शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः । मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्

কৃষ্ণই ক’লে— হে ভগৱন! মই শুনিছোঁ যে অমিত তেজস্বী পৰমেশ্বৰ শৰ্ব (শিৱ)ৰ নানাবিধ মূৰ্তিৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ বিশ্ব যথোক্তভাৱে সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত।

Verse 2

अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः । स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्

এতিয়া মই পৰমেশ্বৰ আৰু পৰাদেৱীৰ যথাৰ্থ স্বৰূপ জানিব বিচাৰোঁ। যদি এই বিশ্ব স্ত্ৰী-পুং তত্ত্বময়, তেন্তে সেই দুয়োৰে দ্বাৰা ই কেনেকৈ অধিষ্ঠিত আৰু ধাৰিত হয়?

Verse 3

उपमन्युरुवाच । श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः । वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते

উপমন্যুৱে ক’লে— শিৱ আৰু দেৱীৰ শ্ৰীমদ্ বিভূতি আৰু তেওঁলোকৰ যথাৰ্থ স্বৰূপ মই সংক্ষেপে ক’ম; তাক বিস্তাৰে কোৱা স্বয়ং ভব (শিৱ)ৰ পক্ষেও সম্ভৱ নহয়।

Verse 4

शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् । तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्

শক্তি সাক্ষাৎ মহাদেৱী, আৰু মহাদেৱ শক্তিমান। এই সমগ্ৰ চৰাচৰ বিশ্ব সেই দিৱ্য যুগলৰ বিভূতিৰ কেৱল এক লেশমাত্ৰ।

Verse 5

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् । द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च

কিছুমান তত্ত্ব অচেতন (অচিত্) স্বৰূপৰ, আৰু কিছুমান তত্ত্ব চেতন (চিত্) স্বৰূপৰ। এই দ্বিবিধ বিভাগক শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু পৰ-অপৰ বুলিও কোৱা হয়।

Verse 6

यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् । तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्

অচিত্-চক্ৰৰ সৈতে যুক্ত হৈ সংসাৰত যি চিত্তত্ত্ব পৰিভ্ৰমণ কৰে, সেয়াই অশুদ্ধ আৰু অপৰ অৱস্থা। কিন্তু আনটো—পৰম—শুভ আৰু পৰাতীত।

Verse 7

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् । शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः

অপৰ আৰু পৰ—চিত্-অচিত্-স্বৰূপ এই দ্বয়—স্বভাৱতঃ শিৱ আৰু শিৱাৰ স্বামিত্ব (ঐশ্বৰ্য)।

Verse 8

शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ । ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ

বিশ্ব শিৱ-শিৱাৰ অধীন; শিৱযুগল বিশ্বৰ অধীন নহয়। যিহেতু এই জগত শাসিত হ’বলগীয়া, সেয়ে শিৱ ‘বিশ্বেশ্বৰ’।

Verse 9

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः । नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव

যেনে শিৱ তেনে দেবী; যেনে দেবী তেনে শিৱ। দুয়োৰ মাজত ভেদ নাভাবিবা—চন্দ্ৰ আৰু চন্দ্ৰিকাৰ দৰে।

Verse 10

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना । न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः

যিদৰে জোনাক অবিহনে এই চন্দ্ৰ প্ৰকৃততে উজ্জ্বল নহয়, তেনেদৰে শিৱ—সদায় বিদ্যমান থাকিলেও—শক্তি অবিহনে প্ৰকাশিত নহয়।

Verse 11

प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते । प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया

নিজৰ প্ৰভা নাথাকিলে এই সূৰ্য অস্তিত্বত থাকিব নোৱাৰে; আৰু সেই প্ৰভাও সম্পূৰ্ণৰূপে সূৰ্যৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল। তেনেদৰে প্ৰকাশিত শক্তি আৰু শক্তিমান অবিচ্ছেদ্য; তথাপি শক্তি সদায় নিজৰ প্ৰভু-ঈশ্বৰৰ আশ্ৰয়ত স্থিত।

Verse 12

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता । न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः

