Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
এই অধ্যায়ত ৰস-আলোচনাৰ পাছত বৃক্ষায়ুৰ্বেদক ধৰ্মসম্মত বিদ্যা হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ধন্বন্তৰিয়ে শুভ গছৰ দিশা-স্থাপন কয়—প্লক্ষ উত্তৰত, বট পূৰ্বত, আম দক্ষিণত, অশ্বত্থ পশ্চিমত/জলাভিমুখ; দক্ষিণ ফালে কাঁটাযুক্ত বৃদ্ধি অশুভ, তাৰ শমনলৈ তিল বা ফুলগছ ৰোপণৰ বিধান আছে। ৰোপণৰ সময়ত সংস্কাৰসহ পূজা—ব্ৰাহ্মণ সৎকাৰ, চন্দ্ৰ, ধ্ৰুৱ/স্থিৰ নক্ষত্ৰ, দিশসমূহ আৰু দেববিশেষৰ অৰ্চনা, শুভ নক্ষত্ৰ নিৰ্বাচন আৰু শিপাৰ সুৰক্ষা—আৱশ্যক। ক্ষেত্ৰসমৃদ্ধিৰ বাবে জলব্যৱস্থা বিধিপূৰ্বক—স্ৰোত পথ দিয়া, পদ্মসৰ/পুখুৰী নিৰ্মাণ, আৰু জলাশয় আৰম্ভণিৰ শুভ নক্ষত্ৰৰ তালিকা—উল্লেখিত। পাছত ঋতুঅনুসাৰে সিঞ্চন, উত্তম-মধ্যম দূৰত্ব, প্ৰতিৰোপণৰ সীমা, আৰু ফলহীনতা ৰোধৰ বাবে ছাঁটাই কোৱা হৈছে। শেষত ৰোগনাশ আৰু ফুল-ফল বৃদ্ধি কৰিবলৈ—বিদঙ্গ-ঘৃত লেপ, শস্য/ডাল মিশ্ৰণ, গাখীৰ-ঘী সিঞ্চন, গোবৰ আৰু আটা/সত্তু, গাঁজন কৰা মাংসজল আৰু মাছজল আদি—উপায় দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रसादिलक्षणं नामाशीत्यधिकद्विसततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वृक्षायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच वृक्षायुर्वेदमाख्यास्ये प्लक्षश्चोत्तरतः शुभः प्राग्वटो याम्यतस्त्वाम्र आप्ये ऽश्वत्थः कर्मेण तु
এইদৰে শ্ৰী অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ৰসাদি-লক্ষণ’ নামৰ ২৮০তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৮১তম অধ্যায় ‘বৃক্ষায়ুৰ্বেদ’ আৰম্ভ হয়। ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে—মই বৃক্ষায়ুৰ্বেদ ব্যাখ্যা কৰিম। শুভ প্লক্ষ উত্তৰত, বট পূবত, আম দক্ষিণত আৰু অশ্বত্থ পশ্চিম (জলদিশ) ফালে বিধিপূৰ্বক স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 2
दक्षिणां दिशमुत्पन्नाः समीपे कण्टकद्रुमाः उद्यानं गृहवासे स्यात् तिलान् वाप्यथ पुष्पितान्
দক্ষিণ দিশত ওচৰত কাঁটাযুক্ত গছ গজিলে, সেই ঘৰত বাসত বিঘ্ন/অশুভতা হয়; সেয়ে তাত তিল বা ফুলধৰা গছ-গছনি ৰোপণ কৰিব লাগে।
Verse 3
गृह्णीयाद्रोपयेद्वृक्षान् द्विजञ्चन्द्रं प्रपूज्य च ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तं प्राजेशवैष्णवं
চৰা লৈ বিধিপূৰ্বক বৃক্ষ ৰোপণ কৰিব লাগে; আৰু দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) আৰু চন্দ্ৰক সম্যক পূজা কৰি, পাঁচ ধ্ৰুৱ (স্থিৰ বিন্দু/তৰা), বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশ, হস্ত নক্ষত্ৰ, লগতে প্ৰাজেশ আৰু বৈষ্ণৱ দেৱতত্ত্বৰো পূজা কৰিব লাগে।
Verse 4
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते द्रुमरोपणे प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिण्यान्तु कारयेत्
বৃক্ষ ৰোপণত (উপযুক্ত) নক্ষত্ৰ আৰু মূল (শিকড়/ৰোপণাংশ) বিবেচনা কৰা প্ৰশংসনীয়। স্থানলৈ নদীৰ ধাৰা প্ৰৱেশ কৰাব লাগে আৰু এটা পুষ্কৰিণী (পদ্মসৰোবৰ/জলাশয়) নিৰ্মাণ কৰাব লাগে।
Verse 5
गृहवामे इति ञ पुष्करिण्यान्त्विति पाठो न सम्यक् प्रतिभाति हस्ता मघा तथा मैत्रमाद्यं पुष्यं सवासवं जलाशयसमारम्भे वारुणञ्चोत्तरात्रयम्
‘গৃহবামে…’ পাঠটো অস্পষ্ট; ‘পুষ্কৰিণ্যান্ত্ব…’ পাঠটোও ঠিক যেন নালাগে। জলাশয় নিৰ্মাণ আৰম্ভণিৰ বাবে হস্ত, মঘা, মৈত্র (অনুৰাধা), উত্তৰাসকলৰ প্ৰথম (উত্তৰফাল্গুনী), পুষ্য আৰু বাসৱ (শ্ৰৱণ) শুভ; লগতে বাৰুণ (শতভিষজ) আৰু বাকী তিনিটা ‘উত্তৰা’ নক্ষত্ৰো গ্ৰাহ্য।
Verse 6
संपूज्य वरुणं विष्णुं पर्जन्यं तत् समाचरेत् अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः
বৰুণ, বিষ্ণু আৰু পৰ্জন্যক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি তাৰ পিছত সেই বিধি পালন কৰিব। অৰিষ্ট, অশোক, পুন্নাগ, শিৰীষ আৰু প্ৰিয়ঙ্গু আদি মঙ্গলদায়ক উদ্ভিদ ব্যৱহাৰ কৰিব।
Verse 7
अशोकः कदली जम्बुस् तथा वकुलदाडिमाः सायं प्रातस्तु घर्मर्तौ शीतकाले दिनान्तरे
অশোক, কদলী (কলা), জাম্বু, আৰু লগতে বকুল আৰু ডালিম—গ্ৰীষ্ম ঋতুত এইবোৰ সন্ধিয়া আৰু প্ৰাতে গ্ৰহণীয়; কিন্তু শীতকালত দিনৰ শেষত (দেৰিতে) গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 8
वर्षारत्रौ भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम्
বৰ্ষাকালত আৰু মাটি শুকাই গ’লে ৰোপিত গছবোৰক পানী দিব লাগে। উত্তম ব্যৱধান বিশ হস্ত, আৰু মধ্যম ব্যৱধান ষোল হস্ত।
Verse 9
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरं विफलाः स्युर्घना वृक्षाः शस्त्रेणादौ हि शोधनम्
গছবোৰক এটা স্থানৰ পৰা আন এটা স্থানলৈ স্থানান্তৰ (প্ৰত্যাৰোপণ) বাৰ (নিৰ্ধাৰিত) সময়/মাপৰ ভিতৰত কৰিব লাগে। ঘন আৰু অতিবৃদ্ধ গছ প্ৰায়ে ফলহীন হয়; সেয়ে আৰম্ভণিতে শস্ত্ৰেৰে শোধন—অৰ্থাৎ ছাঁটাই—কৰা উচিত।
Verse 10
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा फलनाशे कुलथैश् च मासैर् मुद्गैर् यवैस्तिलैः
ফল নষ্ট হ’লে বিদঙ্গক ঘৃতৰ সৈতে মিহলাই লেপ (পেষ্ট) কৰি গছ/গছত লগাব আৰু তাৰ পিছত ঠাণ্ডা পানীৰে সেচ দিব; লগতে কুলথ, মাষ, মুদ্গ, যৱ আৰু তিলৰ দ্বাৰাও উপচাৰ কৰিব।
Verse 11
घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय सर्वदा आविकाजशकृच्चूर्णम् यवचूर्णं तिलानि च
ফল আৰু ফুল সদায় বৃদ্ধি পাবলৈ ঘিউ মিহলি ঠাণ্ডা গাখীৰে সিঞ্চন কৰিব লাগে; লগতে ভেড়া/ছাগলীৰ গোবৰ গুঁড়া, যৱৰ গুঁড়া আৰু তিলো প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 12
गोमांसमुदकञ्चैव सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकः सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदः
গোমাংস আৰু পানী সাত ৰাতি থৈ দিব লাগে; সেই দ্ৰৱে সিঞ্চন কৰিলে সকলো গছত ফল, ফুল আদি বৃদ্ধি পায়।
Verse 13
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः विडङ्गतण्डुलोपेतं मत्स्यं मांसं हि दोहदं सर्वेषामविशेषेण वृक्षाणां रोगमर्दनम्
মাছৰ পানীৰে সিঞ্চন কৰিলে গছৰ বৃদ্ধি হয়। বিডং আৰু চাউলৰ দানা সহ মাছ আৰু মাংসৰ ‘দোহদ’ পুষ্টিকৰ প্ৰয়োগ, যি সকলো গছৰ ৰোগ দমন কৰে।
Frequently Asked Questions
Plakṣa is placed to the north, vaṭa (banyan) to the east, mango to the south, and aśvattha (pipal) to the west/waterward direction, performed according to proper ritual procedure.
The text states this causes disturbance/inauspiciousness for dwelling; it recommends planting sesame (tila) or flowering plants there as a remedial measure.
Hastā, Maghā, Maitra (Anurādhā), the first of the Uttaras, Puṣya, and Vāsava (Śravaṇa); additionally Vāruṇa (Śatabhiṣaj) and the remaining three Uttara asterisms are also acceptable.
The best spacing is twenty hastas; the medium spacing is sixteen hastas.
It notes that overly dense trees become fruitless and prescribes early ‘purification’ through cutting—i.e., pruning/thinning with a tool.
For fruit destruction: apply a vidanga–ghee paste and irrigate with cool water, with adjunct use of legumes/grains (kulattha, māṣa, mudga, yava, tila). For flowering/fruiting: irrigate with cooled milk mixed with ghee, and apply powdered sheep/goat dung, barley flour, and sesame; additionally, seven-night fermented cow-meat water and fish-water irrigation are described as growth-promoting and disease-suppressing.