योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)
এই অধ্যায়ত শ্ৰীকৃষ্ণে ‘পৰম-দুৰ্লভ’ যোগৰ সঠিক বিৱৰণ বিচাৰে—অধিকার, অংগ, বিধি, প্ৰয়োজন আৰু মৃত্যুৰ কাৰণ-বিশ্লেষণ—যাতে সাধকে আত্মবিনাশ এৰাই তৎক্ষণাৎ ফল লাভ কৰে। উপমন্যুৱে শৈৱ দৃষ্টিত যোগক শিৱত স্থিৰচিত্তৰ দৃঢ় অৱস্থা বুলি সংক্ষিপ্তে নিৰূপণ কৰে; অন্তঃকৰণৰ চঞ্চল বৃত্তি-নিগ্ৰহৰ পাছত মন শিৱনিষ্ঠ হয়। তাৰ পিছত যোগৰ পাঁচ প্ৰকাৰ ক্ৰমে কোৱা হয়—মন্ত্ৰযোগ, স্পৰ্শযোগ (প্ৰাণায়াম-সম্পৰ্কিত), ভাবযোগ, অভাৱযোগ আৰু পৰম মহাযোগ। মন্ত্ৰজপ-অৰ্থচিন্তা, প্ৰাণনিয়মন, ভাবধ্যান আৰু দৃশ্য প্ৰপঞ্চৰ সত্যত লয়—এই লক্ষণসমূহে সমৰ্থ একাগ্ৰতাৰ পৰা সূক্ষ্ম নিৰ্বিকল্প লীনতা পৰ্যন্ত যোগৰ শ্ৰেণীবিভাগ দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् । उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—জ্ঞান, ক্ৰিয়া আৰু চৰ্যাৰ সাৰ উলিয়াই সংক্ষিপ্তভাৱে সংগ্ৰহ কৰি, ভগৱানে যি সকলো কৈছে সেয়া মই শুনিছোঁ—ই শ্ৰুতি (বেদ) সমান প্ৰমাণ।
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् । साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्
এতিয়া মই সেই পৰম দুৰ্লভ যোগৰ বিষয়ে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ—যথোচিত অধিকাৰসহ, অংগসমেত, বিধিসহ আৰু সত্য প্ৰয়োজনেৰে সহিত।
Verse 3
यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः । सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः
যদি যোগ আদি সাধনাৰ বিঘ্ন বা ব্যৰ্থতাৰ বাবে অকাল মৃত্যু সমীপ হয়, তেন্তে তৎক্ষণাৎ সাধনীয় এক উপায় আছে—যাৰ দ্বাৰা মানুহ আত্মহা (আত্মবিনাশী) নহয়।
Verse 4
तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च । तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः
আৰু তত্ত্ব অনুসাৰে ব্যাখ্যা কৰক—সেই তত্ত্ব কি আৰু তাৰ কাৰণ কি, সেই সময়ত কাৰ্যকৰী কৰণ/সাধন কি কি, আৰু তাৰ ভেদসমূহত তাৰতম্য আৰু ক্ৰমভেদ কি।
Verse 5
उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना । ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः
উপমন্যুৱে ক’লে—হে কৃষ্ণ, সকলো প্ৰশ্নৰ তাত্পৰ্য বুজা তুমি যথাস্থানে যথাযথ প্ৰশ্ন কৰিছা। সেয়ে মই ক্ৰমে সকলো ক’ম; তুমি সমাহিতচিত্তে শুনা।
Verse 6
निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला । या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा
অন্তৰ্বৃত্তি নিৰোধ হৈ চিত্ত শিৱত অচল-স্থিৰ হোৱা যি অৱস্থা, তাক সংক্ষেপে ‘যোগ’ বোলা হয়; আৰু সি নিশ্চয়েই পাঁচ প্ৰকাৰ।
Verse 7
मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः । अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः
মন্ত্ৰযোগ, স্পৰ্শযোগ আৰু ভাবযোগো কোৱা হৈছে; কিন্তু সকলো যোগৰ ওপৰত অভাৱযোগকেই পৰম মহাযোগ বুলি মানা হয়।
Verse 8
मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः । अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः
কেৱল মন্ত্ৰাভ্যাসৰ বলতেই মন মন্ত্ৰে প্ৰকাশ কৰা অৰ্থত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ সক্ষম হয়; মনোবৃত্তি অবিক্ষিপ্ত আৰু স্থিৰ হ’লে তাকেই ‘মন্ত্ৰযোগ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 9
