Adhyaya 287

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত 'গজচিকিৎসা' নামৰ ২৮৬তম অধ্যায় সমাপ্ত হ'ল। এতিয়া 'অশ্ববাহনসাৰ' নামৰ ২৮৭তম অধ্যায় আৰম্ভ হৈছে। ধন্বন্তৰিয়ে ক'লে: মই ঘোঁৰা চালনাৰ সাৰমৰ্ম আৰু অশ্বচিকিৎসা বৰ্ণনা কৰিম। ধৰ্ম, কাম আৰু অৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে অশ্ব সংগ্ৰহ কৰা উচিত।

Verse 2

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

অশ্বিনী, শ্ৰৱণ, হস্ত আৰু তিনিওটা উত্তৰা নক্ষত্ৰ ঘোঁৰাৰ প্ৰথম আৰোহণ বা ব্যৱহাৰৰ বাবে শুভ বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 3

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

হেমন্ত, শিশিৰ আৰু বসন্ত ঋতু ঘোঁৰাত উঠাৰ বাবে উপযুক্ত; কিন্তু গ্ৰীষ্ম, শৰৎ আৰু বৰ্ষা ঋতুত অশ্বাৰোহণ নিষিদ্ধ।

Verse 4

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

গজাল, হাড়, কাইট থকা আৰু অসমান বা ওখ-চাপৰ অযোগ্য স্থানত ঘোঁৰাক কঠোৰ দণ্ড দিয়া বা প্ৰহাৰ কৰা উচিত নহয়।

Verse 5

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

যেতিয়া ভূমি বালি আৰু কাদাৰে আচ্ছন্ন হৈ গাঁত-খাঁদে বিপদজনক হয়, তেতিয়া যি মন্দবুদ্ধি ব্যক্তি যথোচিত উপায় নোলোৱাকৈ তাতে বাহন চলাবলৈ চেষ্টা কৰে, সি মূঢ়।

Verse 6

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विनाअप्_२८७००६अब्छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

সি কেৱল ঘোঁৰাৰ দ্বাৰাই বহন হয়—কাঠি (জিন) নথকা অৱস্থাত ঘোঁৰাৰ পিঠিত বহি; তেনেদৰে বুদ্ধিমানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ কোনো সক্ষম ব্যক্তি ক্ষণতে ছন্দৰ জ্ঞান (চিনাক্তকৰণ আৰু ব্যাখ্যা) প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।

Verse 7

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

অভ্যাস আৰু একাগ্ৰ প্ৰয়োগেৰে, নিজৰ উপায়/বাহন ধাৰণ কৰা সাধকে বিনাশাস্ত্ৰ প্ৰয়োগাৰ্থে স্নান কৰি পূৰ্বমুখ হৈ দেহত দেৱতাসকলক ন্যাসৰূপে স্থাপন কৰিব।

Verse 8

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

প্ৰণৱ (ওঁ)ৰে আৰম্ভ কৰি ‘নমঃ’ৰে শেষ হোৱা মন্ত্ৰত, নিজৰ বীজাক্ষৰক যথাক্ৰমে সংযোজন কৰি—চিত্তত ব্ৰহ্মা, বলত বিষ্ণু আৰু পৰাক্ৰমত বৈনতেয় (গৰুড়) স্থাপন কৰিব।

Verse 9

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

পাৰ্শ্বত ৰুদ্ৰসকল অৱস্থিত; বুদ্ধিত গুৰু (বৃহস্পতি) অৱস্থিত। মর্মস্থানত বিশ্বেদেৱসকল; চকুৰ কোণ/আৱৰ্তত দৃষী আৰু ইন্দ্ৰ; আৰু দুয়োটা কাণত অশ্বিনীদেৱদ্বয় অৱস্থিত।

Verse 10

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

উদৰত অগ্নিক ধ্যান কৰা; ঘামত স্বধা; জিভাত বাক্; আৰু বেগত অনিল। পিছফালে ‘নাকপৃষ্ঠ’ আৰু খুৰৰ আগভাগত সকলো পৰ্বত অৱস্থিত।

