Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
এই অধ্যায়ত ধন্বন্তৰিৰ চিকিৎসা-প্ৰামাণ্যৰ আধাৰত আগ্নেয় আয়ুৰ্বেদত নানাৰোগহৰ ঔষধ-যোগৰ সংক্ষিপ্ত সংকলন দিয়া হৈছে। আৰম্ভণিতে শিশুচিকিৎসা—শিশুৰ অতিসাৰ, দুধ-সম্পৰ্কীয় দোষ, কাশি, বমি আৰু জ্বৰত ক্বাথ আৰু লেহ্য; তাৰ পাছত মেধ্য (বুদ্ধিবর্ধক) টনিক আৰু কৃমিঘ্ন যোগ বৰ্ণিত। নস্যে নাকৰ ৰক্তস্ৰাৱ আৰু গ্ৰীৱা-স্ফীতি, কৰ্ণপূৰণে কৰ্ণশূল, কৱল/গণ্ডূষে জিহ্বা-মুখৰোগ, আৰু উদ্বর্তন, লেপ, বত্তি, ঔষধি তেলে চর্মৰোগ আৰু ঘাঁৰ বাহ্য চিকিৎসা কোৱা হৈছে। পাছত প্ৰমেহ, বাতশোণিত, গ্ৰহণী, পাণ্ডু-কামলা, ৰক্তপিত্ত, ক্ষয়, বিদ্ৰধি, ভগন্দর, মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰ-অশ্মৰী, শোথ, গুল্ম, বিসৰ্প আদি ৰোগৰ চিকিৎসা আহে। শেষত ত্ৰিফলাকেন্দ্ৰিক ৰসায়নে দীঘলীয়া আয়ুৰ কথা আৰু ধূপন, আশ্চৰ্য-প্ৰদৰ্শন, ষট্কৰ্ম আদি সিদ্ধি-সূচনাৰে চিকিৎসা-আচাৰ-পুরুষাৰ্থৰ সমন্বয় দেখুওৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वृक्षायुर्वेदो नामैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नानारोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच सिंही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं शिशोः सर्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘বৃক্ষায়ুৰ্বেদ’ নামৰ ২৮১তম অধ্যায়। এতিয়া ২৮২তম অধ্যায়—‘নানাৰোগহৰ ঔষধ’ আৰম্ভ। ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে: সিংহী, শটী, নিশাযুগ্ম (হালধি আৰু দাৰুহালধি) আৰু বৎসকৰ ক্বাথ শিশুৰ সকলো অতিসাৰ আৰু স্তন্যদোষজনিত বিকাৰত প্ৰশস্ত।
Verse 2
शृङ्गीं सकृष्णातिविषां चूर्णितां मधुना लिहेत् एका चातिविशा काशच्छर्दिज्वरहरी शिशोः
শৃঙ্গীক কৃষ্ণা আৰু অতিবিষাৰ সৈতে গুঁড়া কৰি মধুৰে লেহন কৰাব লাগে। অতিবিষা একাইও শিশুৰ কাশি, বমি আৰু জ্বৰ নাশ কৰে।
Verse 3
बालैः सेव्या वचा साज्या सदुग्धा वाथ तैलयुक् यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा बालः क्षीरान्वितां पिवेत्
শিশুৰ বাবে বচা (বচ) ঘিউত মিহলাই, ভাল গাখীৰৰ সৈতে বা তেলযুক্ত কৰি সেৱন কৰাব লাগে। অথবা শিশুৱে যষ্টিকা (যষ্টিমধু) বা শঙ্খপুষ্পী গাখীৰৰ সৈতে পান কৰক।
