Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
এই আয়ুৰ্বেদ-প্ৰধান অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক সংক্ষিপ্ত বিষচিকিৎসা-বিধি জনায়—মন্ত্ৰপ্ৰয়োগৰ সৈতে তৎক্ষণাৎ চিকিৎসা আৰু ঔষধ-যোগ। আৰম্ভণিতে কৃত্ৰিম/প্ৰদত্ত বিষ, বিভিন্ন বিষ আৰু দংশনজনিত বিষৰ বাবে বিষশমন মন্ত্ৰ দিয়া হৈছে; বিয়পি পৰা বিষক ‘মেঘসদৃশ অন্ধকাৰ’ৰ দৰে টানি উলিয়াই আনা আৰু মন্ত্ৰান্তত ধাৰণ/নিগ্ৰহ কৰাৰ ভাব উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত বীজমন্ত্ৰ, বৈষ্ণৱ চিহ্ন আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ-আহ্বানসহ ‘সৰ্বাৰ্থসাধক’ মন্ত্ৰ। তাৰ পিছত প্ৰেতগণাধিপতি ৰুদ্ৰক উদ্দেশি ‘পাতালক্ষোভ’ মন্ত্ৰ—ডংক, সৰ্পদংশ আৰু আকস্মিক স্পৰ্শজনিত বিষতো দ্ৰুত শমনৰ বাবে। শেষত দংশচিহ্ন ছেদন/দাহ আৰু শিৰীষ, অৰ্কক্ষীৰ, তীক্ষ্ণ দ্ৰব্য আদি সম্বলিত প্ৰতিবিষ যোগ—পান, লেপ, অঞ্জন, নস্য আদি বহু পথৰে—বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
माकृत्रिमविषमुपविषं नाशय नानाविषं दष्टकविषं नाशय धम दम वम मेघान्धकारधाराकर्षनिर्विषयीभव संहर गच्छ आवेशय विषोत्थापनरूपं मन्त्रान्ताद्विषधारणं ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः जपादिना साधितस्तु सर्पान् बध्नाति नित्यशः
কৃত্ৰিম বিষ আৰু উপবিষ নাশ কৰ; নানাবিষ আৰু দংশজন্য বিষ নাশ কৰ। ‘ধম, দম, বম’—মেঘসদৃশ অন্ধকাৰধাৰাৰ দৰে পসৰা বিষ আকর্ষণ কৰ; নিৰ্বিষীভৱ; সংহাৰ কৰ, আঁতৰি যা, প্ৰৱেশ কৰি আৱেশ কৰ, বিষ উৎথাপন-ৰূপ ধাৰণ কৰ। মন্ত্রান্তে বিষধাৰণ: ‘ॐ ক্ষিপ ॐ ক্ষিপ স্বাহা; ॐ হ্রীং খীং সঃ ঠন্দ্রৌং হ্রীং ঠঃ’। জপাদিৰে সিদ্ধ হলে এই মন্ত্রে সৰ্পক নিত্য বশ/বন্ধন কৰে।
Verse 2
एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः
এক-দ্বি-ত্রি-চতুৰ্বীজযুক্ত, কৃষ্ণ, চক্ৰ আৰু (বিষ্ণুৰ) পঞ্চাঙ্গ-চিহ্নসহ, ‘গোপীজনৱল্লভায় স্বাহা’ত সমাপ্ত এই মন্ত্র সৰ্বাৰ্থসাধক।
Verse 3
ॐ नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना
ওঁ ভগৱান ৰুদ্ৰলৈ নমস্কাৰ, প্ৰেতগণৰ অধিপতিলৈ প্ৰণাম। “বাঁধ, গর্জন কৰ, ঘূৰাই দে, মুকলি কৰ, মোহিত কৰ, আঘাত কৰ, প্ৰৱেশ কৰ; হে সুবৰ্ণ-পতংগ!”—এইদৰে ৰুদ্ৰে আদেশ দিয়ে। ই ‘পাতাল-ক্ষোভ’ মন্ত্ৰ; ইয়াৰ জপে বিষ নাশ হয়। দংশ আৰু সাপৰ কামোৰত, হঠাৎ কামোৰ খালে, আৰু কাঠ-শিলা আদি স্পৰ্শজনিত দংশতো, তৎক্ষণাৎ বিষশান্তিৰ বাবে ইয়াক প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 4
विषशान्त्यै देहाद्दंशं ज्वालकोकनदादिना शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं
বিষশান্তিৰ বাবে দেহৰ দংশচিহ্নটো উত্তপ্ত অস্ত্ৰে (জ্বালক/কটাৰী-ছুৰি আদি) কাটি আঁতৰাব লাগে; তাৰ পাছত শিৰীষৰ বীজ-পুষ্প, অর্কৰ ক্ষীৰ (ল্যাটেক্স), অর্কবীজ আৰু কটুত্রয়—এই মিশ্ৰণ লেপ হিচাপে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 5
विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना शिरीषपुश्पस्य रसभावितं मरिचं सितं
পান কৰোৱা, লেপ দিয়া, অঞ্জন (চক্ষুপ্ৰয়োগ) আদি পদ্ধতিত বিষ নাশ কৰিব পাৰি। ঔষধ—শিৰীষপুষ্পৰ ৰসত ভাবিত শ্বেত মৰিচ (বগা গোলমৰিচ)।
Verse 6
पाननस्याञ्जनाद्यैश् च विषं हन्यान्न संशयः कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीशार्कपयोयुतं
পান, নস্য, অঞ্জন আদি প্ৰয়োগে বিষ নাশ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। কোষাতকী, বচা, হিঙ্গু, শিৰীষ আৰু অর্কক্ষীৰ (ল্যাটেক্স) যুক্ত যোগ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 7
गुलु इति ञ ज्वालको कलदालिनेति ख कुटुत्रयं समेषाम्भो हरेन्नस्यादिना विषं रामठेक्ष्वाकुसर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं
‘গুলু’, ‘জ্বালক’ আৰু ‘কলদালিন’—এই তিনিটা সমান পানীত বটি নস্য আদি ৰূপে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে; তাতে বিষ আঁতৰে। তদ্ৰূপ ‘ৰামঠ’সহ ইক্ষ্বাকু (তুম্বী) গছৰ সৰ্বাঙ্গ চূৰ্ণ নস্য হিচাপে দিলে বিষ নাশ হয়।
Verse 8
इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्ययिषापहं पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चभ्यां शिरीषस्य विषापहं
ইন্দ্ৰবলা, অগ্নিকন্দ, দ্ৰোণ, তুলসী, দেবিকা আৰু সহা—ইহঁতৰ ৰস মিহলাই ত্ৰিকটুক চূৰ্ণ ভক্ষণ কৰিলে বিষ নাশ হয়। তদ্ৰূপ শিৰীষ গছৰ পঞ্চাঙ্গ ‘কৃষ্ণা’ৰ পাঁচ দ্ৰব্যৰ সৈতে মিহলাই ল’লে সেয়াও বিষহৰ।
Frequently Asked Questions
It focuses on viṣa-cikitsā (Ayurvedic toxicology): mantric neutralization, emergency bite management, and antidotal formulations administered via pāna, lepa, añjana, and nasya.
It presents mantra-prayoga alongside procedural and pharmacological remedies, treating both as dharmic techniques revealed by Agni for preserving life and restoring order.