Verse 11

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

দেহৰ ৰোমকূপত তৰাবোৰক ধ্যান কৰা; হৃদয়ত চন্দ্ৰকলাক; তেজত অগ্নীৰতিক; আৰু শ্ৰোণি আৰু ললাটত জগত্পতিক অধিষ্ঠিত বুলি ভাবা।

Verse 12

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

অশুভ হেষিত (হিনহিননি) হ’লে গ্ৰহৰ প্ৰভাৱ বুজিবা; আৰু উৰসত কষ্ট হ’লে সেয়া বাসুকিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। উপবাস কৰি সংশ্লিষ্ট দেৱতাক অর্চনা কৰা; ‘সাদী’ হ’লে সোঁ কাণত হয়গ্ৰীৱ-মন্ত্ৰ জপ কৰা।

Verse 13

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

হে হয়, গন্ধৰ্বৰাজা! মোৰ বাক্য শুনা আৰু গুচি যা। তুমি গন্ধৰ্বকুলত জন্মা; নিজৰ কুলক কলুষিত নকৰিবা।

Verse 14

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

দ্বিজসকলৰ সত্যবাক্যৰ শক্তিৰে, আৰু সোম, গৰুড়, ৰুদ্ৰ, বৰুণ আৰু পৱন (বায়ু)ৰ বলৰেও (ইয়া সিদ্ধ হওক)।

Verse 15

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

হুতাশন (অগ্নি)ৰ দীপ্তিৰে, হে অশ্ব, নিজৰ সত্য জন্ম স্মৰণ কৰা। তুমি ৰাজাধিৰাজৰ পুত্ৰ; সত্যবাক্য পুনঃপুন মনত ধৰা।

Verse 16

कणिकां विनेति क , ञ च स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

‘ক’ আৰু ‘ঞ’ এই অক্ষৰদ্বয়ক মলহৰ (অশুদ্ধি-নাশক) বুলি স্মৰণ কৰা; বাৰুণী কন্যাক স্মৰণ কৰা; আৰু কৌস্তুভ মণিকো স্মৰণ কৰা—দেৱ-অসুৰে ক্ষীৰসাগৰ মথন কৰোঁতে সিহঁত উদ্ভৱ হৈছিল।

Verse 17

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

তুমি তাত দেবকুলত জন্মিছা; সেয়ে নিজৰ প্ৰতিজ্ঞাবাক্য পালন কৰা। অশ্বকুলত জন্ম লৈ তুমি মোৰ শাশ্বত বন্ধু হোৱা।

Verse 18

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

হে মিত্ৰ, মোৰ এই কথা শুনা; হে বাহন, মোৰ বাবে সিদ্ধ হোৱা। মোৰ বিজয় ৰক্ষা কৰা আৰু সমৰত মোকো ৰক্ষা কৰা; মোক সিদ্ধি আন।

Verse 19

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

তোমাৰ পিঠত আৰোহণ কৰি দেৱতাসকলে পুৰাতন কালে দৈত্যসকলক বধ কৰিছিল; এতিয়া তোমাক আৰোহণ কৰি মই শত্রুসেনাক জয় কৰিম।

Verse 20

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन् पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

শত্ৰুৰ কাণৰ ওচৰত ফুচফুচনি‑সদৃশ কৌশল কৰি তেওঁলোকক বিভ্ৰান্ত কৰি, অশ্বাৰোহীয়ে ঘোঁৰা ঘুৰাই পুনৰ আক্রমণলৈ আনিব লাগে; যুদ্ধ চলাই থাকিলে জয় লাভ হয়।

Verse 21

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

ঘোঁৰাৰ নিজৰ দেহৰ পৰা উৎপন্ন দোষবোৰ বেছিভাগেই কঠোৰ সংশোধনী প্ৰচেষ্টাৰে দূৰ হয়; আৰু তাৰ গুণসমূহ উৎকৃষ্ট প্ৰশিক্ষক/সৱাৰীয়ে পুনৰ স্থাপন কৰে।