प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते । स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः
প্ৰাণায়াম আদি দিয়ে আৰম্ভ হোৱা সেই সাধনা ‘স্পৰ্শ’ (অন্তঃসাক্ষাৎকাৰ) সহিত হ’লে ‘যোগ’ বুলি কোৱা হয়; আৰু মন্ত্ৰ আদি বাহ্য ‘স্পৰ্শ’ৰ নিৰ্ভৰতা নাথাকিলে তাক ‘ভাবযোগ’ বুলি প্ৰখ্যাত কৰা হয়।
Verse 10
विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः । अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः
যিহেতু বিশ্বৰ অংগ-প্ৰত্যংগ লীন হৈ এক অবিভক্ত ৰূপে কল্পনা কৰিব পাৰি, সেয়ে সৎ বস্তুৰ ‘অনাভাস’ অৱস্থাক ‘অভাবযোগ’ বুলি কোৱা হৈছে। শৈৱ মতে নাম-ৰূপ শান্ত হ’লে পতি শিৱ নিত্য-সৎ ৰূপে অৱশিষ্ট থাকে।
Verse 11
शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः । यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते
নিৰুপাধিক শিৱস্বভাৱ একমাত্ৰ চিন্তনীয়; এইদৰে মনৰ শৈৱ অভিমুখতাক ইয়াত ‘মহাযোগ’ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 12
दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः । यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्
যাৰ মন দেখা আৰু কেৱল শুনা বিষয় (স্বৰ্গভোগৰ প্ৰতিশ্ৰুতি আদি)ৰ পৰা বৈৰাগ্যযুক্ত, কেৱল তাৰেই যোগত অধিকাৰ আছে; আন কাৰো নাই।
Verse 13
विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च । दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः
ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ দ্বিবিধ দোষ আৰু ঈশ্বৰৰ মঙ্গল গুণসমূহৰ দৰ্শন-চিন্তনমাত্ৰেই মন সদায় বৈৰাগ্য লাভ কৰি সংসাৰাসক্তিৰ পৰা বিমুখ হয়।
Verse 14
अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः । यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्
অষ্টাঙ্গ হওক বা ষড়ঙ্গ—সংক্ষেপে সমগ্ৰ যোগ এই: যম আৰু নিয়ম, আৰু স্বস্তিকাসন আদি আসনৰ অনুশীলন।
Verse 15
प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च । समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः
প্ৰাণায়াম, প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান আৰু সমাধি—এইদৰে যোগৰ অষ্টাঙ্গ ঋষিসকলে ঘোষণা কৰিছে।
Verse 16
आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा । ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः
আসন, প্ৰাণসংৰোধ (প্ৰাণায়াম), প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান আৰু সমাধি—সংক্ষেপে যোগৰ এই ছয় অঙ্গ।
Verse 17
पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् । शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु
ইয়াৰ পৃথক লক্ষণসমূহ শিৱশাস্ত্ৰত স্পষ্টকৈ বৰ্ণিত হৈছে; আৰু অন্য শৈৱ আগমসমূহতো—বিশেষকৈ কামিক আদি গ্ৰন্থত।
Verse 18
यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः । शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च
সৎলোকসকলে কয় যে ‘যম’ পঞ্চ অঙ্গযুক্ত—শৌচ, তুষ্টি (সন্তোষ), তপ, জপ আৰু প্ৰভু শিৱত প্ৰণিধান (সমৰ্পণ)।
Verse 19
इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः । स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम्
এইদৰে স্বাংশভেদ অনুসাৰে ‘নিয়ম’ পঞ্চ প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হয়—স্বস্তিক, পদ্মমধ্যেন্দু, বীৰ আৰু সুসাধিত যোগ-নিয়ম।
Verse 20
पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा । प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम्
আসন অষ্টবিধ বুলি কোৱা হৈছে—পৰ্যঙ্ক আৰু যথেষ্ট আদি। প্ৰাণ হৈছে স্বদেহজাত বায়ু; তাৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ নিয়মন-নিরোধেই প্ৰাণায়াম।
Verse 21
तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते । नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु
সেই প্ৰাণায়াম ৰেচক, পূৰক আৰু কুম্ভক—এইদৰে ত্ৰিবিধ বুলি কোৱা হৈছে। আঙুলিৰে এটা নাসিকাপুট চেপি ধৰি, আনটোৰে শ্বাস নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে।
Verse 22
औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः । बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत्
উদৰৰ পৰা বায়ু বাহিৰলৈ উলিয়াই দিয়া—ইয়াকেই ‘ৰেচক’ বুলি স্মৃত। তাৰ পাছত বাহ্য বায়ুৰে দেহক ধমনীসদৃশ সম্পূৰ্ণ ভৰাই ল’ব।
Verse 23
नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम् । न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम्
অন্য নাসাপুটেৰে শ্বাস পূৰণ কৰাক ‘পূৰক’ বুলি মত। যোগী ন বায়ু এৰে, ন জোৰে টানে; অন্তৰ-বাহ্য স্থিত প্ৰাণবায়ুক সমভাৱে স্থিৰ কৰে।
Verse 24
संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक । रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम्
ঘটৰ দৰে সম্পূৰ্ণ ভৰি অচল হৈ থকা—ইয়াই ‘কুম্ভক’। ৰেচকাদি এই ত্ৰয় (ৰেচক, পূৰক, কুম্ভক) ন অতিদ্ৰুত, ন অতিবিলম্বে অনুশীলনীয়।
Verse 25
तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः । रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः
সেয়ে যোগসাধকে ক্ৰমযোগে ধাপে ধাপে অভ্যাস কৰিব লাগে। ৰেচকাদি অভ্যাস নাড়ীশোধনৰ পূৰ্বশুদ্ধি সম্পন্ন কৰি তবেই কৰা উচিত।
Verse 26
स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने । कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम्
যোগানুশাসনত কোৱা হৈছে—(যোগীৰ অধিকাৰ) স্বেচ্ছাই দেহত্যাগ পৰ্যন্ত। ‘কন্যকা’ আদি ধাপ-ধাপ ক্ৰম অনুসাৰে প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা প্ৰাণনিরোধ কৰিব লাগে।
Verse 27
तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः । कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः
সেই মন্ত্ৰৰূপটো মাত্রা আৰু গুণৰ বিভাগ অনুসাৰে চতুৰ্বিধভাৱে উপদিষ্ট। তদ্ৰূপ ‘কন্যক’ও চতুৰ্বিধ, আৰু সি দ্বাদশ মাত্রাযুক্ত।
Verse 28
मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः । उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः
‘মধ্যম’ ৰূপটো মূল পৰিমাপ দ্বিগুণ কৰিলে উৎপন্ন হয় আৰু সি চতুৰ্বিংশতি মাত্রাযুক্ত। ‘উত্তম’ ৰূপটো ত্ৰিগুণ কৰিলে উৎপন্ন; সি শ্ৰেষ্ঠ আৰু ষড়্বিংশতি মাত্রাবিশিষ্ট।
Verse 29