Verse 4
वाग्रूपसम्पद्युक्तायुर्मेधाश्रीर्वर्धते शिशोः वचाह्यग्निशिखावासाशुण्ठीकृष्णानिशागदं
শিশুৰ বাক্শক্তি, ৰূপ, সমৃদ্ধি, আয়ু, মেধা আৰু শ্ৰী বৃদ্ধি পায়। বচা, অগ্নিশিখা, বাসা, শুণ্ঠী, কৃষ্ণা আৰু নিশা—এই ৰোগনিবাৰক ঔষধগণৰ ব্যৱহাৰে ই সিদ্ধ হয়।
Verse 5
सयष्टिसैन्धवं बालः प्रातर्मेधाकरं पिवेत् देवदारुमहाशिग्रुफलत्रयपयोमुचां
শিশুৱে পুৱা যষ্টিমধুৰ সৈতে সৈন্ধৱ (শিলালৱণ) মিহলাই মেধাবর্ধক যোগ পান কৰক। তদ্ৰূপ দেবদাৰু, মহাশিগ্ৰু, ফলত্ৰয় (ত্রিফলা) আৰু পয়োমুচা আদি মেধ্য প্ৰয়োগো বিধেয়।
Verse 6
क्वाथः सकृष्णा मृद्वीका कल्कः सर्वान् कृमीन्हरेत् त्रिफलाभृङ्गविश्वानां रसेषु मधुसर्पिषोः
কৃষ্ণা (পিপ্পলী) আৰু মৃদ্বীকা (কিশমিশ)যুক্ত ক্বাথ আৰু কল্ক-প্ৰয়োগে সকলো কৃমি নাশ কৰে। ত্ৰিফলা, ভৃঙ্গ (ভৃঙ্গরাজ) আৰু বিশ্বা (শুণ্ঠী)ৰ ৰসত মধু আৰু ঘিউসহ সেবন বিধেয়।
Verse 7
मेषीक्षीरे च गोमूत्रे सिक्तं रोगे हितं शिशोः नासारक्तहरो नस्याद्दुर्वारस इहोत्तमः
ৰোগাৱস্থাত শিশুৰ বাবে মেষীৰ গাখীৰ আৰু গোমূত্ৰে সিক্ত (ভিজোৱা/সংসেচিত) প্ৰয়োগ হিতকৰ। নাকৰ ৰক্তস্ৰাৱ দূৰ কৰিবলৈ নস্যৰূপে দুৰ্বাৰস ইয়াত সৰ্বোত্তম বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 8
लशुनार्द्रकशिग्रूणां रसः कर्णस्य पूरणम् तैलमार्द्रकजात्यं वा शूलहा चौष्ठरोगनुत्
ৰসুন, কেঁচা আদা আৰু শিগ্ৰু (চজিনা)ৰ নিংড়োৱা ৰস কাণত ভৰোৱা বিধেয়। অথবা আদা‑সিদ্ধ তেল ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি; ই কাণৰ শূল শমায় আৰু ওঁঠৰ ৰোগ নাশ কৰে।
Verse 9
सिंही षष्टीति ख शूलहा इत्य् अत्र पुंस्त्वनिर्देश आर्षः मूत्रहा शोषरोगनुदिति ञ जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशा दुग्धक्वाथे ऽभयाकल्के सिद्धं तैलं द्विजार्तिनुत्
‘সিংহী ষষ্ঠী’ (খ) সূত্ৰত ‘শূলহা’ শব্দত পুংলিঙ্গ নিৰ্দেশ আৰ্শ (প্ৰাচীন) প্ৰয়োগ; আৰু ‘মূত্রহা, শোষৰোগনুত্’ (ঞ) তেও তদ্ৰূপ। এতিয়া ঔষধ—জাতীপত্ৰ, ফল (এলাচ), ব্যোষ (ত্রিকটু), কৱল, মূত্রক আৰু নিশা (হালধি)ক অভয়া (হৰীতকী)ৰ কল্কসহ দুধৰ ক্বাথত তেল সিদ্ধ কৰিলে, সেই ঔষধি তেলে দ্বিজসকলৰ কষ্ট নিবারণ কৰে।
Verse 10
धान्याम्बु नारिकेलं गोमूत्रं क्रमूकविश्वयुक् क्वाथितं कबलं कार्यमधिजिह्वाधिशान्तये