Verse 22

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

উৎকৃষ্ট সৱাৰী/প্ৰশিক্ষকৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা (অর্জিত) গুণো সহজাত যেন দেখা যায়; কিন্তু অন্য সৱাৰীয়ে বিৰোধ ঘটিলে সেই অর্জিত গুণে অন্য গুণ, সহজাত গুণো পর্যন্ত, নষ্ট কৰে।

Verse 23

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

এজন গুণ জানে, আনজন তেনেদৰে দোষ চিনে। ধন্য সেই বুদ্ধিমান যিয়ে দুয়োটাই জানে; মন্দবুদ্ধিয়ে একোৱে নাজানে।

Verse 24

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

যি উচিত কৰ্ম নাজানে, উপায় নাজানে, আবেগৰ বেগত আসক্ত, অতিশয় ক্ৰোধী, কঠোৰ দণ্ডত ৰত আৰু দুৰ্বলতা (ছিদ্ৰ) বিচাৰি তাৰ সুযোগ লয়—এনেকুৱা ব্যক্তি মোৰ দ্বাৰাও শংসনীয় নহয়।

Verse 25

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

সেয়ে যজ্ঞৰ উপায় আৰু বিধিত নিপুণ, চিত্ত আৰু সংকল্প-জ্ঞ, শুদ্ধ আৰু দোষনাশক। সেয়ে সদায় গুণাৰ্জনত তৎপৰ আৰু সকলো আচার-কর্মত পাৰদৰ্শী।

Verse 26

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम् सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

তাৰ পিছত লাগাম ধৰি বাহনৰ পিঠিত উঠি, আৰোহীয়ে নিজৰ আসন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ অনুসাৰে বাঁও-সোঁ ভেদ কৰি বাহনক চালনা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে।

Verse 27

तथासुरनिति ज , ञ , ट च सह जाताः शरीरेणेति ञ आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

এইদৰে (সংকেতসমূহ) জানি—ঘোঁৰাৰ দেহত উল্লেখিত লক্ষণ দেখা দিলে—আৰোহণ কৰি হঠাতে উত্তম ঘোঁৰাক নুমাৰিব। মাৰিলে দ্বিবিধ ক্ষতি হয়, আৰু ভয়ৰ পৰা মোহ (নিয়ন্ত্ৰণভ্ৰংশ)ও জন্মে।

Verse 28

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

পুৱাতে আৰোহীয়ে হালকা লাফৰ ভঙ্গীত লাগাম উঠাই ঘোঁৰাক চলাব। ধীৰে ধীৰে—নাল/খুৰে আঘাত নকৰাকৈ—লাগাম ধৰি, দিনান্তত পুনৰ অনুশীলন কৰাব।

Verse 29

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

প্ৰথম উপায় ‘আশ্বাসন’ (সান্ত্বনা) বুলি কোৱা হৈছে। দূতৰ জৰিয়তে ‘সাম’ আৰু ‘ভেদ’ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। চাবুকৰ তাড়না আৰু শাস্তি প্ৰয়োগ ‘দণ্ড’; উপহাৰ দিয়া ‘দান’; আৰু উপযুক্ত সময়লৈ ধৈৰ্য ধৰা ‘কালসহিষ্ণুতা’।

Verse 30

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

পৰ্যায়ে পৰ্যায়ে শুদ্ধি কৰোঁতে পূৰ্ববিধিৰ পাছত উত্তৰবিধি ক্ৰমে ক্ৰমে সম্পাদন কৰিব লাগে। জিহ্বাৰ তলৰ স্থানত নিৰ্দিষ্ট প্ৰয়োগ কৰি, বাহনৰূপে—অৰ্থাৎ অশ্বক মাধ্যম কৰি—ঔষধ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।

