
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
ভগৱান অগ্নিয়ে সূৰ্যোপাসনাক সিদ্ধিদায়ক আৰু গ্ৰহদোষ-শামক সাধনা হিচাপে বৰ্ণনা কৰে। সৰ্বাৰ্থসাধক সংক্ষিপ্ত বীজ-পিণ্ড, বীজ-গঠনৰ নীতি (অংগ-ঘটক, বিন্দু-পূৰণ) ব্যাখ্যা কৰি গণেশৰ পাঁচ বীজ-সমষ্টিক সৰ্বজনীন পূৰ্বকর্ম ৰূপে দিক্পূজা, মূর্তি-স্থাপন, মুদ্ৰা-বন্ধ, ৰঙা ৰূপ-লক্ষণ, আয়ুধ আৰু হস্তবিন্যাস, চতুৰ্থী-ব্ৰত আদিৰ সৈতে সংযোগ কৰে। তাৰ পাছত স্নান, অৰ্ঘ্য আদি কৰি সূৰ্য-গ্ৰহ মণ্ডল বিস্তাৰ কৰি, ন’টা মন্ত্রে অভিমন্ত্রিত ন’টা কলশে নৱগ্ৰহ পূজা, চণ্ডাৰ বাবে দীপদান, গোৰোচনা, কেশৰ/কুমকুম, ৰঙা সুগন্ধ, অংকুৰ, ধান্য আৰু জবা-সম্পর্কিত দান নিৰ্দেশ কৰে। ফল—গ্ৰহশান্তি, সংঘাতত জয়, বংশ/বীজদোষ সংশোধন, মন্ত্রন্যাসিত স্পৰ্শ আৰু অভিমন্ত্রিত দ্ৰব্য (যেনে খস) দ্বাৰা প্ৰভাৱ-প্ৰয়োগ। শিৰৰ পৰা পাদলৈ ন্যাস কৰি নিজকে ৰবি ৰূপে ভাবি সাধনা সমাপ্ত; ৰঙভেদে স্তম্ভন/মাৰণ, পুষ্টি, শত্রুঘাত, মোহন আদি উদ্দেশ্যৰ ধ্যানবিধান দি সূৰ্যাৰ্চনাক ভক্তি আৰু প্ৰয়োগফলৰ মাজৰ সেতু বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ग्रहहृन्मन्त्रादिकं नाम नवनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिशततमो ऽध्यायः सूर्यार्चनम् अग्निर् उवाच शय्या तु दण्डिसाजेशपावकश् चतुराननः सर्वार्थसाधकमिदं वीजं पिण्डार्थमुच्यते
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘গ্ৰহহৃন্-মন্ত্ৰাদিক’ নামৰ দু’শ নিৰানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তিনিশতম অধ্যায়—‘সূৰ্যাৰ্চন’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—‘শয্যা, দণ্ডি, সাজেশ, পাবক, চতুৰানন’ এই বীজমন্ত্ৰ ‘পিণ্ড’ (সংক্ষিপ্ত সূত্ৰ) ৰূপে উপদিষ্ট, আৰু ই সৰ্বাৰ্থসাধক।
Verse 2
स्वयं दीर्घस्वराद्यञ्च वीजेष्वङ्गानि सर्वशः खातं साधु विषञ्चैव सविन्दुं सकलं तथा
বীজমন্ত্ৰসমূহত দীঘল স্বৰাদি পৰা আৰম্ভ কৰি সৰ্বতোভাবে অঙ্গ-ন্যাস প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। বীজটো ‘খাত’ (চিহ্নিত/বিদীর্ণ) ৰূপে বিধিমতে, ‘বিষ’ (তীক্ষ্ণ তত্ত্ব) সহ, আৰু বিন্দু (অনুনাসিক চিহ্ন) যুক্ত কৰি সম্পূৰ্ণ ৰূপে গঠন কৰিব লাগে।
Verse 3
गणस्य पञ्च वीजानि पृथग्दृष्टफलं महत् गणं जयाय नमः एकदंष्ट्राय अचलकर्णिने गजवक्त्राय महोहरहस्ताय पञ्चाङ्गं सर्वसामान्यं सिद्धिः स्याल्लक्षजाप्यतेः
গণেশৰ পাঁচটা বীজ (সূত্ৰ) আছে; প্ৰতিটোৰ ফল পৃথক পৃথকভাৱে মহান বুলি দেখা যায়—(১) ‘গণং—জয়াৰ্থং নমঃ’, (২) ‘একদংষ্ট্ৰায় নমঃ’, (৩) ‘অচলকৰ্ণিনে নমঃ’, (৪) ‘গজবক্ত্ৰায় নমঃ’, (৫) ‘মহোহৰহস্তায় নমঃ’। এই পঞ্চাঙ্গ সৰ্বসামান্য; লক্ষ জপত সিদ্ধি হয়।
Verse 4