स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः । आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम्
তাৰ পাছত প্ৰাণায়াম হয়, যি ঘাম আৰু দেহকম্প আদি উৎপন্ন কৰে। তাৰ পিছত আনন্দজাত ৰোমাঞ্চ আৰু চকুৰ পৰা অশ্ৰু নিঃসৰণ ঘটে।
Verse 30
जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम् । जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम्
যোগীৰ বাবে পৰম অৱস্থা উদয় হয়—য’ত অনর্থক বাক্য, অশান্ত ভ্ৰমণ, মূৰ্ছা আদি নিবৃত্ত হয়। জানু দক্ষিণাভিমুখ কৰি, সাধনা ন অতিদ্ৰুত ন অতিবিলম্বে কৰা উচিত।
Verse 31
अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता । मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः
আঙুল ফোটোৱা (স্ন্যাপ) কৰা উচিত; তাকেই ‘মাত্রা’ (সময়ৰ একক) বুলি কোৱা হৈছে। নিয়ন্ত্রিত প্ৰাণ-গতিৰ পদ্ধতি (চোদ্বাত-ক্রম) অনুসাৰে মাত্রাসমূহৰ ক্ৰম যথাক্ৰমে জানিব লাগে।
Verse 32
नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः
প্ৰথমে নাড়ীশুদ্ধি কৰি তাৰ পাছত প্ৰাণায়াম অনুশীলন কৰা উচিত। প্ৰাণায়াম দুবিধ বুলি স্মৃত—অগৰ্ভ (বীজ-মন্ত্ৰবিহীন) আৰু সগৰ্ভ (বীজ-মন্ত্ৰসহিত)।
Verse 33
जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात् । अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः
জপ আৰু ধ্যান যদি অন্তৰ্নিহিত আশ্ৰয় (বীজ-মন্ত্ৰ) নোহোৱাকৈ কৰা হয়, তেন্তে সেয়া ‘অগৰ্ভ’ বুলি কোৱা হয়; কিন্তু সেই আশ্ৰয়ৰ সৈতে যুক্ত হ’লে ‘সগৰ্ভ’ হয়। অগৰ্ভৰ তুলনাত বীজসহিত প্ৰাণায়াম শতাধিক গুণ শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 34
तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम् । प्राणस्य विजयादेव जीयंते देह १ आयवः
সেয়েহে যোগীসকলে সগৰ্ভ (আশ্ৰয়সহিত) প্ৰাণসংযম কৰে। প্ৰাণবিজয়ৰ দ্বাৰাই দেহধাতুবোৰ স্থিৰ হৈ সংৰক্ষিত থাকে।
Verse 35
प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः
প্ৰাণ, অপান, সমান, উদান আৰু ব্যান—আৰু নাগ, কূৰ্ম, কৃকল, দেবদত্ত, ধনঞ্জয়—এইসকল দেহত কাৰ্যকৰী প্ৰাণবায়ু। ইহঁতৰ কাৰ্য জানি যোগীয়ে প্ৰাণশক্তি স্থিৰ কৰি, সকলো শ্বাসৰ অধিপতি পৰমেশ্বৰ শিৱ (পতি) দিশে অন্তৰ্মুখ কৰে।
Verse 36
प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते । अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते
যিহেতু ই জীৱনৰ ‘প্ৰয়াণ’ অৰ্থাৎ আগবঢ়া গতি ঘটায়, সেয়েহে তাক ‘প্ৰাণ’ বোলা হয়। আৰু যি তললৈ নেয় তাক ‘অপান’ বুলি কোৱা হয়; তাৰ দ্বাৰাই আহাৰাদি গ্ৰহণ আৰু পৰিপাক হয়।
Verse 37
व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन् । उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः
ব্যাণ নামৰ প্ৰাণবায়ু অবশিষ্ট নথকাকৈ সকলো অঙ্গত ব্যাপি সিহঁতক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, পোষণ কৰি বলবন্ত কৰে। যি বায়ু মর্মস্থানসমূহক উদ্দীপিত কৰি জাগ্ৰত কৰে, তাকেই উদান বায়ু বুলি কোৱা হয়।
Verse 38
समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते । उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः
যি প্ৰাণবায়ু সমগ্ৰ দেহক সমত্বলৈ নি যায়, সেয়ে ‘সমান’ বুলি গোৱা হয়। ঢেঁকুৰত যি বায়ু কাৰ্য কৰে, সি ‘নাগ’ নামে খ্যাত; আৰু চকু উন্মীলনত ‘কূর্ম’ স্থিত থাকে।