Verse 31

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

বহু ফিতাযুক্ত লাগাম আৰু গাল‑ফিতা সহ অশ্বক অনুশীলনত প্ৰৱেশ কৰাব লাগে। তাৰ পাছত বঁধন ধীৰে ধীৰে ঢিলা কৰি, তাৰ ভয়/প্ৰতিৰোধ ভূলাই আৰোহণৰ বাবে প্ৰশিক্ষণ দিব লাগে।

Verse 32

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

জিহ্বা‑অঙ্গৰ দোষ থকা অশ্বৰ জিহ্বা‑গ্ৰন্থি (ফ্ৰেনুলাম) মুক্ত/ঢিলা কৰিব লাগে। ‘স্তোভ’ (অটকোৱা ধ্বনি) নোহোৱা পৰ্যন্ত জিহ্বাৰ কঠিনতা দূৰ কৰি যাব লাগে।

Verse 33

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

সেয়া শতস্তৰ উৰস্ত্ৰাণ (বক্ষ‑ৰক্ষক) সাজি, ঢিলা নকৰাকৈ বঁধে/ছাড়ে। মুখ ওপৰলৈ তুলি, নিজৰ বাদ্য বজাই, তাৰ উৰস্ত্ৰাণ দৃঢ় আৰু অশিথিল থাকে।

Verse 34

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

এইদৰে ব্যৱস্থা কৰি শ্ৰেষ্ঠ অশ্বাৰোহীয়ে কেৱল দৃষ্টিমাত্ৰে, সহজ লীলাভাৱে অশ্বক চলাব। তাৰ বাওঁ আগভাগ বাওঁ লাগামৰ সৈতে সংযুক্ত আৰু সমন্বিত থাকিব।

Verse 35

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

যি পশ্চিম দিশৰ ভৰি পিছলৈ টানে, সি সেই ভৰি ধৰা পৰিলে ক্ৰমে সোঁফালে গতি কৰে; আৰু যি এই ক্ৰমে সেৱা কৰে, সি বামাৱৰ্তে—শুভ দক্ষিণাৱৰ্তৰ বিপৰীত গতিত—কৰে।

Verse 36

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

সেই একে বিধিতেই দুয়োটা ভৰি ধৰা উচিত; সঁচাকৈ প্ৰথমে বাওঁ ভৰিটো ধৰা হয়। ভৰিখন আগলৈ এৰি (স্থিৰকৈ) থ’লে অতি দৃঢ় আসন জন্মে।

Verse 37

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

‘যৌ’ আৰু ‘হৃতৌ’—এই শব্দদ্বয় ‘দুষ্কৰ কৰ্ম’ অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। ‘মোটক’ নाटकায়ন (নাট্যপাঠ/খণ্ড)ৰ সংজ্ঞা। ‘সব্যহীন’ ব্যক্তিক ‘খলিকার’ বোলা হয়। তদ্ৰূপ ‘হনেন’ শব্দ ‘গুণনা/গণনা’ অৰ্থত প্ৰয়োগ হয়।

Verse 38

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

ঘোঁৰাৰ মুখ আগলৈ ঘূৰোৱা তাৰ স্বভাৱেই; এনে অৱস্থাত ঘোঁৰাৰ ভৰি ধৰা (বা ৰোধ কৰা)ৰ ই কোনো যুক্তিসংগত কাৰণ নহয়।

Verse 39

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

ঘোঁৰাটো বিশ্বাসী হোৱা দেখিলে আসন (কাঠি) দৃঢ়কৈ চেপি ধৰিব; তাক ৰোধ কৰি মুখৰ ওচৰৰ আগভৰিটো ধৰি পৰীক্ষা কৰিব—এই পৰ্যবেক্ষণ হিতকাৰী।

