Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
এই অধ্যায়ত পূৰ্ব অধ্যায়ৰ পৰা বিধিবৎ সংক্রমণ কৰি গজচিকিৎসাক আয়ুৰ্বেদৰ এক বিশেষ শাখা বুলি কোৱা হৈছে, যি ৰাজশালা আৰু ৰণবিজয়ৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। পালকাপ্য ঋষিয়ে লোমপাদক সেৱাযোগ্য শুভ গজলক্ষণ বৰ্ণনা কৰে—নখৰ সংখ্যা, মদকাল/মস্তৰ ঋতুসংযোগ, দাঁতৰ অসমতা, স্বৰৰ গুণ, কাণৰ প্ৰস্থ, ছালত দাগ-চিটিকা; বামন বা বিকৃত গজ ত্যাজ্য। তাৰ পিছত গজপালনক ৰাজধৰ্ম আৰু সামৰিক বিজয়ৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি কোৱা হৈছে—শৃঙ্খলাবদ্ধ যুদ্ধহস্তী আৰু সুশৃঙ্খল শিবিৰনিয়মেই জয় নিৰ্ভৰ। চিকিৎসাক্ৰমত আছে: বতাহ নঢুকা স্নেহনযোগ্য স্থান প্ৰস্তুতি; বাহ্যকর্ম—স্কন্ধ/কাঁধৰ চিকিৎসা, মালিশ; অন্তঃঔষধ—ঘৃত-তৈলযোগ, ক্বাথ, গাখীৰ, মাংসরস; আৰু নিৰ্দিষ্ট ৰোগত উপায়—পাণ্ডুসদৃশ ফিকাশ, আনাহ, মূৰ্ছা, শিৰোবেদনা (নস্যসহ), পাদৰোগ, কম্প, অতিসাৰ, কৰ্ণশোথ, কণ্ঠাবৰোধ, মূত্ৰৰোধ, চর্মৰোগ, কৃমি, ক্ষয়সদৃশ অৱস্থা, শূল, বিদ্ৰধি/ফোঁহা (ছেদন পৰা স্নেহন-বস্তি পৰ্যন্ত)। শেষত আহাৰ-বিহাৰ—ধান্যৰ ক্ৰম, বলবর্ধক খাদ্য, ঋতুঅনুসাৰে জলছিটা—আৰু যুদ্ধ-আচাৰ—বিজয়াৰ্থ ধূপন, নেত্ৰপ্ৰক্ষালন/অঞ্জন, মন্ত্রযুক্ত নেত্ৰবল—দ্বাৰা অগ্নিপুৰাণৰ চিকিৎসা-যুদ্ধবিদ্যা-ধাৰ্মিক প্ৰভাৱৰ সংমিশ্ৰণ প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे कल्पसागरो नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजचिकित्सा पालकाप्य उवाच गजलक्ष्म चिकित्साञ्च लोमपाद यदामि ते दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रसस्तास्ते महिष्णवः
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘কল্পসাগৰ’ নামৰ ২৮৫তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ২৮৬তম অধ্যায় ‘গজচিকিৎসা’ আৰম্ভ। পালকাপ্য ক’লে—হে লোমপাদ! মই তোমাক হাতীৰ লক্ষণ আৰু ৰোগৰ চিকিৎসা কওঁ। দীঘল শুঁড় আৰু গম্ভীৰ শ্বাসবিশিষ্ট উৎকৃষ্ট হাতী প্ৰশংসিত।
Verse 2
विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश् च ये दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं
যিসকল হাতীৰ আটাইশটা নখ (পায়ৰ নখ) থাকে, যিসকল শীতকালত মদত আহে, যাৰ সোঁ দন্ত উঁচু, আৰু যাৰ গর্জন মেঘৰ দৰে গম্ভীৰ—সিহঁতক শুভ আৰু উৎকৃষ্ট বুলিয়া বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Verse 3
कर्णौर् च विपूलौ येषां सूक्ष्मविन्द्वन्वितत्वचौ ते धार्या न तथा धार्या वामना ये च सङ्कुशाः
যিসকলৰ কাণ বহল আৰু ছালত সূক্ষ্ম বিন্দু-চিহ্ন থাকে, তেওঁলোক গ্ৰহণযোগ্য; কিন্তু যিসকল বামন বা অঙ্কুশৰ দৰে বাঁকা কাণযুক্ত, তেওঁলোক তেনেদৰে গ্ৰহণযোগ্য নহয়।
Verse 4
हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो च मूढा मतङ्गजाः वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः
হস্তিনী, পাৰ্শ্বগৰ্ভিণী আৰু মূঢ় মতঙ্গজ—ইহঁতৰ বৰ্ণ, স্বভাৱ, বল, ৰূপ, কান্তি, দেহ-সংহতি আৰু গতি—সকলো পৰীক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 5
सप्तस्थितो गजश्चेदृक् सङ्ग्रामेरीञ्जयेत्स च कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च