এইদৰে শক্তি আৰু শক্তিমান (শিৱ)ৰ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰতা স্থাপিত: শিৱ নাথাকিলে শক্তি নাই, আৰু শক্তি নাথাকিলে শিৱো নাই।

Verse 13

शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् । आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया

নিজ স্বশক্তিৰ দ্বাৰাই শিৱ দেহধাৰীসকলৰ ভক্তি আৰু মুক্তিত সদায় বিদ্যমান। সেই আদ্যা, একা, পৰা শক্তি—চিন্ময়ী—শিৱত স্থিত হৈ শিৱকেই একমাত্ৰ আশ্ৰয় কৰে।

Verse 14

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः । समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः

তেওঁলোকে তেওঁক সেই সেই উপযুক্ত গুণেৰে বিভূষিতা, অখিলেশ্বৰৰ সমকক্ষ বুলি কয়—অর্থাৎ পৰমাত্মা শিৱৰ সমধৰ্মিণী, সমস্বভাৱা।

Verse 15

सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी । विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया

তেওঁ একা, পৰমা আৰু চিত্স্বৰূপিণী—সৃষ্টিজননী শক্তি। নিজকে বহু ৰূপত বিভাজিত কৰি শিৱ-ইচ্ছানুসাৰে বিশ্ব গঢ়ি তোলে।

Verse 16

सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता । शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्

সেই শক্তিকেই মূলপ্ৰকৃতি—মায়া—বুলি কোৱা হয়; সি ত্ৰিগুণময়ী আৰু ত্ৰিবিধ বুলি স্মৃত। শিৱ-সম্বন্ধীয় দৃষ্টিবিপৰ্যাসৰ অধীন তাৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ জগত বিস্তৃত হৈ প্ৰকাশ পায়।

Verse 17

एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा । शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः

শক্তিসকলক সঁচাকৈয়ে এক, দুই, আৰু শত-সহস্ৰ ৰূপতো কোৱা হয়; কিয়নো লোকব্যৱহাৰ আৰু শাস্ত্ৰীয় প্ৰয়োগত সিহঁত বহু ধৰণে ভেদ কৰা হয়।

Verse 18

शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता । ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव

শিৱৰ ইচ্ছাৰে পৰাশক্তি শিৱতত্ত্বৰ সৈতে একত্ব লাভ কৰে। তাৰপিছত সৃষ্টিৰ আদিতে সি প্ৰকাশ পাই স্পন্দিত হয়—যেনে তিল আদি পৰা তেল ওলাই আহে।

Verse 19

ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया । तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ

তাৰ পাছত শক্তিমানৰ পৰা উদ্ভূত ‘ক্ৰিয়া’ নামৰ শক্তি শক্তিতেই প্ৰবৃত্ত হ’ল। সেই শক্তি প্ৰথম স্পন্দিত হোৱাতেই আদ্য নাদ প্ৰকাশ পালে।

Verse 20

नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः । तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्

নাদৰ পৰা বিন্দু নিৰ্গত হ’ল; সেই বিন্দুৱেই দেৱ সদাশিৱ। তেওঁৰ পৰা মহেশ্বৰ জন্মিল, আৰু মহেশ্বৰৰ পৰা শুদ্ধবিদ্যা প্ৰকাশ পালে।

Verse 21

सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः । या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते

বাণীৰ সেই অধিষ্ঠাত্ৰী শক্তি—শূলধাৰী শিৱৰ ‘বাগীশা’ নামে খ্যাত। তেওঁ অক্ষৰ-স্বৰূপ ধৰি মাতৃকা-ৰূপতো বিকশিত হৈ প্ৰকাশ পায়।

Verse 22

अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् । नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ

তাৰপিছত অনন্তত সমাৱিষ্ট হৈ মায়াই কালক প্ৰক্ষেপ কৰিলে; লগতে নিয়তি, কলা, বিদ্যা, আৰু কলাৰ পৰা ৰাগ আৰু পুৰুষ (বদ্ধ জীৱ)কো প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 23

मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् । त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः

মায়াৰ পৰা পুনৰ ত্ৰিগুণাত্মক অব্যক্ত তত্ত্ব উদ্ভৱ হয়। আৰু সেই ত্ৰিগুণ তত্ত্ব ব্যক্ত হ’লে তিনিও গুণ পৃথক পৃথকভাৱে বিভক্ত হয়।

Verse 24

सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः

সত্ত্ব, ৰজস আৰু তমস—এই গুণসমূহে সমগ্ৰ জগত ব্যাপ্ত। গুণসমূহ ক্ষোভিত হ’লে ‘গুণেশ’ নামে খ্যাত ত্ৰিমূৰ্তি ৰূপ প্ৰকাশ পায়।

Verse 25

अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः । शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः

অনন্ত আদি বিদ্যেশ্বৰ—যিসকল সৰ্বলোকৰ চক্রৱৰ্তী—তেওঁলোকৰ অধিষ্ঠানত, শৰীৰান্তৰ-ভেদ অনুসাৰে শক্তিৰ ভেদসমূহ ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 26

नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता

এই শক্তিসমূহ বহু ৰূপযুক্ত বুলি জানিব লাগে—স্থূল আৰু সূক্ষ্ম ভেদ অনুসাৰে। ৰুদ্ৰত সেই শক্তি ‘ৰৌদ্ৰী’, আৰু বিষ্ণুত ‘বৈষ্ণৱী’ বুলি মান্য।

Verse 27

ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते । किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम्

ব্ৰহ্মাৰ শক্তি ‘ব্ৰহ্মাণী’ বুলি কোৱা হৈছে আৰু ইন্দ্ৰৰ শক্তি ‘ঐন্দ্ৰী’ বুলি কথিত। কিন্তু ইয়াত অধিক কোৱাৰ কি? যি ‘বিশ্ব’ বুলি কীৰ্তিত, সেয়া সকলো সেই শক্তিয়েই।

Verse 28

शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना । तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

সেই (পৰম তত্ত্ব) নিজৰেই শক্তিৰে সৰ্বত্র ব্যাপ্ত—যেনেকৈ দেহত অন্তৰাত্মা ব্যাপ্ত থাকে। সেয়ে স্থাৱৰ-জংগমসহ সমগ্ৰ জগত শক্তিময়।

Verse 29

कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः । एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी

‘কলা’ পৰমাত্মাৰ পৰম শক্তি বুলি কোৱা হৈছে। এই পৰাশক্তি সদায় ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাক অনুসৰণ কৰে।

Verse 30

स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः । ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः

দৃঢ় নিৰ্ণয় যে তেওঁ স্থিৰ আৰু চৰ—সমগ্ৰ বিশ্ব সৃষ্ট কৰে নিজৰ স্বাত্মশক্তিৰ ত্ৰিবিধ ৰূপে: জ্ঞানশক্তি, ক্ৰিয়াশক্তি আৰু চিকীৰ্ষা/ইচ্ছাশক্তি।

Verse 31

शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति । इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका

শক্তিমান ঈশ্বৰ সদায় বিশ্বত ব্যাপি অন্তৰৰ পৰা তাক অধিষ্ঠান কৰি শাসন কৰে। তেওঁৰ স্বভাৱ—“ইয়া এনেকুৱা, ইয়া তেনেকুৱা নহয়; ইয়া এইদৰে হয়”—এই নীতিতেই জগতৰ নিয়ম আৰু ক্ৰম স্থিৰ হয়।

Verse 32

इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका । ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा

মহেশৰ ইচ্ছাশক্তি নিত্য; ই সকলো কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। তেওঁৰ জ্ঞানশক্তিও সেই কাৰ্যসিদ্ধিত উপায় আৰু কাৰণ—উভয় ৰূপে অৱস্থিত।

Verse 33

प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति । यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत्

তত্ত্বতঃ বুদ্ধি নিশ্চয়-ৰূপ ধৰি প্ৰয়োজন নিৰ্ধাৰণ কৰে। যেনেকৈ ইচ্ছা, তেনেকৈ ক্ৰিয়াশক্তি প্ৰবৃত্ত হয়; আৰু যেনেকৈ স্থিৰ কৰা হয়, তেনেকৈ জগত প্ৰকাশ পায়।

