Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
এই অধ্যায়টো এটা আনুষ্ঠানিক কলফনেৰে সমাপ্ত হয়, য’ত বিষয়টোক মন্ত্র আৰু ঔষধ একেলগে থকা বিষহৰণ-তন্ত্ৰ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। অগ্নি–বসিষ্ঠ সংলাপত প্ৰকাশিত এই প্ৰযুক্তিগত জ্ঞানক প্ৰকাশ-ৰূপে প্ৰমাণিত কৰি, পৰৱৰ্তী অধিক বিস্তৃত চিকিৎসা-অধ্যায়লৈ পাঠকক সাজু কৰে। এই সঁক্ৰমণ বিশ্বকোষীয় বিন্যাসত এটা ‘হিঞ্জ’—সাধাৰণ প্ৰতিবিষ নীতিৰ পৰা জীৱ-নিৰ্দিষ্ট বিধানলৈ, বিশেষকৈ সাপৰ বিষদংশ চিকিৎসালৈ, অগ্ৰসৰ হোৱাৰ সংকেত। ফ্ৰেমিঙে দেখুৱায় যে আগ্নেয় বিদ্যা পৃথক নহয়; মন্ত্র-প্ৰামাণ্য, শুদ্ধ পদ্ধতি আৰু প্ৰয়োগিক ঔষধবিদ্যা—ধৰ্মনির্দেশিত স্বাস্থ্যসেৱাৰ একেটা অবিচ্ছিন্ন ধাৰা।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुरणे विषहृन्मन्त्रौषधं नाम षन्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गोनसादिचिकित्सा अग्निरुचाच गोनसादिचिकित्साञ्च वशिष्ठ शृणु वच्मि ते ह्रीं ह्रीं अमलपक्षि स्वाहा ताम्बूलखादनान्मन्त्री हरेन्मण्डलिनो विषं
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত “বিষহৃন্ মন্ত্ৰৌষধ” নামৰ ২৯৭তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ২৯৮তম অধ্যায়—“গোনসাদি চিকিৎসা” আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—হে বশিষ্ঠ, শুনা; গোনস আদি সাপৰ চিকিৎসা মই কওঁ। ‘হ্রীং হ্রীং অমলপক্ষি স্বাহা’ মন্ত্ৰ জপি তাম্বূল খালে মণ্ডলিন সাপৰ বিষ দূৰ হয়।
Verse 2
लशुनं रामठफलं कुष्ठाग्निव्योषकं विषे स्नुहीक्षीरं गव्यघृतं पक्षं पीत्वाहिजे विषे
বিষবাধাত লশুন, ৰামঠফল, কুষ্ঠ, অগ্নি (চিত্ৰক) আৰু ত্ৰ্যোষ (শুণ্ঠী-মৰিচ-পিপ্পলী) প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। সাপৰ বিষত স্নুহীৰ ক্ষীৰ গোৱ্য ঘৃতৰ সৈতে মিহলাই পখকাল পান কৰিলে বিষ শমে।
Verse 3
अथ राजिलदष्टे च पेया कृष्णा समैन्धवा आज्यक्षौद्रशकृत्तोयं पुरीतत्या विषापहं
এতিয়া ৰাজিলা সাপৰ দংশনত কৃষ্ণা (গোলমৰিচ) আৰু সৈন্ধৱ লৱণসহ পাতল পেয়া দিব লাগে। লগতে ঘৃত, মধু, গোময়-জল আৰু পুরীতত্যা মিহলি মিশ্ৰণো বিষহৰ।
Verse 4
सकृष्णाखण्डदुग्धाज्यं पातव्यन्तेन माक्षिकं व्योषं पिच्छं विडालास्थि नकुलाङ्गरुहैः समैः
কৃষ্ণাখণ্ড (ক’লা চিনি), গাখীৰ আৰু ঘৃত মিহলাই তাৰ সৈতে মধু পান কৰিব লাগে। লগতে ত্ৰিকটু/ব্যোষ (শুণ্ঠী-মৰিচ-পিপ্পলী), পিচ্ছ (পাখিৰ নৰম ৰোঁয়া), বিড়ালৰ অস্থি আৰু নকুল (মংগুস)ৰ দেহলোম—এই সকলো সমপ্ৰমাণত মিহলাই প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 5