Verse 40

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते

দুটা ৰাগ দৃঢ়ভাৱে চেপি ধৰি আৰু বল্গা পিছলৈ টানি ঘোঁৰাক থমকাই নিয়ন্ত্ৰণত আনা হয়। এইদৰে বান্ধিলে তাৰ দুয়োটা আগফালৰ ভৰি সংযত হয়; তেনেকুৱা সংযমসূচক আদেশক ‘বক্বন’ বোলা হয়।

Verse 41

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम्

বল্গাৰ সহায়ত ঘোঁৰাৰ ভৰিৰ গতি সঠিকভাৱে সমন্বয় কৰি, তাৰ পিছত ইচ্ছামতে বল্গা ঢিলা কৰা হয়। য’ত বাহিৰৰ গোড়ালিৰ প্ৰয়োগে নিয়ন্ত্ৰণ সাধিত হয়, সেই ক্ৰিয়াক ‘তাড়ন’ (সংশোধনী সহায়) বুলি ধৰা হয়।

Verse 42

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

প্ৰলয়কালত হোৱা বিপ্লৱ জানি বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে এই একে ক্ৰমে আগবাঢ়িব লাগে। চতুৰ্থ পদ্ধতি ‘মোটন’ৰ দ্বাৰাই এই বিধান সম্পন্ন হয়।

Verse 43

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

সৰু মণ্ডল (অভ্যাস-বৃত্ত)ত ঘোঁৰাই যদি খুৰ তলত ঠিকমতে নথয়, তেন্তে নাভি-প্ৰদেশৰ ওচৰৰ ‘মোটন’ আৰু ‘উদ্বক্ক’ স্থানত ধৰি তাক নিয়ন্ত্ৰিত খুৰ থ’বলৈ বাধ্য কৰাব লাগে।

Verse 44

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

যেতিয়া বেণ্ডেজ/পট্টি গুটাই গদিৰ দৰে কৰি আসন/আধাৰত থোৱা হয় আৰু দৃঢ় কিন্তু কোমল ধৰণে ধৰি আগবঢ়া হয়—য’ত সেই সংগ্ৰহে অংগ স্থিৰ আৰু সুৰক্ষিত হয়—সেই পদ্ধতিক ‘সংগ্ৰহণ’ বোলা হয়।

Verse 45

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्

ঠাইতে দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ পাৰ্শ্বত প্ৰহাৰ কৰি (অশ্ব/প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ) মন ব্যগ্ৰ কৰা; তাৰ পাছত ভৰিৰে লাগাম টানি, কণ্টকসম বাধাযুক্ত দৌৰত পলাই যোৱা জনক ধৰি নিবৃত্ত কৰা।

Verse 46

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

যি ঘোঁৰা উঠি থিয় হ’লে গোড়ালি আৰু ভৰিৰ চাপত বশ হয় আৰু ‘খলী’ (বিট/কৰ্ব) মানি লৈ ধৰা পৰে, তাক ‘খলিকার’ বোলা হয়; সি ব্যৱহাৰযোগ্য অশ্ব।

Verse 47

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

তিনিটা গতিত (বিধিগত নিষ্পত্তিত) অপৰাধীয়ে কেৱল পাদভাগ পায়, ইচ্ছিত ফল নহয়। কিন্তু য’ত হত্যা কৰাৰ পাছতো দণ্ডৰ দ্বাৰাই ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে, সেই প্ৰকৰণ সত্যই গহন।

Verse 48

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

চতুষ্ক (চাৰি প্ৰকাৰ সঁজুলি)ৰে ‘খলী’ পিন্ধাই ঘোঁৰাক অন্য লাগাম/দোৰীৰে সংযত কৰিব লাগে। আৰু উচ্ছাস (ফুঁকাৰ/স্নোৰ্ট) কৰাই অন্য ধৰণে ধৰি ল’লে, সেই পদ্ধতিক পুনৰ ‘উচ্ছাসন’ বোলা হয়।

Verse 49

भठकालाद्यनुत्पादमिति ज बाह्यपार्श्वे प्रयोगात्त्विति ख वण्टयित्वासने इति ख ग्राहकण्टकपायनमिति ख स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