ধান্যাম্বু (চাউল ধোৱা পানী) আৰু নাৰিকেলজল, গোমূত্ৰসহ, ক্ৰমূক (সুপাৰি) আৰু বিশ্বা (শুঁঠ) যোগে উতলাই ল’ব। তাৰে কবল (গণ্ডূষ/কুলকুচি) কৰিলে জিহ্বা আৰু তাৰ ওপৰৰ অংশৰ বিকাৰ শান্ত হয়।
Verse 11
साधितं लाङ्गलीकल्के तैलं निर्गुण्डिकारसैः गण्डमालागलगण्डौ नाशयेन्नस्यकर्मणा
লাঙ্গলীৰ কল্ক আৰু নিৰ্গুণ্ডীৰ ৰসৰে সিদ্ধ তেল নস্যকর্মে প্ৰয়োগ কৰিলে গণ্ডমালা (গ্ৰন্থি‑স্ফীতি) আৰু গলগণ্ড (গলাৰ গাঁঠ/ঘেঁঘা) নাশ হয়।
Verse 12
पल्लवैर् अर्कपूतीकस्नुहीरुग्घातजातिकैः उद्वर्तयेत् सगोमूत्रः सर्वत्वग्दोषनाशनैः
অৰ্ক, পূতীক, স্নূহী, ৰুগ্ঘাত আৰু জাতীৰ কোমল পল্লৱেৰে (চূৰ্ণ/লেপ) কৰি গোমূত্ৰ মিহলাই উদ্বর্তন (দেহমৰ্দন) কৰিব লাগে; ই সকলো ত্বকদোষ নাশ কৰে।
Verse 13
वाकुची सतिला भुक्ता वत्सरात् कुष्ठनाशनी पथ्या भल्लातकी तैलगुडपिण्डी तु कुष्ठजित्
বাকুচী তিলৰ সৈতে আহাৰ ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে কুষ্ঠ (দীৰ্ঘস্থায়ী চর্মৰোগ) নাশ হয়; এক বছৰ নিয়মিত সেবনে ই নিশ্চিত আৰোগ্যদায়ক হয়। তদ্ৰূপ পথ্যা (হৰীতকী) ভল্লাতকসহ তেল আৰু গুড় মিহলাই পিণ্ডী কৰি সেবন কৰিলে কুষ্ঠজয়ী হয়।
Verse 14
पूतीकवह्निरजनी त्रिफलाव्योषचूर्णयुक् तक्रं गुदाङ्कुरे पेयं भक्ष्या वा सगुडाभया
গুদাঙ্কুৰ (অৰ্শ/বৱাসীৰ) হলে পূতীক, বহ্নি, ৰজনী, ত্ৰিফলা আৰু ব্যোষৰ চূৰ্ণ মিহলাই তক্র (মাঠা) পান কৰা উচিত; অথবা গুড়সহ অভয়া (হৰীতকী) ভক্ষণ কৰা উচিত।
Verse 15
फलदार्वीविषाणान्तु क्वाथो धात्रीरसो ऽथवा पातव्यो रजनीकल्कः क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा
ক্ষৌদ্ৰ-ক্ষৌদ্ৰ (মধু বা ইক্ষুৰস সদৃশ) প্ৰমেহত ভোগা ৰোগীয়ে ফলদাৰ্বী আৰু বিষাণৰ ক্বাথ বা ধাত্রী (আমলকী)ৰ ৰস পান কৰা উচিত; অথবা ৰজনী (হলুদ)ৰ কল্ক সেবন কৰা উচিত।
Verse 16
वासागर्भो व्याधिघातक्वाथ एरण्डतैलयुक् वातशोणितहृत् पानात् पिप्पली स्यात् प्लीहाहरी
ৰসসহিত বাসা (বাসাগর্ভ) আৰু ‘ব্যাধিঘাত’ ক্বাথ এৰণ্ডতেলসহ পান কৰিলে বাত-শোণিত (বাতজনিত ৰক্তবিকার) শমে। পিপ্পলী প্লীহা-ৰোগহৰী বুলি কোৱা হয়।
Verse 17
सेव्या जठरिणा कृष्णा स्नुक्षीरवहुभाविता पयो वा रच्यदन्त्याग्निविडङ्गव्योषकल्कयुक्
