলোকৰ নানা মল-দোষ ধৰি অপসাৰণ কৰে।
Verse 27
प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति
সেই ভক্তি কেৱল (ঈশ্বৰীয়) প্ৰসাদৰ পৰাই জন্মে, আৰু প্ৰসাদো ভক্তিৰ পৰাই উৎপন্ন। ইয়াক আধ্যাত্মিক অৱস্থাভেদ বুলি জানি জ্ঞানী ইয়াত মোহিত নহয়।
Verse 28
प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी । नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना
এই সিদ্ধি প্ৰভুৰ কৃপাপূৰ্বক লাভ্য; ই ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে, কিন্তু মানুহে এক জন্মতে ইয়াক লাভ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 29
अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् । विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः
যিসকল বহু জন্মত সিদ্ধ, শ্ৰৌত-স্মাৰ্ত আচাৰ অনুসৰণকাৰী, বৈৰাগী আৰু প্ৰবুদ্ধ—তেওঁলোকৰ প্ৰতি মহেশ্বৰ প্ৰসন্ন হয়।
Verse 30
प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते । अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा
হে দেবেশ! আপুনি প্ৰসন্ন হ’লে সেই পশু-বন্ধ জীৱতো ‘মোৰ এজন নাথ আছে’ বুলি জাগৰণ হয়; আৰু বুদ্ধিপূৰ্বক অলপ ভক্তি আৰম্ভ হয়।
Verse 31
तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः । तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्
তপস্যাৰ দ্বাৰা মানুহ বিভিন্ন শৈৱ ধৰ্ম আৰু অনুশাসনত যুক্ত হয়। তাৰ পৰা যোগ আৰু তাৰ অভ্যাস জন্মে; আৰু সেই অভ্যাসৰ পৰা পৰা-ভক্তি উদ্ভৱ হয়।
Verse 32
परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः । प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः
সেই পৰম ভক্তিৰ দ্বাৰা পৰাত্পৰ শ্ৰীশিৱৰ প্ৰসাদ লাভ হয়। সেই প্ৰসাদৰ পৰা সকলো পাশৰ পৰা মুক্তি হয়, আৰু মুক্তজনৰ বাবে পৰম নিৰ্বৃতি আৰু শান্তি জন্মে।
Verse 33
अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् । नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः
যি মর্ত্যৰ ভিতৰত অল্প হলেও আধ্যাত্মিক ভাব আছে, সিও তিনিটা জন্ম অতিক্ৰম কৰাৰ পাছত পুনৰ যোনি-যন্ত্ৰণাৰ পীড়াত নপৰে—ইয়াত কোনো সংশয় নাই।
Verse 34
सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते । सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः
শিৱসেৱা—বাহ্য আচারসহ (সাঙ্গা) হওক বা অন্তৰ্মুখ নিৰাকার (নিৰঙ্গা) হওক—ইয়াকেই ভক্তি বুলি কোৱা হয়। সেই ভক্তি মন, বাক্য আৰু কায়া—এই তিন সাধনে পুনৰ ত্ৰিধা বিভক্ত।
Verse 35
शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता । जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी
শিৱৰ ৰূপ আদি বিষয়ে চিন্তা-ধ্যান—ইয়াক মানসী সেৱা বুলি স্মৰণ কৰা হয়। জপ আদি বাচিকী সেৱা; কৰ্ম, পূজা-উপচাৰ আদি কায়িকী সেৱা।
Verse 36
सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते । स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना
এই তিন সাধনাৰে সম্পন্ন সেৱাক ‘শিৱধৰ্ম’ বুলি কোৱা হয়। সেই শিৱধৰ্মক পৰমাত্মা শিৱে পাঁচ প্ৰকাৰ বুলি ঘোষণা কৰিছে।
Verse 37
तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः । कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्
সংক্ষেপতে সাধনা—তপ, কৰ্ম, জপ, ধ্যান আৰু জ্ঞান। কৰ্মত শিৱলিঙ্গ-অৰ্চনা আদি; আৰু তপত চান্দ্ৰায়ণ আদি ব্ৰত-প্ৰায়শ্চিত্ত।
Verse 38
जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु । शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते
জপ ত্ৰিবিধ; লগতে শিৱাভ্যাস, শিৱচিন্তা আৰু শিৱধ্যান—আৰু শিৱাগমত উক্ত যি জ্ঞান, সেয়াই ইয়াত ‘জ্ঞান’ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 39
श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः । शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्
এই শিৱাগম শ্ৰীকণ্ঠ শিৱে শিৱা (পাৰ্বতী)ক কৈছিল। শিৱাশ্ৰিতসকলৰ প্ৰতি কাৰুণ্যবশত ই পৰম শ্ৰেয়ৰ একমাত্ৰ সাধন।
Verse 40
तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे । त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः
সেয়ে পৰম শ্ৰেয় কামনা কৰা বুদ্ধিমান মানুহে পৰম কাৰণ শিৱত ভক্তি নিৰন্তৰ বৃদ্ধি কৰক আৰু বিষয়াসক্তিৰ সংগ ত্যাগ কৰক।
Frequently Asked Questions
The sampled opening indicates a primarily philosophical exposition rather than a single narrative event: Upamanyu teaches Śiva-Śakti doctrine, explaining cosmic manifestation as Śakti’s activity and līlā.
Śakti functions as both āvaraṇa (veiling) through māyā that produces moha (delusion) and anugraha (revealing grace) that enables mokṣa—bondage and release occur within the same divine power.
Icchā, jñāna, and kriyā śaktis; māyā and its pervasion of sat/asat; and the emergence of cosmic categories (puruṣa, prakṛti, mahat-ādi) as Śakti’s effects, with Śiva named as Śaktimān.