প্ৰতিদ্বন্দ্বী স্বভাৱতে বাহিৰ দিশলৈ সৰি/ঢলি গ’লে, সেই দিশতেই পদায়ন (ভৰি আগবঢ়োৱা) নিয়োগ কৰি তাক ধৰা উচিত; ইয়াক ‘মুখ-ব্যাপর্তন’—অৰ্থাৎ মুখ/মূৰ ঘুৰাই নিয়ন্ত্ৰণ—বুলি ধৰা হয়।

Verse 50

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

তাৰ পিছত ‘পাদ’ক ত্ৰিবিধ বিন্যাসত যথাক্ৰমে স্থাপন কৰি, মণ্ডল আদি পৰা আৰম্ভ কৰি পঞ্চধাৰাত ক্ৰমে সাধনা-সিদ্ধি সম্পন্ন কৰিব।

Verse 51

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

বুদ্ধিমান লোকে হাঁটু ওপৰৰ অংশ শিথিল কৰি মৃদুভাৱে অশ্বাৰোহণ কৰিব; অঙ্গত লাঘৱ অনুভৱ হোৱা পৰ্যন্তহে ঘোঁৰাটোক চলাব।

Verse 52

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

যেতিয়া ঘোঁৰা কাঁধত মৃদু, মুখত (লগাম গ্ৰহণত) লঘু আৰু সকলো সন্ধিত শিথিল হৈ, আৰোহীৰ সহায়-সংকেতত বশ হয়—তেতিয়া সেই ঘোঁৰাক সংগ্ৰহ কৰি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব।

Verse 53

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

যেতিয়া পিছৰ পাদ ভালদৰে স্থিৰ হয়, তেতিয়া তাক নাছাড়িব; সেই সময়ত ‘বল্গয়া’ বিধিত দুয়ো হাতে টানি ভিতৰলৈ আনাৰ (আকৃষ্টি) ক্ৰিয়া কৰিব।

Verse 54

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

তাত ঘোঁৰা ‘ত্ৰিক’ ভঙ্গীত থিয় হ’ব—গ্ৰীৱা উঁচু আৰু মুখ সম; দুয়ো পিছৰ পাদ ধৰণীত থাকিব আৰু আগৰ পাদ যেন অন্তৰীক্ষত আশ্ৰিত (লঘু/উত্তোলিত) থাকে।

Verse 55

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

তেতিয়া দৃঢ় ৰোধ (নিয়ন্ত্ৰণ) প্ৰয়োগ কৰিব লাগে; আৰু মুঠিৰে লাগাম/টানটোও কচাকৈ ধৰি ৰাখিব লাগে, যাতে হঠাৎ টানি ধৰিলেও ঘোঁৰা থমকি নৰয়।

Verse 56

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

যি প্ৰতিদ্বন্দ্বীয়ে দেহখন ছুঁৰি-ছুঁৰি কঁপাই থাকে, তাক মণ্ডল-ভ্ৰম (বৃত্তাকাৰ ঘূৰণ)ৰে বশ কৰিব লাগে। আৰু যি কাঁধত তুলি পেলায়, তাক ‘বল্গা’ (হঠাৎ ঝাঁপ/ঝপট)ৰে দমন কৰি স্থিৰ কৰিব লাগে।

Verse 57

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम् अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

গোবৰ, লৱণ আৰু গোমূত্ৰ সিজাই তাত মাটি মিহলাই যি অঙ্গ-লেপ তৈয়াৰ হয়, সি মাছি আদি পোকাৰ কামোৰ/ডংকৰ দোষ আৰু ক্লান্তি নাশ কৰে।

Verse 58

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

ভদ্ৰা আদি জাতিৰ ঘোঁৰাবোৰক মধ্যাহ্নত আৰোহীয়ে পাতল মাণ্ড (জাউ/ঝোল) দিব লাগে। নিস্তেজ/দুৰ্বল দেখা, উৎসাহহীনতা আৰু ভোক—এইবোৰ ঘোঁৰাৰ (দুৰ্বল) অৱস্থাৰ লক্ষণ।