জঠৰ-ৰোগীয়ে কৃষ্ণা (গোলমৰিচ) স্নুক্ষীৰ (স্নুহীৰ ক্ষীৰ/দুধ)ৰে বহুবার ভাবিত কৰি সেবন কৰা উচিত; অথবা দন্ত্যাগ্নি, বিডঙ্গ আৰু ব্যোষৰ কল্ক মিহলাই দুধ দিয়া উচিত।
Verse 18
ग्रन्थिकोग्राभया कृष्णा विडङ्गाक्ता घृते स्थिता सांसन्तक्रं ग्रहण्यर्शःपाण्डुगुल्मकृमीन् हरेत्
গ্ৰন্থিকা, উগ্ৰা, অভয়া, কৃষ্ণা (পিপ্পলী) আৰু বিডং ঘিউত সিদ্ধ কৰি, ভালদৰে ফাৰ্মেণ্টেড তক্ৰ (মথা) সহ সেবন কৰিলে গ্ৰাহণী-দোষ, অৰ্শ, পাণ্ডু, গুল্ম আৰু অন্ত্ৰকৃমি নাশ হয়।
Verse 19
फलत्रयामृता वासा तिक्तभूनिम्बजस् तथा क्वाथः समाक्षिको हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलं
ত্রিফলা, গুড়ূচী, বাসা আৰু তিক্ত ভূনিম্বৰ ক্বাথ মধু সহ সেবন কৰিলে পাণ্ডুৰোগ আৰু কামলা (জণ্ডিছ) নাশ হয়।
Verse 20
रक्तपित्ती पिवेद्वासासुरसं ससितं मधु वरीद्राक्षाबलाशुण्ठीसाधितं वा पयः पृथक्
ৰক্তপিত্তত ভোগা ৰোগীয়ে বাসাৰ ৰস চিনি আৰু মধু মিহলাই পান কৰিব; অথবা বৰী, দ্ৰাক্ষা, বালা আৰু শুণ্ঠী দি পৃথকভাৱে সিদ্ধ দুধ পান কৰিব।
Verse 21
वरी विदारी पथ्या बलात्रयं सवासकं श्वदंष्ट्रामधुसर्पिर्भ्यामालिहेत् क्षयरोगवान्
ক্ষয়ৰোগীয়ে বৰী, বিদাৰী, পথ্যা, বলাত্ৰয় আৰু বাসক—শ্বদন্ত্ৰা সহ—মধু আৰু ঘৃত মিহলাই লেহ্যৰূপে চেটে সেবন কৰিব।
Verse 22
पथ्याशिग्रुकरञ्जार्कत्वक्सारं मधुसिन्धुमत् समूत्रं विद्रधिं हन्ति परिपाकाय तन्त्रजित्
পথ্যা (হৰীতকী), শিগ্ৰু, কৰঞ্জ আৰু অৰ্ক-ত্বকসাৰ—মধু আৰু সৈন্ধৱসহ, আৰু মূত্ৰসহ প্ৰয়োগ কৰিলে বিদ্ৰধি (গভীৰ ফোঁড়া) নাশ হয়; ফোলা পৰিপাক (পকা) কৰাবলৈ ই দিয়া হয়।
Verse 23
त्रिवृता जीवती दन्ती मञ्जिष्ठा शर्वरीद्वयं तार्क्षजं निम्बपत्रञ्च लेपः शस्तो भगन्दरे
ত্ৰিবৃতা, জীৱতী, দন্তী, মঞ্জিষ্ঠা, দুটা শৰ্বৰী, তাৰ্ক্ষজ আৰু নিমপাতাৰে প্ৰস্তুত লেপ ভগন্দর (ফিষ্টুলা) ৰোগত প্ৰশস্ত।
Verse 24
रुग्घातजनीलाक्षाचूर्णाजक्षौद्रसंयुता वासोवत्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी
ৰুগ্ঘাতজ আৰু নীলাক্ষা চূৰ্ণ মধুৰ সৈতে মিহলাই কাপোৰৰ বত্তি কৰি ক্ষতত প্ৰয়োগ কৰিব লাগে; ই ক্ষত শোধন কৰে আৰু ৰোগৰ বিস্তাৰ-গতি নাশ কৰে।
Verse 25
श्यामायष्टिनिशालोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः समरीचैः शृतं तैलं क्षीरे स्याद्ब्रणरोहणं
