Adhyaya 280

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वरोगहराण्यौषधानि नामोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तथोल्कानामुष्मणामध्वसेविनामिति ख अथाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः रसादिलक्षणं धन्वन्तरिर् उवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः

এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘সৰ্বৰোগহৰ ঔষধ’ নামৰ দুয়িশ আশিতম অধ্যায় (সমাপ্ত) হ’ল। (অন্য পাঠত—‘উল্কা, উষ্ম আৰু অধ্বসেৱী’ বিষয়।) এতিয়া ‘ৰসাদিলক্ষণ’ নামৰ দুয়িশ আশিতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ধন্বন্তৰি ক’লে—মই ৰসাদি-লক্ষণ আৰু ভেষজৰ গুণ ক’ম; শুনা। ৰস, বীৰ্য আৰু বিপাক জনা ব্যক্তি ৰজা আদি সকলক ৰক্ষা কৰিব পাৰে।

Verse 2

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज

মধুৰ, অম্ল আৰু লৱণ ৰসসমূহ সোমজাত বুলি কীৰ্তিত; কটু, তিক্ত আৰু কষায় ৰসসমূহ অগ্নিজ বুলি কোৱা হয়, হে মহাবাহু।

Verse 3

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च

দ্ৰব্যৰ বিপাক তিনিধা—কটু, অম্ল আৰু লৱণ স্বভাৱযুক্ত। বীৰ্য দুবিধা বুলি উপদেশিত—উষ্ণ আৰু শীত।

Verse 4

अनिर्देश्यप्रभावश् च ओषधीनां द्विजोत्तम मधुरश् च कषायश् च तिक्तश् चैव तथा रसः

হে দ্বিজোত্তম, ঔষধিসকলৰ বিশেষ প্ৰভাৱ-শক্তি অনিৰ্দেশ্য; আৰু সিহঁতৰ ৰস মধুৰ, কষায় আৰু তিক্তো হয়।

Verse 5

शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाःप्रकीर्तिताः गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः

কিছুমান দ্ৰব্য শীতবীৰ্য বুলি কোৱা হৈছে; বাকীবোৰ উষ্ণবীৰ্য বুলি কীৰ্তিত। সেই প্ৰসঙ্গত গুডূচী তিক্ত ৰসযুক্ত হ’লেও অতি উষ্ণবীৰ্যৰ বাবে উষ্ণৰূপে কাৰ্য কৰে।

Verse 6

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः

হে মানদ, কষায় দ্ৰব্যো উষ্ণভাৱে গ্ৰহণ কৰিলে পাথ্য হয়; তেনেদৰে মধুৰ আহাৰ আৰু মাংসো উষ্ণ স্বভাৱৰ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 7

लवणो मध्रश् चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ अम्लोष्णश् च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः

লৱণ আৰু মধুৰ—এই দুয়োটা মধুৰ বিপাকযুক্ত বুলি স্মৃত। অম্ল আৰু কটু (উষ্ণ)ক অম্ল বিপাক বুলি কোৱা হৈছে; বাকী ৰসসমূহ কটু বিপাকদায়ক।

Verse 8

वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश् चयः मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं

যেতিয়া বীৰ্য আৰু বিপাকৰ সম্পৰ্ক উল্টা দেখা যায়, তেতিয়া তাত নিৰ্ণায়ক কাৰণ প্ৰভাৱ। সেয়ে ক্ষৌদ্ৰ (মধু) মধুৰ ৰসযুক্ত হ’লেও বিপাকত কটু বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 9

क्वाथयेत् षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम् यवक्षौद्रमिति ख कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत्

দ্ৰব্যক তাৰ ষোল গুণ পানীত ক্বাথ কৰি, দ্ৰৱভাগ কমাই আৰম্ভণিৰ দ্ৰৱ-মাত্ৰাৰ এক-চতুৰ্থাংশলৈ আনিব লাগে। যৱ (জৌ) আৰু ক্ষৌদ্ৰ (মধু) যোগ কৰিব পাৰি—য’ত বিশেষ বিধি কোৱা নাই, ত’ত কষায় প্ৰস্তুতিৰ এই সাধাৰণ নিয়ম।

Verse 10

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः

স্নেহপাকত কষায়-জল চাৰি গুণ হ’ব লাগে। দ্ৰব্যসম পৰিমাণৰ কল্ক (ঔষধ-পেষ্ট) লৈ, বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে বিধিমতে কল্ক আৰু স্নেহ (তেল/ঘিউ) যোগ কৰিব।

Verse 11

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत्

দ্ৰব্যৰ যিমান পৰিমাণ, তাৰ অনুপাতে স্নেহৰ এক-চতুৰ্থাংশ যোগ কৰিব লাগে। যি দ্ৰব্য জলবিহীন, তাক তদনুযায়ী ‘স্নেহ-দ্ৰব্য’ বুলিয়েই গণ্য কৰিব লাগে।