Verse 34

कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी । यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी

সঙ্কল্প-স্বৰূপিণী সেই দেৱী ক্ষণমাত্ৰতে সকলো কাৰ্য ৰচনা কৰে; যেনেকৈ শক্তিপ্ৰসব-ধৰ্মিণী হৈ শক্তিত্ৰয়ৰ উদয় ঘটায়।

Verse 35

शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत् । एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः

পৰম শক্তিৰ প্ৰেৰণাে সমগ্ৰ জগত্ প্ৰসৱ হয়। এইদৰে শক্তিৰ সমায়োগৰ বাবে শিৱক ‘শক্তিমান্’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 36

शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत् । यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना

শক্তি আৰু শক্তিমান্ (শিৱ)ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই জগত্ একে সময়তে শাক্তও শৈৱও। যেনেকৈ পিতা-মাতা নাথাকিলে পুত্ৰ জন্ম নাহে।

Verse 37

तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् । स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च

সেইদৰে ভৱ (শিৱ) আৰু ভৱানী (শক্তি) নাথাকিলে এই সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত্ স্থিত নহয়। বিশ্ব স্ত্ৰী-পুংসৰ পৰা উৎপন্ন আৰু সত্যই স্ত্ৰী-পুংসাত্মক।

Verse 38

स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् । परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता

স্ত্ৰী আৰু পুংসৰূপে প্ৰকাশ পোৱা বিভূতি স্ত্ৰী-পুংস উভয়ৰ দ্বাৰাই অধিষ্ঠিত। পৰমাত্মা ‘শিৱ’ বুলি প্ৰোক্ত, আৰু সেই পৰমশক্তি ‘শিৱা’ বুলি প্ৰকীৰ্তিত।

Verse 39

शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी । शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते

শিৱ ‘সদাশিৱ’ বুলি প্ৰোক্ত, আৰু তেওঁৰ শক্তি সেই পৰম ‘মনোন্মনী’—মনসৰ অতীত অৱস্থা। শিৱ ‘মহেশ্বৰ’ বুলি জ্ঞেয়, আৰু তেওঁৰ শক্তি ‘মায়া’ বুলি কথিত।

Verse 40

पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी । रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा

পুৰুষ পৰমেশান, আৰু প্ৰকৃতি পৰমেশ্বৰী। ৰুদ্ৰ সাক্ষাৎ মহেশ্বৰ, আৰু ৰুদ্ৰাণী ৰুদ্ৰৰ প্ৰিয়তমা।

Verse 41

विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया । ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया

বিষ্ণু বিশ্বেশ্বৰ দেৱ, আৰু লক্ষ্মী বিশ্বেশ্বৰৰ প্ৰিয়া। যেতিয়া শিৱ স্ৰষ্টাৰূপে ব্ৰহ্মা হয়, তেতিয়া ব্ৰহ্মাণী (সৰস্বতী) ব্ৰহ্মাৰ প্ৰিয়া।

Verse 42

भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा । महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका

ভাস্কৰ (সূৰ্য) ভগৱান শম্ভু, আৰু তেওঁৰ প্ৰভা ভগৱতী শিৱা। মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ) মন্মথাৰাতি (শিৱ), আৰু শচী শৈলেন্দ্ৰ-কন্যা।

Verse 43

जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी । यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका

জাতবেদা মহাদেৱ; স্বাহা শৰ্বৰ অৰ্ধদেহধাৰিণী। যম ত্ৰ্যম্বক দেৱ, আৰু তেওঁৰ প্ৰিয়া গিৰিকন্যা (পাৰ্বতী)।

Verse 44

निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी । वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा

নিরৃতি স্বয়ং ভগৱান ঈশ (শিৱ); নৈৰৃতী নগনন্দিনী। বৰুণ ভগৱান ৰুদ্ৰ; আৰু বাৰুণী ভূধৰৰ আত্মজা (পৰ্বতকন্যা)।

Verse 45

बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा । यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा

বায়ু বালেন্দুশেখৰ; শিৱা শিৱমনোহৰা। যক্ষ যজ্ঞশিৰোহৰ্তা; ঋদ্ধি হিমগিৰীন্দ্ৰজা, পৰ্বতৰাজৰ কন্যা।

Verse 46

चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा । ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी

তেওঁ চন্দ্ৰাৰ্ধশেখৰ আৰু স্বয়ং চন্দ্ৰও। ৰোহিণী ৰুদ্ৰবল্লভা। তেওঁ ঈশান, পৰমেশান; আৰু তেওঁৰ আৰ্যা (ধৰ্মপত্নী) পৰমেশ্বৰী।

Verse 47

अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा । कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया

তেওঁ অনন্তবলয়, অনন্ত—নিশ্চয় অনন্ত। অনন্তা অনন্তবল্লভা। তেওঁ কালাগ্নিৰুদ্ৰ, কালাৰি; কালী কালান্তকপ্ৰিয়া।

Verse 48

पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया । दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी

‘পুৰুষ’ নামে খ্যাত মনু সঁচাকৈ শম্ভু (শিৱ) নিজেই আছিল; শতৰূপা শিৱপ্ৰিয়া আছিল। দক্ষ সঁচাকৈ মহাদেৱ, আৰু প্ৰসূতি পৰমেশ্বৰী আছিল।

Verse 49

रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते । भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया

বুধসকলে কয় যে ৰুচি ‘ভৱ’ (শিৱ) আৰু ভৱানী ‘আকূতি’ বুলি কোৱা হয়। ভৃগু সেই দেৱস্বরূপ যিয়ে ভগৰ চকু নষ্ট কৰিছিল; খ্যাতি ত্ৰিনয়নপ্ৰিয়া।

Verse 50

मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा । गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता

ভগৱান মৰীচিক ৰুদ্ৰ বুলি জানিবা, আৰু সম্ভূতিক শৰ্বৰ প্ৰিয়া বুলি বুজিবা। গঙ্গাধৰক অঙ্গিৰা বুলি জানিবা, আৰু ‘স্মৃতি’ক সাক্ষাৎ উমা বুলিয়েই স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 51

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः । पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया

পুলস্ত্যক শশিভৃন্মৌলি (চন্দ্ৰমৌলি) ৰূপে জানিবা; আৰু প্ৰীতি পিনাকিন (শিৱ)ৰ কান্তা। পুলহ ত্ৰিপুৰধ্বংসীৰ সৈতে যুক্ত; আৰু তাৰ প্ৰিয়া সঁচাকৈ শিৱপ্ৰিয়া—শিৱৰ অতি প্ৰিয়।

Verse 52

क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः । त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः

বুধজন কয় যে ক্ৰতু ‘ক্ৰতুধ্বংসী’ নামে কোৱা হয়, আৰু সন্নতি বিভুৰ দয়িতা। ইয়াত অত্রি ‘ত্রিনেত্ৰ’ ৰূপে স্মৰণীয়; আৰু অনসূয়াক জ্ঞানীসকলে সাক্ষাৎ উমা বুলিয়েই স্মৰে।

Verse 53

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी । वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती

কশ্যপ কালহা দেৱ; দেৱমাতা স্বয়ং মহেশ্বৰী। বশিষ্ঠ মন্থথ-শত্ৰু (শিৱ) নিজে, আৰু দেৱী সাক্ষাৎ অৰুন্ধতী।

Verse 54

शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी । सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः

সকলো পুৰুষ শংকৰ (শিৱ), আৰু সকলো নাৰী মহেশ্বৰী (শক্তি)। সেয়ে সকলো স্ত্ৰী-পুৰুষ সেই দুয়োৰে বিভূতি।

Verse 55

विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी । श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः

বিষয়ী (অনুভোক্তা) ভগৱান ঈশ (শিৱ), আৰু বিষয় (অনুভৱ্য বস্তু) পৰমেশ্বৰী। যি কিছু শ্ৰাব্য, সেয়া সম্পূৰ্ণ উমাৰূপ; আৰু শ্ৰোতা ত্ৰিশূল-শ্ৰেষ্ঠায়ুধধাৰী প্ৰভু।