শ্যামা, যষ্টি (মুলেঠী), নিশা (হালধি), লোধ্ৰ, পদ্মক, উৎপল, চন্দন আৰু মৰিচসহ গাখীৰত সিদ্ধ তেল ক্ষত-ৰোহণকাৰী হয়।
Verse 26
श्रीकार्पासदलैर् भस्मफलोपलवणा निशा तत्पिण्डीस्वेदनं ताम्रे सतैलं स्यात् क्षतौषधं
শ্ৰীকাৰ্পাসৰ দলে, ভস্ম, ফল, উপলবণ আৰু নিশা একেলগে লৈ পিণ্ডী-স্বেদন প্ৰস্তুত কৰিব লাগে; তাম্ৰপাত্ৰত সংস্কাৰ কৰি তেলসহ ব্যৱহাৰ কৰিলে ই ক্ষত (ঘা)ৰ ঔষধ হয়।
Verse 27
कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निदग्धं व्रणे लिपेत् तदेव नाशयेत्सेकान्नारिकेलरजोघृतम्
কুম্ভীৰ ভিতৰুৱা সাৰ গাখীৰৰ সৈতে মিহলাই আগুনত গৰম কৰি ক্ষতত লেপ দিব লাগে; সেই একে অৱস্থা নাৰিকেল-ৰজ (ধূলি/পৰাগ) আৰু ঘৃতৰ মিশ্ৰণে সেচন কৰিলে শমিত হয়।
Verse 28
विष्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीतातीसारनाशनी
বিশ্বা, আজমোদা, সৈন্ধৱ (শিলালৱণ) আৰু তেঁতুলৰ বাকল, লগতে সমমাত্ৰাত অভয়া (হৰীতকী) মিহলাই প্ৰস্তুত ঔষধ মঠা/ছানা বা উষ্ণ পানীৰ সৈতে সেৱন কৰিলে অতিসাৰ নাশ হয়।
Verse 29
वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तशृतं जलं सामे पुराणे ऽतीसारे सामृक्शूले च पाययेत्
বৎসক, অতিবিষা, বিশ্বা, বিল্ল (বীলা) আৰু মুস্তা দি সিদ্ধ কৰা পানী—আমযুক্ত বা পুৰণি অতিসাৰত, আৰু শ্লেষ্মা/ৰক্তসহ শূল (আমৃক-শূল) থাকিলেও ৰোগীক পান কৰাব লাগে।
Verse 30
अङ्गारदग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत् शूलवानथ वा तद्धि सिन्धुहिंगुकणाभया
শূলত ভোগা ব্যক্তিয়ে অঙ্গাৰত ভাজি শুদ্ধ কৰা সৈন্ধৱ উষ্ণ পানীৰ সৈতে পান কৰিব; অথবা সেই শূলত সৈন্ধৱ, হিঙ্গু, কণ (পিপ্পলী) আৰু অভয়া-যোগো উত্তম।
Verse 31
कटुरोहोत्कणातङ्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं कटुरोहोत्पलातङ्कलाजचूर्णमिति ट वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत्
কটুৰোহ, উৎকণা, টঙ্ক আৰু লাজৰ চূৰ্ণ মধুত ভিজাই—অথবা কটুৰোহ, উৎপল, টঙ্ক আৰু লাজৰ চূৰ্ণ—ছিদ্ৰযুক্ত কাপোৰত ৰাখি মুখত থ’লে অতিতৃষ্ণা নাশ হয়।
Verse 32
पाठादार्वीजातिदलं द्राक्षामूलफलत्रयैः साधितं समधु क्वाथं कवलं मुखपापहृत्
