Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
পূৰ্বৱৰ্তী দংশন‑ডংকন চিকিৎসাৰ পাছত ভগৱান অগ্নিয়ে সৰ্বফলপ্ৰদ, বিশেষকৈ বিষ আৰু ৰোগৰ পৰা ৰক্ষাকাৰী পঞ্চাঙ্গ‑ৰুদ্ৰবিধান বৰ্ণনা কৰে। ৰুদ্ৰৰ ‘পাঁচ অংগ’—হৃদয়/স্তোত্ৰ, শিৱ‑সংকল্প, শিৱ‑মন্ত্ৰ, সূক্ত আৰু পৌৰুষ—মন্ত্ৰতান্ত্ৰিক অৰ্থত নিৰ্ধাৰণ কৰি ন্যাসসহ ক্ৰমে জপ‑বিধি স্থাপন কৰা হয়। মন্ত্ৰাংশত ঋষি, ছন্দ (ত্ৰিষ্টুভ, অনুষ্টুপ, গায়ত্ৰী, জগতী, পংক্তি, বৃহতী) আৰু দেৱতা‑নিয়োগ, লিংগানুসাৰে দেৱতা‑গ্ৰহণ, অনুবাক অনুসাৰে এক‑ৰুদ্ৰ/ৰুদ্ৰ/ৰুদ্ৰগণৰ ভেদ উল্লেখ আছে। শেষত ত্ৰৈলোক্য‑মোহনাদি প্ৰয়োগ শত্রু‑বিষ‑ৰোগ নিগ্ৰহৰ বাবে, আৰু বিষ্ণু‑নৰসিংহৰ ১২ আৰু ৮ অক্ষৰ মন্ত্ৰ বিষ‑ব্যাধি নাশক বুলি কোৱা হৈছে। কুব্জিকা, ত্ৰিপুৰা, গৌৰী, চন্দ্ৰিকা, বিষহাৰিণী আৰু ‘প্ৰসাদ‑মন্ত্ৰ’ আয়ু‑আৰোগ্যবর্ধক মন্ত্ৰাধাৰিত প্ৰতিৰোধ‑চিকিৎসা হিচাপে দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे दष्टचिकित्सा नाम चतुर्णवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चाङ्गरुद्रविधानं अग्निर् उवाच वक्ष्ये रुद्रविधानन्तु पञ्चाङ्गं सर्वदं परं हृदयं शिवसङ्कल्पः शिवः सूक्तन्तु पौरुषम्
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত “দষ্টচিকিৎসা” নামৰ দুয়োশ চৌৰানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া দুয়োশ পঁচানব্বইতম অধ্যায়—“পঞ্চাঙ্গ ৰুদ্ৰবিধান”—আৰম্ভ। অগ্নি ক’লে: “মই ৰুদ্ৰবিধান বৰ্ণনা কৰিম—ই পৰম, পঞ্চাঙ্গ আৰু সৰ্বফলদায়ক: হৃদয়, শিৱসঙ্কল্প, শিৱ (মন্ত্র), সূক্ত আৰু পৌৰুষ।”
Verse 2
शिखाभ्यः सम्भृतं सूक्तमाशुः कवचमेव च शतरुद्रियमस्त्रञ्च रुद्रस्याङ्गानि पञ्च हि
শিখা (শিৰৰ চূড়া-গাঁঠ)ৰ পৰা ‘আশু’ নামৰ সূক্ত সংগৃহীত হয়; তদ্ৰূপ ‘কবচ’ আৰু ‘শতৰুদ্ৰীয়’ ‘অস্ত্ৰ’ ৰূপে—এইবোৰেই ৰুদ্ৰৰ পাঁচ অঙ্গ।
Verse 3
पञ्चाङ्गान्न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रुद्रांस्तः क्रमात् यज्जाग्रत इति सूक्तं यदृचं मानसं विदुः
পঞ্চাঙ্গ ন্যাস কৰি আৰু তেখেতক ধ্যান কৰি, তাৰ পিছত ক্ৰমে ৰুদ্ৰ-মন্ত্ৰ জপ কৰা উচিত। ‘যজ্ জাগ্ৰত…’ৰে আৰম্ভ সূক্ত আৰু সেই বিশেষ ঋক—এই দুয়োকে মানস-জপ বুলি জনা যায়।