Verse 39
कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे । न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः
হাঁচিত ‘কৃকল’ প্ৰাণবায়ু বুলি জানিবা, আৰু জঁভাইত ‘দেৱদত্ত’ কাৰ্য কৰে। সৰ্বব্যাপী ‘ধনঞ্জয়’ মৃতদেহৰ পৰাও নাযায়।
Verse 40
क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान् । निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति
এই নিয়মবদ্ধ প্ৰাণায়াম ক্ৰমে ক্ৰমে আৰু নিৰন্তৰ অভ্যাস কৰিলে সকলো দোষ দগ্ধ হয় আৰু সাধকৰ দেহো ৰক্ষা পায়।
Verse 41
प्राणे तु विजिते सम्यक्तच्चिह्नान्युपलक्षयेत् । विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते
যেতিয়া প্ৰাণ সম্যকভাৱে বিজিত হয়, তেতিয়া তাৰ লক্ষণসমূহ উপলব্ধি কৰিব লাগে। তেতিয়া মল, মূত্ৰ আৰু শ্লেষ্মাৰ নিঃসৰণ স্পষ্টভাৱে হ্ৰাস পায়।
Verse 42
बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा । लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम्
বহু আহাৰ গ্ৰহণৰ সামৰ্থ্য, দীঘলীয়া সময় শ্বাস বাহিৰ কৰিবলৈ সক্ষমতা, দেহৰ লঘুতা, শীঘ্ৰ গতি, উদ্যম আৰু মধুৰ‑সুসংযত কণ্ঠস্বৰ লাভ হয়।
Verse 43
सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता । धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता
সকলো ৰোগৰ ক্ষয় হয়; লগতে বল, তেজ, সুৰুপতা, ধৈৰ্য, মেধা, যৌৱন, স্থিৰতা আৰু অন্তঃপ্ৰসন্নতা প্ৰকাশ পায়।
Verse 44
तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः । प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम्
তপস্যা, পাপক্ষয়, যজ্ঞ, দান, ব্ৰত আদি—এই সকলো সেই প্ৰাণায়ামৰ মহিমাৰ ষোড়শাংশৰো সমান নহয়।
Verse 45
इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह । आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते
ইয়াত ইন্দ্ৰিয়সমূহ নিজ নিজ বিষয়ত আসক্ত থাকে; সিহঁতক বলপূৰ্বক উলটাই আনি সংযম কৰা—ইয়াক ‘প্ৰত্যাহাৰ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 46
नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च । निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च
পূৰ্ব ইন্দ্ৰিয়সমূহক নমস্কাৰ, আৰু স্বৰ্গ-নৰককো নমস্কাৰ। ইন্দ্ৰিয় সংযত হলে স্বৰ্গৰ, আৰু মুক্ত হলে নৰকৰ কাৰণ হয়।
Verse 47
तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः । इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्
সেয়ে সত্য সুখৰ অন্বেষী বুদ্ধিমান সাধকে জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যৰ আশ্ৰয় লওক। ইন্দ্ৰিয়-ৰূপ অশ্বসমূহক শীঘ্ৰ সংযত কৰি, অন্তৰস্থিত পৰমাত্মশক্তিৰে জীৱাত্মাক উন্নীত কৰক।
Verse 48
धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः । स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः
সংক্ষেপতে ধাৰণা মানে চিত্তক একেটা স্থানত বান্ধি ৰখা। সেই স্থান একমাত্ৰ শিৱ; আন একো নহয়, কিয়নো বাকী সকলো ত্ৰিদোষে দুষ্ট।
Verse 49
कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः । न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा
কালপ্ৰবাহ (চিত্তৰ চঞ্চল গতি) সংযত কৰি মনক তাৰ স্থানত স্থাপন কৰিলে, আৰু সি লক্ষ্যৰ পৰা নসৰে—এইটোৱেই ধাৰণা; অন্যথা নহয়।
Verse 50
मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते । तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः
মনৰ প্ৰথম স্থৈৰ্য ধাৰণাৰ পৰাই জন্মে। সেয়ে ধাৰণাভ্যাস-যোগে মনক ধীৰ, দৃঢ় আৰু সংযত কৰিব লাগে।
Verse 51
ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः । अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते
‘ধ্যৈ’ ধাতুৰ অৰ্থ ‘চিন্তা কৰা’ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। অবিক্ষিপ্ত মনৰে বাৰে বাৰে শিৱচিন্তন কৰাটোৱেই ‘ধ্যান’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 52
ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते
ধ্যেয়ত স্থিৰ চিত্তত যি জ্ঞান-প্ৰত্যয় ধ্যেয়ৰ সদৃশ ৰূপে উদয় হয় আৰু অন্য প্ৰত্যয়ৰ অনুপ্ৰবেশৰ পৰা মুক্ত হৈ অবিৰত ধাৰাৰ দৰে বয়—সেয়াই ‘ধ্যান’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 53
सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः । परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः
সকলো পৰিত্যাগ কৰি জানিবা—শিৱেই শিৱংকৰ, মঙ্গলদাতা; তেৱেঁই পৰম ধ্যেয়, দেৱাধিদেৱৰো ঈশ্বৰ। এইদৰে অথৰ্বণী শ্ৰুতি সমাপ্ত হয়।
Verse 54
तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ । तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ
তদ্ৰূপে পৰমা শিৱাৰ ধ্যান কৰিব লাগে, আৰু সকলো ভূতত ব্যাপ্ত সেই দুজন শিৱৰো ধ্যান কৰিব লাগে। শ্ৰুতি‑স্মৃতি আৰু শাস্ত্ৰত যাঁহাদের প্ৰকাশ—তেওঁলোক সৰ্বব্যাপী আৰু সৰ্বদাতা বুলি ঘোষিত।
Verse 55
सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः । विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम्
সেই দুজন সৰ্বজ্ঞ প্ৰভু নানাৰূপ ভেদ অনুসাৰে সদায় ধ্যানযোগ্য। প্ৰথমে মুক্তিদায়ক দৃঢ় প্ৰত্যয় জন্মে; তাৰ পিছত অণিমা আদি সিদ্ধি দানকাৰী প্ৰত্যয় উদয় হয়।
Verse 56
इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम् । ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम्
এইদৰে এই ধ্যানৰ প্ৰয়োজন দ্বিবিধ বুলি জানিব লাগে—(১) ধ্যাতা, ধ্যান আৰু ধ্যেয়—এই ত্ৰয়; আৰু (২) যাৰ বাবে ধ্যান কৰা হয় সেই পৰম লক্ষ্য।
Verse 57
एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः
এই চতুৰ্বিধ ভিত্তি জানি যোগবিদে যোগসাধনাত প্ৰবৃত্ত হওক। তেওঁ সম্যক জ্ঞান-বৈৰাগ্যসম্পন্ন, শ্ৰদ্ধাৱান আৰু ক্ষমাশীল হওক।
Verse 58
निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः । जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत्
যি মমতাহীন আৰু সদায় উৎসাহী, তেনে পুৰুষক এইদৰে ধ্যানযোগ্য বুলি স্মৰণ কৰা হয়। জপত ক্লান্ত হলে পুনৰ ধ্যান কৰক; ধ্যানত ক্লান্ত হলে পুনৰ জপ কৰক।
Verse 59
जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति । धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम्
যি জপ আৰু ধ্যানত স্থিৰভাৱে নিয়োজিত, তেওঁৰ যোগ শীঘ্ৰে সিদ্ধ হয়। ধাৰণা দ্বাদশ যাম স্থায়ী; ধ্যান হৈছে দ্বাদশ ধাৰণাৰ সমষ্টি।