পাঠা, দাৰ্বী আৰু জাতি (জুঁই) পাত; দ্ৰাক্ষা, মূল আৰু ফলত্রয় (ত্রিফলা) সৈতে সিদ্ধ কৰা ক্বাথত মধু মিহলাই কৱল (গাৰ্গল) কৰিলে মুখৰ দোষ/অশুচি দূৰ হয়।
Verse 33
कृष्णातिविषतिक्तेन्द्रदारूपाठापयोमुचां क्वाथो मूत्रे शृतः क्षौद्री सर्वकण्ठगदापहः
কৃষ্ণা (পিপ্পলী), অতিবিষা, তিক্ত দ্ৰব্য, ইন্দ্ৰদাৰু, পাঠা আৰু পয়োমুচৰ ক্বাথ মূত্ৰত সিদ্ধ কৰি মধুসহ পান কৰিলে কণ্ঠৰ সকলো ৰোগ নাশ হয়।
Verse 34
पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां कषायः समधुः पीतो मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति
পথ্যা, গোক্ষুৰ, দুস্পৰ্শা, ৰাজবৃক্ষ আৰু শিলাভিদৰ কষায় মধুসহ পান কৰিলে মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰ (কষ্টকৰ মূত্ৰত্যাগ) দূৰ হয়।
Verse 35
वंशत्वग्वरुणक्वाथः शर्कराश्मविघातनः शाखोटक्वाथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत्
বংশত্বক (বাঁহৰ ছাল) আৰু বৰুণৰ ক্বাথ শর্কৰা/অশ্মৰী (কণিকা আৰু মূত্ৰপাথৰ) ভাঙে। শ্লীপদ (হাতীপা) ৰোগীয়ে শাকোটৰ ক্বাথ মধু আৰু দুধসহ নিয়মে গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 36
मासार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं पादरोगं हरेत्सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा
মাষ (উৰদ), অৰ্কৰ ছাল আৰু দুধে সিদ্ধ কৰা তেলত মধু আৰু সৈন্ধৱ (শিলা-লৱণ) মিহলাই ব্যৱহাৰ কৰিলে পাদৰোগ দূৰ হয়; তদ্ৰূপ জালকুক্কুটজাত ঘৃতেও পায়ৰ ব্যাধি নাশ কৰে।
Verse 37
शुण्ठीसीवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शूण्ठीरसैर् घृतम् रुजं हरेदथ क्वाथो विद्धि बद्धाग्निसाधने
শুণ্ঠী, সীবর্চলা (ক’লা লৱণ) আৰু হিঙৰ চূৰ্ণ—শুণ্ঠীৰ ৰসত মিহলাই ঘৃতসহ সেবন কৰিলে—বেদনা নাশ হয়। এই ক্বাথ-প্ৰয়োগক বদ্ধাগ্নি (দমিত জঠৰাগ্নি) সাধনৰ উপায় বুলি জানিবা।
Verse 38
सौवर्चलाग्निहिङ्गूनां सदीप्यानां रसैर् युतं विडदीप्यकयुक्तं वा तक्रं गुल्मातुरः पिवेत्
গুল্ম ৰোগত পীড়িত ৰোগীয়ে সৌৱৰ্চল (ক’লা নিমখ), পিপ্পলী, হিঙ্গু আদি দীপনীয় দ্ৰব্যৰ ৰস মিহলাই ছাঁচ পান কৰিব; অথবা বিড আৰু দীপ্যক মিহলোৱা ছাঁচো পান কৰিব।
Verse 39
धात्रीपटोलमुद्गानां क्वाथः साज्यो विसर्पहा शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्वाथो मूत्रान्वितो ऽपरः