Verse 4
ऋषिः स्याच्छिवमङ्कल्पश्छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं शिवः सहस्रशीर्षेति तस्य नारायणो ऽप्यृषिः
ঋষি ‘শিৱমঙ্গল্প’ বুলি কোৱা হয়; ছন্দ ত্ৰিষ্টুভ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। দেৱতা শিৱ—‘সহস্ৰশীৰ্ষ’ ৰূপে স্তূত; আৰু সেই সূক্তৰ বাবে নাৰায়ণো ঋষি হিচাপে গণ্য।
Verse 5
देवता पुरुषो ऽनुष्टुप्छन्दो ज्ञेयञ्च त्रैष्टुभम् अभ्यश्रसम्भृतं सूक्तमृषिरुत्तरगोनरः
দেৱতা ‘পুৰুষ’ বুলি জানিব লাগে; ছন্দ অনুষ্টুপ, আৰু ত্ৰিষ্টুভো বুজিব লাগে। ‘অভ্যশ্ৰসম্ভৃত’ নামৰ সূক্তৰ ঋষি ‘উত্তৰগোনৰ’।
Verse 6
आद्यानान्तिमृणां त्रिष्टुप्छन्दो ऽनुष्ठुव्द्वयोरपि उत्तरगोनस इति ज , ट च छन्दस्त्रिष्टुभमन्त्यायाः पुरुषो ऽस्यापि देषता
‘আ’ৰে আৰম্ভ হৈ ‘মৃ’ৰে শেষ হোৱা (গণ/বৰ্ণসমষ্টি)ৰ ছন্দ ত্ৰিষ্টুভ; আৰু অনুষ্টুপৰ দুটা ৰূপৰ ক্ষেত্ৰতো ‘উত্তৰ-গণ’ বুলি কোৱা হয়। গণ ‘জ’ আৰু ‘ট’ অক্ষৰে সূচিত; অন্তিমটোৰ ছন্দ ত্ৰিষ্টুভ আৰু তাৰ দেৱতাও ‘পুৰুষ’।
Verse 7
आशुरिन्त्रो द्वादशानां छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं ऋषिः प्रोक्तः प्रतिरथः सूक्ते सप्तदशार्चके
এই দ্বাদশ মন্ত্ৰৰ দেৱতা ইন্দ্ৰ বুলি কোৱা হৈছে; ছন্দ ত্ৰিষ্টুভ নিৰ্দিষ্ট; ঋষি প্ৰতিৰথ—সপ্তদশ ঋচাযুক্ত সূক্তত।
Verse 8
पृथक् पृथक् देवताः स्युः पुरुविदङ्गदेवता अवशिष्टदैवतेषु छन्दो ऽनुष्टुवुदाहृतं
দেৱতাসকলক পৃথক পৃথকভাৱে ক্ৰম অনুসাৰে নিয়োগ কৰিব লাগে। ‘পুরুবিদ-অঙ্গ’ অংশত দেৱতা নিৰ্দিষ্ট; আৰু অৱশিষ্ট দেৱতা-নিয়োগত ছন্দ অনুষ্টুপ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 9
असौ यमो भवित्रीन्द्रः पुरुलिङ्गोक्तदेवताः पङ्क्तिच्छन्दो ऽथ मर्माणि त्वपलिङ्गोक्तदेवताः
‘অসৌ’ৰে আৰম্ভ মন্ত্ৰৰ দেৱতা যম; ‘ভৱিত্ৰী’ৰ দেৱতা ইন্দ্ৰ। য’ত দেৱতা পুংলিঙ্গত উক্ত, ত’ত ছন্দ পঙ্ক্তি; তাৰপিছত মর্ম আৰু ত্বকৰ বাবে নপুংসকলিঙ্গত উক্ত দেৱতাসকল গ্ৰাহ্য।
Verse 10
रौद्राध्याये च सर्वस्मिन्नार्षं स्यात् परमेष्वपि प्रजापतिर्वा देवानां कुत्सस्य तिसृणाम् पुनः