Verse 56

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा । प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः

প্ৰশ্নযোগ্য সকলো বিষয়বস্তুক শংকৰৱল্লভা দেৱীয়ে নিজৰ ভিতৰত ধাৰণ কৰে; আৰু প্ৰশ্নকৰ্তা সেই একেই বিশ্বাত্মা প্ৰভু, যাঁৰ জটাত বালচন্দ্ৰ অৱতংসৰূপে শোভে।

Verse 57

द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा । द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः

বক্তাৰ প্ৰিয় শক্তিয়েই দৰ্শনীয় বস্তুৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে; কিন্তু সত্য দ্ৰষ্টা বিশ্বেশ্বৰ দেৱ, যাঁৰ শিৰোমণিত চন্দ্ৰকলা ৰত্নৰ দৰে শোভে।

Verse 58

रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः । प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः

হে মহাদেৱী! ৰসজাত সকলো বস্তুৰ ৰসাস্বাদক দেৱ শিৱ। গিৰিজা প্ৰেমজাত—প্ৰেমস্বৰূপিণী; আৰু প্ৰিয়তম গৰাশন, বিষভক্ষক শিৱেই।

Verse 59

मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी । मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः

দেৱী মহেশ্বৰী সদা মননযোগ্য তত্ত্বৰ সত্তা ধাৰণ কৰে; আৰু মননকাৰী সেই একেই বিশ্বাত্মা মহাদেৱ, মহেশ্বৰ।

Verse 60

बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा । देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः

ভৱৱল্লভা (পাৰ্বতী) জানিবলগীয়া পৰম তত্ত্বৰেই স্বৰূপ ধাৰণ কৰে। আৰু সেই দেৱ—ভগৱান শিৱ, মোহক ইন্দুশেখৰ—স্বয়ং বোধক (জ্ঞাতা)।

Verse 61

प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः । प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी

সকলো প্ৰাণীৰ বাবে পিনাকী ভগৱান শিৱেই প্ৰাণ—অন্তৰ্যামী জীৱন-শ্বাস আৰু পৰম প্ৰভু। আৰু সকলোৰে প্ৰাণস্থিতিৰ আধাৰ অম্বিকা (পাৰ্বতী), যাঁৰ ৰূপ জলস্বৰূপিণী।

Verse 62

बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा । क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः

তেতিয়া ত্ৰিপুৰান্তক (শিৱ)ৰ প্ৰিয়া দেৱী ‘ক্ষেত্ৰ’ ভাব ধাৰণ কৰে, আৰু ভগৱান অন্তকান্তক (মৃত্যুনাশক শিৱ) ‘ক্ষেত্ৰজ্ঞ’ ভাব ধাৰণ কৰে।

Verse 63

अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा । आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया

দিন শূলায়ুধ দেৱ; ৰাতি শূলপাণিৰ প্ৰিয়া। আকাশ স্বয়ং দেৱ শংকৰ; পৃথিৱী শংকৰপ্ৰিয়া।

Verse 64

समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका । वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया

সমুদ্ৰ ভগৱান ঈশ (শিৱ); তীৰৰেখা শৈলেন্দ্ৰকন্যা (পাৰ্বতী)। বৃক্ষ বৃষধ্বজ দেৱ (শিৱ); লতা বিশ্বেশ্বৰপ্ৰিয়া (পাৰ্বতী)।

Verse 65

पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः । स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा

ভগৱান পুৰশাসন (ত্ৰিপুৰান্তক) সম্পূৰ্ণৰূপে পুং-তত্ত্ব ধাৰণ কৰে; আৰু দেৱমনোৰমা দেৱী সম্পূৰ্ণৰূপে স্ত্ৰী-তত্ত্ব ধাৰণ কৰে।

Verse 66

शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः

সকলৰ প্ৰিয়া দেৱী অসীম শব্দজাল (বাণী) সম্পূৰ্ণ ধাৰণ কৰে; আৰু মোহক চন্দ্ৰশেখৰ শিৱ সমগ্ৰ অৰ্থতত্ত্বৰ স্বৰূপ ধাৰণ কৰে। সেয়ে শব্দ আৰু অৰ্থ দিৱ্য দম্পতিৰ স্বভাৱৰূপে অৱস্থিত।