ধাত্রী (আমলখি), পটোল আৰু মুদ্গ (সেউজ মুগ)ৰ ক্বাথ ঘিঁউসহ ল’লে বিসৰ্প নাশ হয়। আন উপায়—শুণ্ঠী, দাৰুণবা আৰু দুধৰ ক্বাথ মূত্ৰসহ প্ৰয়োগ কৰা।
Verse 40
सव्योषायोरजःक्षारः फलक्वाथश् च शोथहृत् गुडशिग्रुत्रिवृद्धिश् च सैन्धवानां रजोयुतः
শুণ্ঠী আৰু পিপ্পলীৰ চূৰ্ণ-ক্ষাৰ আৰু ফলৰ ক্বাথ শোথ (ফুলা) হৰণ কৰে। তদ্ৰূপ গুড়ৰ সৈতে শিগ্ৰু আৰু ত্ৰিবৃত মিহলাই, সৈন্ধৱ লৱণৰ গুঁড়োসহ দিলে শোথ শমে।
Verse 41
त्रिवृताफलकक्वाथः सगुडः स्याद्विरेचनः वचाफलकषायोत्थं पयो वमनकृभवेत्
ত্ৰিবৃতৰ ফলৰ ক্বাথ গুড়সহ ল’লে বিৰেচন (ৰেচক) হয়। বচা আৰু ফলৰ কষায়ে সিদ্ধ কৰা দুধ বমনকাৰক (বমি উদ্ৰেককাৰী) হয়।
Verse 42
त्रिफलायाः पलशतं पृथग्भृङ्गजभावितम् द्राक्षामृतफलत्रयैर् इति ञ , ट च विडङ्गं लोहचूर्णञ्च दशभागसमन्वितम्
ত্ৰিফলাৰ এশ পল (প্ৰত্যেক অংশ) পৃথক পৃথকভাৱে মধুৰে ভাবিত কৰিব। তাৰ পিছত দ্ৰাক্ষা, অমৃতা (গুড়ূচী) আৰু ‘ফলত্ৰয়’ৰ সৈতে, বিডংগ আৰু লৌহচূৰ্ণ—এই দুয়োটাকো প্ৰত্যেকে দহভাগৰ একভাগ পৰিমাণে যোগ কৰি গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 43
शतावरीगुडुच्यग्निपलानां शतविंशतिः मध्वाज्यतिलजैर् लिह्याद्बलीपलितवर्जितः
শতাবৰী, গুড়ূচী আৰু অগ্নি (চিত্ৰক)ৰ একশ বিশ পাল লৈ, মধু, ঘৃত আৰু তিলজাত দ্ৰব্যৰ সৈতে মিহলাই লেহ্যৰূপে সেবন কৰিব লাগে; ইয়াৰ ফলত ভাঁজ আৰু পকা চুলি নাশ হয়।
Verse 44
शतमब्दं हि जीवेत सर्वरोगविवर्जितः त्रिफला सर्वरोगघ्नी समधुः शर्क्वरान्विता
নিশ্চয় মানুহে সকলো ৰোগবিহীন হৈ শতবৰ্ষ জীয়াই থাকিব পাৰে। মধুৰ সৈতে আৰু শর্কৰা মিহলাই সেবন কৰা ত্ৰিফলা সৰ্বৰোগনাশিনী।
Verse 45
सितामधुघृतैर् युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा पथ्याचित्रकशुण्ठाश् च गुडुचीमुषलीरजः
শর্কৰা, মধু আৰু ঘৃতযুক্ত—কৃষ্ণা (পিপ্পলী) সহ—ত্ৰিফলা; লগতে পথ্যা (হৰীতকী), চিত্ৰক, শুণ্ঠী, গুড়ূচী আৰু মুষলীৰ ৰজঃ (চূৰ্ণ)—ই এক ঔষধ-যোগ।
Verse 46
सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृत् किञ्चिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं विसृजेज्जले