এইদৰে গজক সপ্তস্থিতিত নিয়োজিত কৰিলে সি সংগ্ৰামত বিজয় আনে; আৰু কুঞ্জৰ (যুদ্ধহস্তী) শিবিৰ আৰু সেনাবল—দুয়োটাৰ পৰম শোভা।
Verse 6
आयत्तं कुञ्जरैश् चैव विजयं पृथिवीक्षितां पाकलेषु च सर्वेषु कर्तव्यमनुवासनं
পৃথিৱীৰ ৰজাসকলৰ ওপৰত বিজয় সঁচাকৈ কুঞ্জৰসকলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; আৰু সকলো শিবিৰ আৰু দুৰ্গ-ঠাইত শাসন-শৃঙ্খলা (অনুবাসন) প্ৰৱৰ্তন কৰিব লাগে।
Verse 7
घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं स्कन्धेषु च क्रिया कर्या तथा पालकवन्नृपाः
ঘিউ আৰু তেলৰে প্ৰস্তুত, বতাহ-বিহীন স্থান সাজিব লাগে; আৰু কাঁধত চিকিৎসা-কাৰ্যো তদনুযায়ী কৰিব লাগে—হে নৃপসকল—শিশু পালনৰ দৰে সাৱধানতাৰে।
Verse 8
गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते
পাণ্ডুৰোগত গোমূত্ৰ বিধেয়; লগতে দুটা ৰজনী (হালধিৰ প্ৰকাৰ) যুক্ত ঘৃতো। হে দ্বিজ, আনাহ (উদৰবায়ু-অৱৰোধ) হলে তেলেৰে নিষেক/সিঞ্চন-চিকিৎসা তাৰ বাবে প্ৰশস্ত।
Verse 9
लवणैः पञ्चभिर्मश्रा प्रतिपानाय वारुणी धन्वन्तरिरुवाचेति ञ मर्दना इति ञ विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान्
পাঁচ লৱণ মিশ্ৰিত বাৰুণী প্ৰতিপান (অনুপান) হিচাপে দিব লাগে—ইতি ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে। ‘মৰ্দনা’ নামৰ যোগ ভিডংগ, ত্ৰিফলা, ব্যোষ আৰু সৈন্ধৱেৰে কৱল (মুখগোল) কৰি প্ৰস্তুত।
Verse 10
मूर्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् अग्यङ्गः शिरसः शूले नस्यञ्चैव प्रशस्यते
মূৰ্ছাত নাগ (সীসা) ভোজন কৰাব লাগে আৰু ক্ষৌদ্ৰতোয় (মধু-জল) পান কৰাব লাগে। শিৰঃশূলত শিৰোঅভ্যংগ আৰু নস্য—দুয়োটা প্ৰশস্ত।
Verse 11
नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते
পাদৰোগত প্ৰথমে নাগ (সীসা) ৰ স্নেহ-পুটক (তেলযুক্ত লেপ/পোটলি) প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। পাছত কল্ক আৰু কষায়েৰে শোধন (শুদ্ধিকৰণ-চিকিৎসা) বিধেয়।
Verse 12
शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः रसैः सम्भोजयेन्नगं वेपथुर्यस्य जायते
যাৰ বেপথু (কম্প) হয়, তাক শিখী আৰু তিত্তিৰিৰ ৰসত পিপ্পলী আৰু মৰিচ মিহলাই, সেই সহিতে নাগ (সীসা) সেবন কৰাব লাগে।
Verse 13
बालबिल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः
অতিসাৰ (ডায়েৰিয়া) নাশৰ বাবে কুঞ্জৰে (হাতীয়ে) কেঁচা বিল্ব, লোধ্ৰ আৰু ধাতকীক চেনিৰ সৈতে মিহলাই পিণ্ডী (গোলক) কৰি ভক্ষণ কৰিব লাগে।
Verse 14
नस्यं करग्रहे देयं घृतं लयणसंयुतम् मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता
নস্যৰ বাবে হাতৰ তলুৱাত ধৰি ঘৃত দিব লাগে; ই সৈন্ধৱ লৱণযুক্ত আৰু মাগধী (পিপ্পলী), নাগৰ (শুঁঠ), আজাজী (জিৰা), যৱাগূ (চাউলৰ পাতল মাড়) আৰু মুস্তা দিয়ে সিদ্ধ কৰা হ’ব লাগে।
Verse 15
उत्कर्णके तु दातव्या वाराहञ्च तथा रसम् दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम्
উৎকৰ্ণক (কাণৰ ফোলা/উভৰি উঠা) অৱস্থাত বাৰাহৰস (বৰাহজন্য স্নেহ/সাৰ) দিব লাগে; লগতে দশমূল, কুলত্থ, অম্ল দ্ৰব্য আৰু কাকমাচী সিজাই প্ৰস্তুত কৰা ৰসো প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 16
तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् अष्टभिर्लवणैः पिष्ठैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम्
তেল আৰু উষ্ণ (তীক্ষ্ণ) দ্ৰব্যযুক্ত ঘৃত গলগ্ৰহ আৰু কণ্ঠৰোগ নাশ কৰে। অষ্ট লৱণৰ কল্ক মিহলাই ভালদৰে প্ৰসন্ন (স্বচ্ছ) কৰি সেই ঘৃত পান কৰাব লাগে।
Verse 17
मूत्रभङ्गे ऽथ वा वीजं क्वथितं त्रपूषस्य च त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः
মূত্ৰভঙ্গ (মূত্ৰ ৰোধ/ধাৰণ) হলে ত্ৰপূষ (শসা) বীজৰ ক্বাথ পান কৰিব লাগে। ত্বকদোষত হাতীয়ে নিমৰ ক্বাথ বা বৃষ (বাসা) ৰ ক্বাথ পান কৰিব লাগে।
Verse 18
गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः
কৃমিজনিত উদৰ-ৰোগত গোমূত্ৰ আৰু বিডংগ (ঔষধি) সেবন প্ৰশস্ত; তদ্ৰূপ শুকান আদা, পিপ্পলী, কিচমিচ আৰু চেনি দি সিদ্ধ দুধ পান কৰাও উপকাৰী।
Verse 19
क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः मुद्गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते
ক্ষত আৰু ক্ষয় অৱস্থাত বলবর্ধক পানীয় সেবন প্ৰশংসিত, আৰু শুভ মাংসরসো হিতকৰ। অৰুচি (ভোক নলগা) ত ব্যোষ (ত্রিকটু) মিশ্ৰিত মুদ্গ-ওদন বিশেষভাবে প্ৰশস্ত।
Verse 20
त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरेभपिप्पली एतैर् गुल्महरः स्नेहः कृतश् चैव तथापरः
ত্রিবৃত, ব্যোষ (ত্রিকটু), চিত্ৰক, দন্তী, অর্ক, শ্যামা, দুধ আৰু এভপিপ্পলী—ইয়াৰে বিধিপূৰ্বক কৰা স্নেহ গুল্মহৰ; তদ্ৰূপ আন এক স্নেহযোগো প্ৰস্তুত কৰা হয়।
Verse 21
भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः सर्वानेव समुत्पन्नन् विद्रवान् समुपाहरेत्
ভেদন (চিৰা), দ্ৰাৱণ (পকোৱা/দ্ৰৱীকৰণ), অভ্যংগ, স্নেহপান আৰু অনুবাসন (তৈলবস্তি) দ্বাৰা উৎপন্ন সকলো বিদ্ৰধি (ফোঁড়া/অন্তঃফোঁড়া) ৰ যথাবিধি চিকিৎসা কৰিব লাগে।
Verse 22
यष्टिकं मुद्गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् बालबिल्वैस् तथा लेपः फटुरोगेषु शस्यते
যষ্টিকাক মুদ্গসূপৰ সৈতে আৰু শাৰদ (শৰৎঋতু-অনুকূল) বিধান অনুসাৰে পান কৰিব লাগে। লগতে কোমল বিল্বফলৰে কৰা লেপ ফটু-ৰোগত প্ৰশস্ত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 23
विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये
পূৰ্বাহ্নে বিডংগ, ইন্দ্ৰযৱ, হিংগু, সৰল আৰু দুটা ৰজনী (হলুদৰ ভেদ) মিহলাই প্ৰস্তুত পিণ্ড পান কৰালে সকলো ধৰণৰ শূল আৰু বেদনা সম্পূৰ্ণ শান্ত হয়।
Verse 24
प्रधानभोजने तेषां यष्टिकव्रीहिशालयः मध्यमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः
সেই ধান্যসমূহৰ ভিতৰত প্ৰধান আহাৰৰ বাবে যষ্টিক, ব্ৰীহি আৰু শালি—এই উৎকৃষ্ট চাউল শ্ৰেষ্ঠ। যৱ আৰু গোধূম মধ্যম; বাকী ধান্য—দন্তিনী আদি—অধম বুলি গণ্য।
Verse 25
यवश् चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं
যৱ আৰু ইক্ষু (আখ)—দুয়োটা নাগৰ বলবর্ধক। কিন্তু নাগৰ বাবে শুকান যৱস (শুকান ঘাঁহ/চাৰা) ধাতুক প্ৰকোপিত কৰি বিকাৰ ঘটায়।
Verse 26
मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते दीपनीयैस् तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः
‘মদ-ক্ষীণ’ অৱস্থাত পীড়িত নাগৰ বাবে দুধ পান প্ৰশংসনীয়; আৰু দীপনীয় দ্ৰব্যেৰে সিদ্ধ মাংসরসো শুভ আৰু হিতকৰ।
Verse 27
वायसः कुक्कुरश्चोभौ काकोलूककुलो हरिः भवेत् क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डो युद्धे महापदि
যুদ্ধৰ মহাসংকটত মৌ-যুক্ত পিণ্ডে কাক আৰু কুকুৰক, লগতে কাক-উলুকৰ দলকো আকৰ্ষণ কৰে; শত্রুক বিভ্ৰান্ত বা নিবৃত্ত কৰাৰ উপায়ো হয়।
Verse 28
कटुमत्स्यविडङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः हरिद्रा चेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः
কটু মৎস্য-দ্ৰব্য, বিডংগ, ক্ষাৰ, কোষাতকীৰ দুধীয়া ৰস আৰু হৰিদ্ৰা—এই ধূপ; ই কুঞ্জৰ (হাতী)ৰ বাবে জয়দায়ক।
Verse 29
पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षिकम् तथा नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते
পিপ্পলী, চাউলৰ দানা, তেল, মাধ্বীক আৰু মৌৰে প্ৰস্তুত নেত্ৰ-পরিষেক (চকুৰ ধোৱনি/সেচন) দীপনীয়—দৃষ্টিক্ৰিয়া উদ্দীপক—বুলি প্ৰশংসিত।
Verse 30
पूरीषञ्चटकायाश् च तथा पारावतस्य च क्षीरवृक्षकरीषाश् च प्रसन्नयेष्टमञ्जनं
চটক (চৰাই) আৰু পাৰাৱত (কবুতৰ)ৰ বিষ্ঠা, লগতে ক্ষীৰবৃক্ষৰ ‘কৰীষ’ (দুধীয়া স্ৰাৱ)—ইয়াৰে প্ৰসন্নতা আৰু স্বচ্ছতাৰ বাবে ইষ্ট অঞ্জন প্ৰস্তুত হয়।
Verse 31
मुद्ग्यूषेणेति ज , ञ च मदाय हीति ञ क्षीरवृक्षकरीराश्चेति ञ अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे उत्पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च
‘মুদ্গ্যূষেণ’—জ আৰু ঞ-সহ; ‘মদায় হি’—ঞ-সহ; আৰু ‘ক্ষীৰবৃক্ষকৰীৰাঃ’—ঞ-সহ (এদৰে জপ কৰিব). ইয়াৰ দ্বাৰা অঞ্জিত-নেত্ৰ ব্যক্তি ৰণত সংহাৰ কৰে; নীল উৎপল আৰু ‘সুস্তন্তগৰ’ নামৰ বিষো সাধে।
Verse 32
तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश् च मास्यपि
চাউলৰ পানীৰে কৰা লেপ চকুৰ বাবে পৰম শীতল-শামক। নখ বাঢ়িলে নখ কাটি দিব লাগে; আৰু মাহে এবাৰ তেল-সেক (তেল ঢালি চিকিৎসা)ও হিতকৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 33
शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते
হাতীৰ শয়ন স্থান শুকান গোবৰ আৰু ধূলিৰে প্ৰস্তুত কৰা উচিত। শৰৎ আৰু গ্ৰীষ্ম ঋতুত তাত ঘিউ ছটিয়াই দিয়াটোও বিধেয়।
Frequently Asked Questions
It prioritizes gaja-lakṣaṇa (selection markers) and a protocol-driven therapeutic system—environment control, oleation/purification procedures, dietetics, and disease-specific formulations—explicitly tied to stable discipline and battlefield readiness.
By framing veterinary medicine as rājadharma and a form of protective service, it treats technical competence (bhukti) as dharmically sanctified action that sustains order, reduces suffering, and supports the conditions for disciplined spiritual life (mukti-oriented practice).
Yes. The text links elephant health to victory logistics, includes victory-oriented fumigation, ocular preparations, and a mantra layer—showing the Agni Purāṇa’s characteristic integration of medical and martial sciences.