Verse 67

यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता । सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः

যি যি পদাৰ্থৰ যি যি শক্তি বুলি কোৱা হৈছে, সেই সেই শক্তি বিশ্ৱেশ্বৰী দেৱীহে; আৰু সেই পদাৰ্থটো নিজৰ সমগ্ৰতাত মহেশ্বৰ (মহাদেৱ) স্বয়ং।

Verse 68

यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् । तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्

যি পৰম, যি পৱিত্ৰকাৰী, যি পুণ্য আৰু যি মঙ্গল—মহাভাগ ঋষিসকলে ক’লে, সেয়া সকলো সেই দুয়োৰে সংযুক্ত তেজৰ বিকাশ।

Verse 69

यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् । तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्

যেনেকৈ জ্বলন্ত দীপৰ শিখাই ঘৰ আলোকিত কৰে, তেনেকৈ সেই দুয়োৰ এই ব্যাপক তেজ সৰ্বত্র বিয়পি সমগ্ৰ জগতক আলোকিত কৰে।

Verse 70

तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः । सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः

তৃণৰ পৰা শিৱমূৰ্তিলৈকে জগতত খ্যাতিৰ উৎকৰ্ষৰ ক্ৰম দেখা যায়; কিন্তু পৰম শ্ৰুতি মতে জীৱ আৰু শিৱ—এই দুয়োৰ ক্ষেত্ৰত নৈকট্যৰ ক্ৰমে ‘ইদং-ভাব’ প্ৰকাশ পায়।

Verse 71

सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ । पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा

এই দুয়োই সৰ্বৰূপাত্মক আৰু সৰ্বোচ্চ কল্যাণদাতা। তেওঁলোক সদা পূজনীয়, নমস্কাৰ্য আৰু সদায় ধ্যানযোগ্য।

Verse 72

यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः । कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया

হে কৃষ্ণ, তোমাৰ বোধশক্তি অনুসাৰে আজি মই পৰমেশ্বৰৰ যথাৰ্থ তত্ত্ব আৰু মহিমা তোমাক ক’লোঁ; কিন্তু সম্পূৰ্ণ পৰিমাপে, পূৰ্ণ বিস্তাৰে নহয়।

Verse 73

तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः । महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्

তেন্তে পৰমেশ্বৰৰ যথাৰ্থ তত্ত্ব কেনেকৈ ক’ব পৰা যায়? সেয়া সকলো মহাত্মাৰ মনৰো পাৰে—চিন্তাৰ সীমাৰ বাহিৰত।

Verse 74

अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् । अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्

যিসকলে অন্তৰ্মুখ ধ্যানত অনন্য হৈ, নিজৰ চিত্ত ঈশ্বৰলৈ অৰ্পণ কৰে, তেওঁলোকৰ বুদ্ধিত এই সত্য দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। কিন্তু আনসকলৰ বাবে সেয়া যেনেকৈ আছিল তেনেকৈয়ে থাকে—বোধত উঠা নাই, বা কেৱল আংশিকভাৱে উঠিছে।

Verse 75

येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता । अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः

ইয়াত কোৱা এই বিভূতি সঁচাকৈ প্ৰাকৃত; তথাপি ‘পৰা’ বুলি মানা হয়। কিন্তু গুহ্যবিদ্যা জনাসকলে আন এক সৰ্বোচ্চ বিভূতি জানে—যি অপ্রাকৃত, পৰম আৰু সত্যই গোপন।

Verse 76

यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह । अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी

যি পৰম তত্ত্বৰ পৰা বাক্, মন আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ একেলগে উভতি আহে, সেয়াই প্ৰকৃতি-অতীত পৰা—পৰমেশ্বৰ শিৱৰ পৰম বিভূতি।

Verse 77

सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः । सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः

ইয়াতেই, কেৱল শিৱতেই পৰম ধাম; কেৱল শিৱতেই পৰম গতি। কেৱল শিৱতেই পৰম কাষ্ঠা—পৰমেষ্ঠিৰ পৰা বিভূতি।