Verse 12

संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत

যি পাগত ঔষধদ্ৰব্য সংকুচিত হৈ সান্দ্ৰ হয়, তাকেই স্নেহৰ যথাযথ ‘পাক’ বুলি কোৱা হৈছে। হে সুশ্ৰুত! লেহ্য (অৱলেহ) প্ৰস্তুতিতো সেই একে সমতুল্যতা প্ৰযোজ্য।

Verse 13

स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं

অল্প ঔষধদ্ৰব্যেৰে প্ৰস্তুত স্বচ্ছ (ছাঁকা) ক্বাথক ‘ক্বাথ’ বুলি কোৱা হয়; কষায়ো পূৰ্বোক্ত বিধিতেই হ’ব। চূৰ্ণৰ পৰিমাণ এক অক্ষ আৰু কষায়ৰ পৰিমাণ চাৰি পল নিৰ্দিষ্ট।

Verse 14

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा

ই ‘মধ্যম’ মাত্ৰা বুলি কোৱা হৈছে; মাত্ৰাৰ কোনো একেটা স্থিৰ বিধান নাই। বয়স, কাল/ঋতু, বল, জঠৰাগ্নি, দেশ, দ্ৰব্য (ঔষধ) আৰু ৰোগ/পীড়া অনুসৰি মাত্ৰা নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।

Verse 15

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः

হে মহাভাগ! ভালদৰে পৰ্যবেক্ষণ কৰি মাত্ৰা নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। সেই প্ৰসঙ্গত ৰসসমূহ সাধাৰণতে সৌম্য আৰু ধাতুবর্ধক বুলি জানিব লাগে।

Verse 16

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत्

মধুৰ স্বাদযুক্ত দ্ৰব্য বিশেষকৈ ধাতুবর্ধক বুলি জানিব লাগে। আৰু যি দ্ৰব্য দোষ আৰু ধাতু—উভয়ৰ প্ৰতি সমগুণ (সন্তুলিত গুণ) ধাৰণ কৰে, সেয়া স্বভাৱতে শমনকাৰী বুলি মান্য।

Verse 17

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम

সেই আচাৰ-ব্যৱস্থাই বৃদ্ধি (আৰু কল্যাণ) সাধনকাৰী বুলি জানিব লাগে; তাৰ বিপৰীত ক্ষয় আনে। হে মনুজোত্তম! এই দেহত উপস্তম্ভৰ ত্ৰয় কোৱা হৈছে।

Verse 18

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्

আহাৰ, মৈথুন আৰু নিদ্ৰা—এইবোৰত সদায় সংযমসহ যত্ন ৰাখিব লাগে। কিয়নো সম্পূৰ্ণ বর্জনেও আৰু অতিসেৱনেও মানুহ অতিৰিক্ত নাশলৈ গৈপাৰে।

Verse 19

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम् रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

ক্ষীণ (কৃশ) ব্যক্তিৰ বাবে বৃংহণ অৰ্থাৎ পুষ্টি‑বৃদ্ধিকাৰক চিকিৎসা কৰা উচিত; স্থূল দেহৰ বাবে কৰ্ষণ অৰ্থাৎ হ্ৰাসকাৰী চিকিৎসা; আৰু মধ্যম কায়াৰ বাবে ৰক্ষণ‑পালন। এইদৰে দেহৰ তিনিধৰণ ভেদ মান্য।

Verse 20

स्नेहपाके च तद्गुणमिति ख तत्तुल्यताप्यस्य तथा यथा भवति सुश्रुत इति ख उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्

স্নেহপাকত (ঘৃত‑তৈল আদি সংস্কাৰত) তাৰ লক্ষণ‑গুণ চিনিব লাগে; আৰু তাৰ অনুৰূপ মাত্ৰাত তাপ দিব লাগে—সুশ্ৰুতে কোৱা মতে। দুটা উপক্রম কোৱা হৈছে: তৰ্পণ (পোষক) আৰু অতৰ্পণ (লঘুকাৰক/ক্ষয়কাৰক)। হিতাহাৰ কৰিব, মিতাহাৰ কৰিব, আৰু আগৰ আহাৰ জীর্ণ হ’লে তেতিয়াহে আহাৰ কৰিব।

Verse 21

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश् च मनुजोत्तम

হে মনুজোত্তম! ঔষধিৰ কল্পনা (প্ৰস্তুতি) পাঁচ বিধ—ৰস, কল্ক, শৃত (ক্বাথ), শীত (হিম), আৰু ফাণ্ড (মধুৰ ঔষধীয় পানীয়/প্ৰস্তুতি)।

Verse 22

रसश् च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद् भवेत् क्वथितश् च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां

‘ৰস’ বুলিলে পীড়িত (নিচোড়া) ৰস বুজিব লাগে; ‘কল্ক’ মর্দন‑আলোড়নৰ পৰা হোৱা লেপ। যি ক্বথিত/সেদ্ধ কৰা হয় সেয়া ‘শৃত’ (ক্বাথ)। যি ঠাণ্ডা হৈছে সেয়া ‘শীত’; আৰু যি ৰাতিভৰ ৰখা হৈছে সেয়া ‘পর্যুষিত’।

Verse 23

सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते करणानां शतञ्चैव षष्टिश् चैवाधिका स्मृता

যি দ্ৰব্য তৎক্ষণাৎ সেদ্ধ কৰি পাছত ছাঁকি শুদ্ধ কৰা হয়, তাক ‘ফাণ্ট’ বোলা হয়। ‘কৰণ’ৰ সংখ্যা একশ ষাঠি (160) বুলি স্মৃত।

Verse 24

यो वेत्ति स ह्य् अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां

যি এই কথা জানে, সি নিশ্চয় অজেয় হয়; ব্যৱহাৰ-সম্বন্ধত সি বলিষ্ঠ বাহুবিশিষ্ট বীৰ হয়। আহাৰৰ শুদ্ধি জঠৰাগ্নি ৰক্ষাৰ বাবে; কিয়নো মানুহৰ বলৰ মূল অগ্নি।

Verse 25

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां

হে সুৰাজ্ঞি (কুলৱতী), সৈন্ধৱ লৱণ আৰু ত্ৰিফলা-যুক্ত, উত্তম বৰ্ণ দানকাৰী যোগ দিব লাগে। লগতে জাঙ্গল (চৰ্বি কম বন্য মাংস) ৰস সৈন্ধৱসহ, দই, দুধ আৰু ধান্যকণৰ সৈতে দিব লাগে।

Verse 26

रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु

মানুহে ৰসাধিক (স্নেহ-পোষণপ্ৰধান) বা সম (সাম্যযুক্ত) বিধি গ্ৰহণ কৰিব লাগে, সি বাতাধিক হলেও। গ্ৰীষ্মত (নিদাঘে) মর্দন/অভ্যঙ্গ কোৱা হৈছে; আৰু শীতত (শিশিৰে) তাক সমভাৱে আৰু অধিক পৰিমাণে কৰিব লাগে।

Verse 27

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं

বসন্তত মর্দন মধ্যম বুলি জানিব লাগে; আৰু গ্ৰীষ্মত (নিদাঘে) মর্দন প্ৰবল হওক। প্ৰথমে ত্বক মর্দন কৰিব লাগে, তাৰ পিছত অংগ-প্ৰত্যংগ।

Verse 28

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी

যি দেহত স্নায়ু আৰু ৰুধিৰৰ প্ৰাধান্য থাকে, তাত অস্থি যেন মাংসে আৱৃত বুলি ভাসে। তদ্ৰূপ ইয়াত স্কন্ধ আৰু বাহু, আৰু জঙ্ঘা হাঁটুসমেত, মাংসল দেখা যায়।

Verse 29

अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु वक्षश् च पूर्ववत् अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा

দক্ষ চিকিৎসকে শত্রুক দমন কৰাৰ দৰে ৰোগীৰ দেহত দৃঢ় মর্দন কৰিব; পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসাৰে জত্রু-প্ৰদেশ আৰু বক্ষস্থলতো তদ্ৰূপ কৰিব। সকলো অঙ্গসন্ধিতো একে ধৰণে বাৰে বাৰে দৃঢ় চাপ দিব।

Verse 30

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः

অঙ্গসন্ধিবোৰ ধীৰে ধীৰে প্ৰসাৰিত কৰিব; ঝাঁকুনি দি বা তাড়াহুড়া কৰি নহয়। পূৰ্বৰ আহাৰ জীর্ণ হোৱাৰ পিছতহে শ্ৰম কৰিব; খাই বা পান কৰি তৎক্ষণাৎ নহয়।

Verse 31

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्

দিনৰ চতুৰ্থাংশ অতিক্ৰম কৰাৰ পিছত, অৰ্থাৎ প্ৰহৰৰ উত্তৰাৰ্ধত, ব্যায়াম কৰা উচিত নহয়। একবাৰ শীতল পানীৰে স্নান কৰা উচিত।

Verse 32

वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत् व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं

উষ্ণ পানীয়ে ক্লান্তি দূৰ হয়। হৃদয়-প্ৰদেশত শ্বাস জোৰকৈ ধৰি ৰাখিব নালাগে। ব্যায়ামে কফ নাশ হয়, আৰু মর্দনে বাত নাশ হয়।

Verse 33

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः

স্নানে পিত্তৰ অধিক্য শমে, আৰু তাৰ পিছত ৰৌদ্ৰসেৱন হিতকৰ। ৰৌদ্ৰ, কষ্টসাধ্য শ্ৰম বা কঠিন কৰ্মৰ আৰম্ভণিতে মানুহে সুৰক্ষিত আৰু মিত ব্যায়াম কৰা উচিত।