Verse 59

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

ঘোঁৰা যিমান বশ, সিমান অনুসাৰে শিক্ষা দিব লাগে; অতি হাকিলে শাসন নষ্ট হয়। অতি নোহাকিলে সিহঁত পথভ্ৰষ্ট নহয়; সেয়ে উগ্ৰ/দৃঢ়-মুখৰ ঘোঁৰাকো বিধিমতে চলাই (ব্যায়াম কৰাই) গঢ়ি তুলিব লাগে।

Verse 60

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

দুয়োটা হাঁটুয়ে দৃঢ়কৈ চেপি ধৰি আৰু মুষ্টিৰ ধৰা স্থিৰ ৰাখি অশ্বক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে। কেশ-ৱেণীৰ ধৰণ—‘গোমূত্ৰাকুটিলা’ (সৰ্পিল বাঁক), ‘কুণ্ডলিতা’, ‘পদ্মমণ্ডল’ আৰু ‘মালিকা’।

Verse 61

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्

‘ওলূখলিকা’ নামে পাঁচটা প্ৰকাৰ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে; তাত ‘গৰ্বিতা’ অতি খ্যাত বুলি কোৱা হৈছে। ভেদ—সংক্ষিপ্ত, বিক্ষিপ্ত, কুঞ্চিত আৰু যথাচিত (যথাযথ মতে)।

Verse 62

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम् वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

‘বল্গিত’ আৰু ‘অবল্গিত’ বুলিও কোৱা হয়; আৰু ‘ষোটা’ও এইদৰে উদাহৃত। ‘বীথী’ৰ পৰিমাপ এশ ধনু পৰ্যন্ত; তদ্ৰূপ আশি আৰু নব্বই পৰিমাপো উল্লেখ আছে।

Verse 63

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

‘ভদ্ৰ’ অশ্ব সহজে সাধ্য। ‘মন্দ’ অশ্বৰ মন কেৱল দণ্ড (চাবুক)ত স্থিৰ, অৰ্থাৎ শাস্তিতেই সাড়া দিয়ে। ‘মৃগজঙ্ঘ’ (হৰিণ-জঙ্ঘা) ‘মৃগ’ প্ৰকাৰৰ অশ্ব; আৰু ‘সঙ্কীর্ণ’ প্ৰকাৰত এই গুণসমূহৰ মিশ্ৰণ বুজিব লাগে।

Verse 64

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

যি শর্কৰা, মধু আৰু লাজ (ভাজা ধান)ৰ পৰা উৎপন্ন মধুৰ প্ৰসাদ সদৃশ, সুগন্ধযুক্ত; যি অশ্ব, শুচি, ‘দ্বিজ’ (ব্ৰাহ্মণ) সদৃশ; তেজস্বী, ‘ক্ষত্ৰিয়’ সদৃশ; আৰু বিনীত তথা বুদ্ধিমান—এনে শুভ উপাধি/লক্ষণ কোৱা হৈছে।

Verse 65

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

যি শূদ্ৰ অশুচি, চঞ্চল, মন্দবুদ্ধি, বিকৃতদেহ, বিপৰীতমতি আৰু দুষ্ট; আৰু যি অশ্বক লাগাম টানি দমন কৰি ৰাখিব লাগে, আৰু যি মুখে লালা দেখুৱায়—এইবোৰ অশুভ লক্ষণ।

Verse 66

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

তাক ধাৰা/শাৰীসমূহত যথাযথভাৱে নিয়োজিত কৰিব লাগে, লাগাম ধৰা আৰু এৰি দিয়া অনুশীলনসহ। এতিয়া শালিহোত্ৰে যথাৱৎ কোৱা মতে অশ্ব আদি লক্ষণ মই বৰ্ণনা কৰিম।