Verse 78

तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः । गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा

সেই শিৱ-পরম তত্ত্ব লাভ কৰিবলৈ ইয়াত জিতশ্বাস আৰু জিতেন্দ্ৰিয় সাধকে প্ৰয়াস কৰে। যেনেকৈ নিপুণ কুম্ভকাৰ ঘৰৰ দুৱাৰ ফাঁক নথকাকৈ কষি জোৰে, তেনেকৈ যোগীয়ে অন্তৰ্মাৰ্গ দৃঢ় আৰু অবিচ্ছিন্ন কৰে।

Verse 79

संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् । विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

সংসাৰ-ৰূপী সাপৰ বিষে দংশিতজনকো জীৱিত কৰা সঞ্জীৱনী ঔষধৰ দৰে শিৱৰ বিভূতি। সেই বিভূতিত আশ্ৰয় লোৱা জ্ঞানী কোনো দিশৰ পৰা ভয় নকৰে।

Verse 80

यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः । सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते

যি ভগৱান শিৱৰ পৰা আৰু অপৰা—দুয়োটা বিভূতিক তত্ত্বতঃ জানে, সি অপৰা অৱস্থাক অতিক্ৰম কৰি পৰা বিভূতিলৈ উপনীত হয়—বন্ধনাতীত শিৱ-সায়ুজ্য লাভ কৰে।

Verse 81

एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः । रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति

হে কৃষ্ণ, পৰমাত্মাৰ যাথাৰ্থ স্বৰূপ মই তোমাক ক’লোঁ। এই গোপন উপদেশ গ্ৰহণ কৰিবলৈও তুমি যোগ্য, কিয়নো তুমি ভৰ্গ (শিৱ)ৰ ভক্ত।

Verse 82

नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन । व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्

অশিষ্য, অশৈৱ আৰু যিসকল শিৱভক্ত নহয়—তেওঁলোকৰ আগত কেতিয়াও দুয়ো ঈশ (শিৱ-শক্তি)ৰ পবিত্ৰ মহিমা-শক্তি প্ৰকাশ নকৰিবা; এইটো বেদৰ বিধান।

Verse 83

तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि । त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा

সেয়ে যিসকল পৰম কল্যাণত একনিষ্ঠ নহয়, তেওঁলোকক এই কথা নক’বা। তোমাৰ দৰে যোগ্য আৰু এই পথৰ অনুৰূপ লোককহে ক’বা—অন্যথা নহয়।

Verse 84

विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् । संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्

যি শিৱৰ এই পবিত্ৰ বিভূতি (ভস্ম) যোগ্যজনক প্ৰদান কৰে, সি সংসাৰ-সাগৰৰ পৰা মুক্ত হৈ শিৱ-সায়ুজ্য লাভ কৰে।

Verse 85

कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः । त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः

ইয়াৰ কীৰ্তন-মাত্ৰে মহাপাপৰ কোটি কোটি নাশ হয়। তিন-চাৰিবাৰ পুনঃপুনঃ অভ্যাস কৰিলে তাতকৈও অধিক পাপৰাশি লয় পায়।

Verse 86

नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा । विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते

অকল্যাণকৰ শত্রু নাশ হয়, আৰু সত্য সুহৃদসকল বৃদ্ধি পায়। শৈৱ বিদ্যা বৃদ্ধি পায় আৰু বুদ্ধি সত্যত প্রতিষ্ঠিত হয়।

Verse 87

भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे । यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

অম্বা (উমা) সহ, গণসকলৰ অনুগত আৰু দিব্য গুণ-ঐশ্বৰ্যৰে বিভূষিত শিৱত পৰাভক্তি থাকিলে ভক্তে যি যি সৰ্বাধিক ইষ্ট কামনা কৰে, সেয়া নিঃসন্দেহে লাভ কৰে।

Verse 88

पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्

যিয়ে ইয়াক পুনঃপুনঃ অভ্যাস কৰে, তাৰ বাবে এই জগতত একোৱেই দুৰ্লভ নহয়।