गणाधिपतये गणेश्वराय गणनायकाय गणक्रीडाय दिग्दले पूजयेन्मूर्तीः पुरावच्चाङ्गपञ्चकम् वक्रतुण्डाय एकदंष्ट्राय महोदराय गजवक्त्राय विकटाय विघ्नराजाय धूम्रवर्णाय दिग्विदिक्षु यजेदेताल्लोकांशांश् चैव मुद्रया
দিশাৰ দলে (পাপড়ি/বিভাগত) গণাধিপতি, গণেশ্বৰ, গণনায়ক আৰু গণক্ৰীড়া—এই মূৰ্তিসমূহৰ পূজা কৰিব লাগে; আৰু পূৰ্ববৎ অঙ্গ-পঞ্চক সম্পাদন কৰিব লাগে। তাৰ পিছত দিশা আৰু বিদিশাত বক্রতুণ্ড, একদংষ্ট্ৰ, মহোদৰ, গজবক্ত্ৰ, বিকট, বিঘ্নৰাজ আৰু ধূম্ৰবৰ্ণ—এতিয়ালৈ যজন কৰিব লাগে; আৰু মুদ্ৰাৰ দ্বাৰা সংশ্লিষ্ট লোকাংশ/দিগ্ভাগ মুদ্ৰিত কৰিব লাগে।
Verse 5
मध्यमातर्जनीमध्यगताङ्गुष्ठौ समुष्टिकौ चतुर्भुजो मोदकाढ्यो दण्डपाशाङ्कुशान्वितः
তাঁৰ বুঢ়া আঙুলি মধ্যমা আৰু তর্জনীৰ মাজত স্থাপিত, দুয়ো হাত মুঠি; তেওঁ চতুৰ্ভুজ, মোদকে সমৃদ্ধ আৰু দণ্ড, পাশ, অঙ্কুশ ধাৰণকাৰী।
Verse 6
दन्तभक्षधरं रक्तं साब्जं पाशाड्कुशैर् वृतम् पूजयेत्तं चतुर्थ्याञ्च विशेषेनाथ नित्यशः
দন্ত আৰু (ভগ্ন) দাঁত ধাৰণ কৰা সেই ৰক্তবৰ্ণ ৰূপক, পদ্মসহ আৰু পাশ–অঙ্কুশে পৰিবৃত/সেৱিত বুলি ধ্যান কৰি পূজা কৰা উচিত—বিশেষকৈ চতুৰ্থীত, আৰু নিত্যও।
Verse 7
श्वेतार्कमूलेन कृतं सर्वाप्तिः स्यात्तिलैर् घृतैः तण्डुलैर् दधिमध्वाज्यैः सौभाग्यं वश्यता भवेत्
শ্বেত অর্কৰ মূলৰে কৰা কৰ্ম সৰ্বপ্ৰাপ্তি/সৰ্বসিদ্ধিদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। তিল, ঘৃত, তণ্ডুল, দধি, মধু আৰু আজ্যৰে (কৰিলে) সৌভাগ্য আৰু বশ্যতা লাভ হয়।
Verse 8
घोषासृक्प्राणधात्वर्दी दण्डी गार्तण्डभैरवः धर्मार्थकाममोक्षाणां कर्ता विम्बपुटावृतः
তেওঁ ঘোষ (মন্ত্ৰধ্বনি), ৰক্ত, প্ৰাণ আৰু ধাতুৰ বৃদ্ধি কৰে; দণ্ডধাৰী, গাৰ্তণ্ড-ভৈৰৱ (সূৰ্যসদৃশ ভৈৰৱ); ধৰ্ম-অৰ্থ-কাৰ্ম-মোক্ষ—এই চাৰি পুৰুষাৰ্থৰ দাতা, আৰু বিম্বপুটে আৱৃত।
Verse 9
ह्रस्वाः स्युर्मूर्तर्यः पञ्च दीर्घा अङ्गानि तस्य च सिन्दूरारुणमीशाने वामार्धदयितं रविं
সেই মূৰ্তিত পাঁচটা লক্ষণ হ্ৰস্ব হ’ব, আৰু তাৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ দীঘল হ’ব। ঈশান (ঈশান্য) ৰূপত তেওঁ সিন্দূৰাৰুণ বৰ্ণৰ, আৰু তেওঁৰ বামাৰ্ধত ৰবিক প্ৰিয়/দয়িত ৰূপে অঙ্কিত কৰিব লাগে।
Verse 10
आग्नेयादिषु कोणेषु कुजमन्दाहिकेतवः स्नात्वा विधिवदादित्यमाराध्यार्घ्यपुरःसरं
আগ্নেয় আদি কোণদিশাসমূহত কুজ, মন্দ, ৰাহু আৰু কেতুৰ উপাসকে বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি; তাৰপিছত অৰ্ঘ্য নিবেদনপূৰ্বক আদিত্য (সূৰ্য)ক আৰাধনা কৰিব।
Verse 11
कृतान्तमैशे निर्माल्यं तेजश् चण्डाय दीपितं रोचना कुङ्कुमं वारि रक्तगन्धाक्षताङ्कुराः
কৃতান্ত আৰু মহেশৰ বাবে নিৰ্মাল্য নিবেদন বিধেয়; চণ্ডাৰ বাবে প্ৰজ্বলিত দীপ। লগতে গোৰোচনা, কুঙ্কুম/কেশৰ, জল, ৰক্তগন্ধ, অক্ষত আৰু অঙ্কুৰো অৰ্পণীয়।
Verse 12