Verse 60
ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते । समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम्
ধ্যানৰ দ্বাদশ স্তৰ পৰ্যন্ত যি অৱস্থা কোৱা হয়, তাক সমাধি বোলা হয়। সমাধি—ঈশ্বৰত লয়—যোগৰ অন্তিম অংগ বুলি পৰিকীৰ্তিত।
Verse 61
समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते । यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम्
সমাধিৰ দ্বাৰা সৰ্বত্ৰ প্ৰজ্ঞাৰ আলোক প্ৰৱৰ্তিত হয়। তেতিয়া মন দই জমাৰ দৰে স্থিৰ হয়—কেৱল অৰ্থমাত্ৰৰ দীপ্তি থাকে, আন সকলো আভাস স্তব্ধ হয়॥
Verse 62
स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते । ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम्
যেতিয়া চেতনা যেন সকলো ৰূপ-আকাৰশূন্য হৈ দীপ্ত হয়, সেই অৱস্থাক ‘সমাধি’ বুলি কোৱা হয়। ধ্যানৰ ধ্যেয়ত মন সম্পূৰ্ণ নিবিষ্ট কৰি, তাক অচঞ্চল স্থিৰতাৰে দৰ্শন কৰা উচিত।
Verse 63
निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते । न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति
সমাধিস্থ সেই যোগীক ‘নিৰ্বাণ-অগ্নি’ৰ দৰে প্ৰশংসা কৰা হয়। তেওঁ নুশুনে, নুগন্ধ লয়; নুকথা কয়, নেদেখে—কাৰণ বাহ্য ইন্দ্ৰিয়সমূহ অন্তঃশান্তিত প্ৰত্যাহৃত হয়।
Verse 64
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः । नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत्
তেওঁ স্পৰ্শ-সংযোগো নাজানে; মন সংকল্প-বিকল্প নকৰে। তেওঁ একোৱে ‘মোৰ’ বুলি অভিমান নকৰে; তথাপি তেওঁ বাঁধা নপৰে—আৰু কাঠৰ দৰে জড়ো নহয়।
Verse 65
एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते । यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन
এইদৰে যাৰ আত্মা শিৱত লীন হৈছে, তাক ইয়াত ‘সমাধিস্থ’ বুলি কোৱা হয়। যেনেকৈ বতাহবিহীন ঠাইত থোৱা দীপ কেতিয়াও কঁপে নাহে, তেনেকৈ তেওঁও কেতিয়াও বিচলিত নহয়।
Verse 66
तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः । एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम्
সেয়ে সমাধিনিষ্ঠ হৈ থাকিলেও সুধী যোগীয়ে সেই (শিৱনিষ্ঠা)ৰ পৰা বিচলিত নহ’ব। এইদৰে সুসংগত আৰু নিৰন্তৰ অভ্যাস কৰা যোগীয়ে উত্তম যোগ লাভ কৰে—সকলো বন্ধনমোচক পতি পৰমেশ্বৰত দৃঢ় অৱস্থান।
Verse 67
तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः
তেতিয়া সেই সাধনাৰ পথত উঠা সকলো অন্তৰায় আৰু বিঘ্ন ধীৰে ধীৰে নাশ হয়; একে একে সকলো বাধা লয় পায়।
Frequently Asked Questions
A technical definition of yoga as Śiva-fixed steadiness of mind and a graded fivefold classification of yogic methods culminating in mahāyoga.
It points to a contemplative absorption where the world-form is apprehended as dissolved and the real is approached through the cessation of appearance (anābhāsa), indicating a move toward non-representational realization.
Mantra-yoga is foregrounded as practice through mantra repetition with meaning-oriented, non-distracted mental activity; sparśa-yoga is then linked to prāṇāyāma as the next methodological layer.