ৰৌদ্ৰ অধ্যায়ত সৰ্বত্র—পৰম দেৱতাৰ ক্ষেত্ৰতো—ইয়াক ‘আৰ্ষ’ (ঋষি-প্ৰকাশিত) বুলি ধৰা উচিত। ঋষি প্ৰজাপতি; আৰু দেৱতাসকলৰ বাবে পুনৰ তিনিটা মন্ত্ৰত ঋষি কুত্স।
Verse 11
मनोद्वयोरुमैका स्याद्रुद्रो रुद्राश् च देवताः आद्योनुवाको ऽथ पूर्व एकरुद्राख्यदैवतः
‘মনোদ্বয়’ নামৰ মন্ত্ৰসমষ্টিৰ দেৱতা কেৱল উমা; তাৰপিছত ৰুদ্ৰ আৰু ৰুদ্ৰগণ দেৱতা। কিন্তু প্ৰথম অনুবাকৰ পূৰ্ব অধিষ্ঠাতা ‘এক-ৰুদ্ৰ’ নামে দেৱতা।
Verse 12
छन्दो गायत्र्यमाद्याया अनुष्टुप् तिसृणामृचाम् तिसृणाञ्च तथा पङ्क्तिरनुष्टुवथ संस्मृतम्
প্ৰথম সমূহৰ ছন্দ গায়ত্ৰী; তিনিটা ঋচ্-মন্ত্ৰৰ ছন্দ অনুষ্টুপ্। পৰৱৰ্তী তিনিটাৰ ছন্দ পঙ্ক্তি; তাৰ পিছত পুনৰ অনুষ্টুপ্—এনেদৰে পৰম্পৰাত স্মৃত।
Verse 13
द्वयोश् च जगतीछन्दो रुद्राणामप्यशीतयः हिरण्यवाहवस्तिस्रो नमो वः किरिकाय च
দুটা (ঋচ্)-ৰ ছন্দ জগতী; ৰুদ্ৰসকলৰো আশী (প্ৰকাৰ/পাঠ) স্মৃত। হিৰণ্যবাহ তিনিজন; তোমালোকক নমস্কাৰ, আৰু কিৰিকাকো।
Verse 14
पञ्चर्चो रुद्रदेवाः स्युर्मन्त्रे रुद्रानुवाककः विंशके रुद्रदेवास्ताः प्रथमा वृहती स्मृता
ৰুদ্ৰানুবাক মন্ত্রত ৰুদ্ৰ-দেৱতাসকল পাঁচ ঋচা কৰি গোটবদ্ধ। বিশ ঋচাৰ সমষ্টিত সেই ৰুদ্ৰ-দেৱতাসকল গণিত; আৰু প্ৰথম ছন্দ ‘বৃহতী’ বুলি স্মৃত।
Verse 15
ऋग्द्वितीया त्रिजगती त्रिष्टुवेव च अनुष्टुभो यजुस्तिस्र आर्यादिज्ञः सुसिद्धिभाक्
দ্বিতীয় ছন্দ ‘ঋক্’; তৃতীয় ‘ত্রিজগতী’; তদ্ৰূপ ‘ত্রিষ্টুপ্’ আৰু ‘অনুষ্টুপ্’। এই তিনিটা ‘যজুস্’ ছন্দ বুলি কথিত। যি আৰ্যা আদি জানে, সি সম্পূৰ্ণ সিদ্ধিৰ ভাগী হয়।
Verse 16
त्रैलोक्यमोहनेनापि विषव्याध्यरिमर्दनं भवित्रीति त्रिष्टुब् लिङ्गोक्तदेवतेति ख रुद्रात्मवाचक इति ज , ट च विषव्याधिविमर्दनमिति ज इं श्रीं ह्रीं ह्रौं हूं त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः अगुष्टुभं नृसिंहेन विषव्याधिविनाशनं
‘ত্রৈলোক্য-মোহন’ মন্ত্রেৰোও শত্রু-মৰ্দন আৰু বিষ-ব্যাধিৰ নিগ্ৰহ হয়—ই ত্ৰিষ্টুপ্ ছন্দত। দেৱতা লিঙ্গোক্ত নিৰ্দেশ অনুসাৰে; আৰু কিছুমান পাঠত ইয়াক ৰুদ্ৰৰ অন্তঃস্বভাৱ-ৱাচক বুলি কোৱা হৈছে। অন্য পাঠত ‘বিষব্যাধিবিমৰ্দন’ আছে। তাৰ পিছত মন্ত্র—“ইং শ্রীং হ্রীং হ্রৌং হূং, ত্রৈলোক্য-মোহনায় বিষ্ণবে নমঃ”—ই অনুষ্টুপ্ ছন্দত; নৃসিংহ-ৰূপে বিষ আৰু ব্যাধি বিনাশ কৰে।