वेणुवीजयवाःशालिश्यामाकतिलराजिकाः जवापुष्पान्वितां दत्वा पात्रैः शिरसि धार्य तत्
বাঁহৰ পাখা, যৱ, চাউল, শ্যামাক, তিল আৰু সৰিষা—জবা ফুলসহ—দান/অৰ্পণ কৰি; তাক পাত্ৰত ৰাখি শিৰত ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 13
जानुभ्यामवनीङ्गत्वा सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् स्वविद्यामन्त्रितैः कुम्भैर् नवभिः प्रार्च्य वै ग्रहान्
দুয়ো হাঁটুতে ভৰ দি ভূমিত আগবাঢ়ি সূৰ্যক অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰিব; তাৰপিছত নিজৰ বিদ্যামন্ত্ৰে অভিমন্ত্রিত নটা কুম্ভে নবগ্ৰহক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব।
Verse 14
ग्रहादिशान्तये स्नानं जप्त्वार्कं सर्वमाप्नुयात् संग्रामविजयं साग्निं वीजदोषं सविन्दुकं
গ্ৰহাদি শান্তিৰ বাবে স্নান কৰি অর্ক (সূৰ্য) মন্ত্ৰ জপ কৰিব; তাতে সকলো ফল লাভ হয়—অগ্নিবলসহ যুদ্ধবিজয়, আৰু বীজ/বংশদোষ তথা ‘বিন্দু’দোষৰ নিবারণ।
Verse 15
न्यस्य मूर्धादिपादान्तं मूलं पूज्य तु मुद्रया स्वाङ्गानि च यथान्यासमात्मानं भावयेद्रविं
মূৰ্ধাৰ পৰা পাদান্তলৈ ন্যাস সম্পন্ন কৰি, নিৰ্দিষ্ট মুদ্ৰাৰে মূলমন্ত্ৰৰ পূজা কৰিব। তাৰ পিছত ন্যাসানুসাৰে নিজৰ অংগত মন্ত্ৰ স্থাপন কৰি, নিজকে ৰবি (সূৰ্য) ৰূপে ভাবনা কৰিব।
Verse 16
ध्यानञ्च मारणस्तम्भे पीतगाप्यायने सितम् रिपुघातविधौ कृष्णं मोहयेच्छक्रचापवत्
মাৰণ আৰু স্তম্ভন ধ্যানত পীত ৰূপ চিন্তা কৰিব। পোষণ-বৃদ্ধি কৰ্মত শ্বেত, শত্রুঘাত বিধিত কৃষ্ণ, আৰু মোহনৰ বাবে ইন্দ্ৰধনুৰ সদৃশ ৰূপ ধ্যান কৰিব।
Verse 17
यो ऽभिषेकजपध्यानपूजाहोमपरः सदा तेजस्वी हृजयः श्रीमान् समुद्रादौ जयं लभेत्
যি সদায় অভিষেক, জপ, ধ্যান, পূজা আৰু হোমত পৰায়ণ থাকে, সি তেজস্বী, হৃদয়ত বিজয়ী আৰু শ্ৰীসম্পন্ন হয়; সমুদ্ৰ আদি মহৎ কাৰ্যতো জয় লাভ কৰে।
Verse 18
ताम्बूलादाविदं न्यस्य जप्त्वा दद्यादुशीरकं न्यस्तुवीजेन हस्तेन स्पर्शनं तद्वशे स्मृतं
তাম্বূল আদি বস্তুত প্ৰথমে এই মন্ত্ৰ ন্যাস কৰি জপ কৰিব, তাৰ পিছত উশীৰক (খস) দিব। বীজমন্ত্ৰ ন্যস্ত হাতৰে স্পৰ্শ কৰাক তদ্বশ কৰোৱা বুলি কোৱা হৈছে।
It emphasizes mantra-ritual architecture: constructing and applying bīja-mantras (with bindu and limb-components), performing directional mūrti-worship with mudrā-sealing, executing arghya and nine-kumbha graha worship, and completing the rite through full-body nyāsa and deity-identification (Ravi-bhāvanā).
Sūrya-arcana is taught as disciplined upāsanā that stabilizes vitality and clarity; by integrating nyāsa, japa, and offerings with ethical observance, it channels desired worldly outcomes into a dharmic framework that supports inner steadiness and higher aims.