গুড়সহ ভক্ষণ কৰিলে ই ৰোগহৰ হয় আৰু তিনিশ বছৰ জীয়াই থকা লোকৰ দৰে ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়। জবা-পুষ্পৰ অলপ চূৰ্ণ পিণ্ড কৰি পানীত বিসৰ্জন কৰিব লাগে।
Verse 47
तैलं भवेद् घृताकारं किञ्चिच्चूर्णं जलान्वितं धूपार्थं दृश्यते चित्रं वृषदंशजरायुना
তেল ঘৃতৰ দৰে ঘন কৰা হওক; অলপ চূৰ্ণ পানীৰ সৈতে মিহলাই—ই ধূপাৰ্থে (ধূমন) —বৃষদংশ-জৰায়ু (বৃষ/গৰু-সম্পৰ্কীয় ঝিল্লী/অপৰা) সহ এক বিশেষ প্ৰস্তুতি বুলি কোৱা হয়।
Verse 48
पुनर्माक्षिकधूपेन दृश्यते तद्यथा पुरा कर्पूरजलकाभेकतैलं पाटलिमूलयुक्
পুনৰ মাক্ষিক (মৌমাখিৰ মোম) ধূপ দিলে সেয়া পূৰ্বৰ দৰে দৃশ্যমান হয়। তদ্ৰূপ কৰ্পূৰ-জলসিদ্ধ অভিষেক-তেলত পাটলী-মূল মিহলাই প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 49
पिष्ट्वा लिप्य पदे द्वे च चरेदङ्गारके नरः तृणौत्थानादिकं व्यूह्य दर्शयन्वै कुतूहलं
দ্ৰব্যটো পিহি দুয়োটা ভৰিত লেপি মানুহে জ্বলন্ত অঙ্গাৰৰ ওপৰত হাঁটিব লাগে। তৃণ-উত্থান আদি বস্তু ব্যূহকৈ সাজি সি নিশ্চয় এক কৌতুক দেখুৱায়।
Verse 50
विषग्रहरुजध्वंसक्षुद्रनर्म च कामिकं तत्ते षट्कर्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयं
বিষনিবাৰণ, গ্ৰহপীড়া, বেদনা-নাশ, (অপকাৰী প্ৰভাৱৰ) ধ্বংস, ক্ষুদ্ৰ-নর্ম (সৰু মায়াকৌশল) আৰু কামিক (আকৰ্ষণ/কাম্য) কৰ্ম—এইবোৰক তোমাৰ বাবে ষট্কর্ম বুলি কোৱা হৈছে, যি দ্বিবিধ সিদ্ধিৰ আশ্ৰয়ত স্থিত।
Verse 51
मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रेज्या यत्र मुष्टयः चतुर्वर्गफलं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्
য’ত মন্ত্রজপ, ধ্যান, ঔষধিৰ কথন আৰু মুদ্ৰাপূজা—মুষ্টি মুদ্ৰাসহ—উপদেশ দিয়া হৈছে আৰু চতুৰ্বৰ্গৰ ফল ঘোষণা কৰা হৈছে; যিয়ে ইয়াক পাঠ কৰে, সি স্বৰ্গলৈ যায়।
Frequently Asked Questions
Primarily disease-based lists (atīsāra, krimi, kusṭha, prameha, etc.) expressed through procedure-ready dosage forms (kvātha, kalka, taila/ghṛta) and therapeutic routes (nasya, kavala, lepa).
It combines clinical recipes, procedural therapies, and rasāyana claims, then closes with siddhi/ṣaṭkarman notes—showing a single continuum from health maintenance to ritual-technical accomplishment within dharma.