Verse 17
ॐ इं इं उग्रवीरं मंहाविष्णुं ज्वलन्तंसर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं मृत्युमृत्युम्नमाम्यहं
ॐ। ইঁ ইঁ। মই নৰসিংহক প্ৰণাম কৰোঁ—উগ্ৰবীৰ, মহাবিষ্ণু, জ্বলন্ত, সৰ্বতোমুখ, ভীষণ, মৃত্যুৰো মৃত্যু।
Verse 18
अयमेव तु पञ्चाङ्गो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ विषव्याधिविमर्दनौ
এইটোৱেই পঞ্চাঙ্গ মন্ত্র; ই সকলো উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰে। দ্বাদশাক্ষৰ আৰু অষ্টাক্ষৰ মন্ত্রও বিষ আৰু ব্যাধি নাশ কৰে।
Verse 19
कुब्जिका त्रिपुरा गौरी चन्द्रिका विषहारिणी प्रसादमन्त्रो विषहृदायुरारोग्यवर्धनः सौरो विनायकस्तद्वद्रुद्रमन्त्राः सदाखिलाः
‘কুব্জিকা’, ‘ত্রিপুৰা’, ‘গৌৰী’, ‘চন্দ্ৰিকা’ আৰু ‘বিষহাৰিণী’—এইবোৰ মন্ত্র-নাম। ‘প্ৰসাদ-মন্ত্র’ বিষ দূৰ কৰি হৃদয়বল, আয়ু আৰু আৰোগ্য বৃদ্ধি কৰে। তদ্ৰূপ সৌৰ, বিনায়ক আৰু ৰুদ্ৰ-মন্ত্রসমূহো সদায় সকলো ক্ষেত্ৰতে ফলপ্ৰদ।
Frequently Asked Questions
Precise mantra-ritual architecture: pañcāṅga nyāsa, sequential japa, and viniyoga metadata (ṛṣi, chandas, devatā), including meter-sets (Gāyatrī/Anuṣṭubh/Paṅkti/Jagatī/Triṣṭubh/Vṛhatī) and section-wise deity assignment (including liṅga-based indications).
It frames healing and protection (bhukti) as dharmic sādhana: disciplined mantra, nyāsa, and devotion to Rudra/Viṣṇu–Narasiṃha cultivate inner alignment (śiva-saṅkalpa) while addressing concrete afflictions like poison and disease, thus integrating practical welfare with spiritual refinement.
The chapter highlights Viṣṇu–Narasiṃha formulae (including the “iṃ śrīṃ hrīṃ hrauṃ hūṃ… trailokya-mohana… viṣṇave namaḥ” line and the Narasiṃha salutation “oṃ iṃ iṃ ugravīraṃ…”) and states that 12-syllabled and 8-syllabled mantras function as visha-vyādhi destroyers.