चूर्णितैर् मेषदुग्धाक्तैर् धूपः सर्वविषापहः रोमनिर्गुण्डिकाकोकवर्णैर् वा लशुनं समं
ভেড়াৰ গাখীৰে ভিজোৱা গুঁড়া দ্ৰব্যেৰে প্ৰস্তুত ধূপে সকলো ধৰণৰ বিষ নাশ কৰে। অথবা ৰোমা, নিৰ্গুণ্ডিকা আৰু কোকবৰ্ণ সমভাগে লৈ সমান পৰিমাণ ৰসুন মিহলাই ধূপ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 6
मुनिपत्रैः कृतस्वेदं दष्टं काञ्चिकपाचितैः मूषिकाः षोडश प्रोक्ता रसङ्कार्पासजम्पिवेत्
মুনি-পাতেৰে স্বেদন কৰি দংশিত স্থান চিকিৎসা কৰিব লাগে আৰু কাঁঞ্চিকা (টেঙা মাঁড়/কিণ্বিত দ্ৰৱ)ত পকোৱা ঔষধি প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। মূষিকাৰ ষোল প্ৰকাৰ কোৱা হৈছে; লগতে কাৰ্পাস আৰু জাম্বু-যুক্ত ৰস পান কৰাব লাগে।
Verse 7
सतैलं मूषिकार्तिघ्नं फलिनीकुसुमन्तथा सनागरगुडम्भक्ष्यं तद्विषारोचकापहं
তেলৰ সৈতে সেবন কৰিলে ই মূষিকা-জনিত যন্ত্ৰণা শমায়। তদ্ৰূপ ফলিনীৰ ফুল শুকান আদা (নাগৰ) আৰু গুড়সহ ভক্ষণ কৰিলে সেই বিষজনিত অৰুচি (ভোক নলগা) দূৰ হয়।
Verse 8
चिकित्सा विंषतिर्भूता लूताविषहरो गणः पद्मकं पाटली कुष्ठं नतमूशीरचन्दनं
ই বিশ প্ৰকাৰ চিকিৎসা-বিধি। লূতা-বিষ হৰণকাৰী গণ—পদ্মক, পাটলী, কুষ্ঠ, নত, উশীৰ আৰু চন্দন।
Verse 9
निर्गुण्डी शारिवा शेलु लूतार्तं सेचयेज्जलैः गुञ्जानिर्गुण्डिकङ्कोलपर्णं शुण्ठी निशाद्वयं
লূতা-দংশত পীড়িত অংশ নিৰ্গুণ্ডী, শাৰিবা আৰু শেলু-সিদ্ধ জলেৰে সিঞ্চন/ধৌত কৰিব লাগে। লগতে গুঞ্জা, নিৰ্গুণ্ডিকা, কঙ্কোল-পত্ৰ, শুণ্ঠী আৰু নিশা-দ্বয় (হালধি আৰু দাৰুহৰিদ্ৰা) যুক্ত যোগ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 10
करञ्जास्थि च तत्पङ्कैः वृश्चिकार्तिहरं शृणु मञ्जिष्ठा चन्दनं व्योषपुष्पं शिरीषकौमुदं
এতিয়া বিচ্ছু-দংশনে হোৱা যন্ত্ৰণা নিবারণৰ উপায় শুনা—কৰঞ্জৰ বীজ/অস্থি আৰু তাৰ লেপ; লগতে মঞ্জিষ্ঠা, চন্দন, ব্যোষৰ পুষ্প, শিৰীষ আৰু কৌমুদ।
Verse 11
संयोज्याश् चतुरो योगा लेपादौ वृश्चिकापहाः ॐ नमो भगवते रुद्राय चिवि छिन्द किरि भिन्द खड्गे न छेदय शूलेन भेदय चक्रेण दारय ॐ ह्रूं फट् मन्त्रेण मन्त्रितो देयो गर्धभादीन्निकृन्तति
চাৰি যোগ একেলগ কৰি লেপ আদি ৰূপে প্ৰয়োগ কৰিলে বিচ্ছু-বিষ নাশ হয়। মন্ত্ৰ—“ॐ নমো ভগবতে ৰুদ্রায়; চিৱি, ছিন্দ, কিৰি, ভিন্দ; খড়্গে ছেদয়, শূলে ভেদয়, চক্রে দাৰয়—ॐ হ্রূং ফট্।” এই মন্ত্ৰে অভিমন্ত্রিত ঔষধ দিলে বিচ্ছু আদি জনিত বাধা ছিন্ন হয়।
Verse 12
त्रिफलोशीरमुस्ताम्बुमांसीपद्मकचन्दनं अजाक्षीरेण पानादेर्गर्धभादेर्विषं हरेत्
ত্রিফলা, উশীৰ, মুস্তা, অম্বু (শীতল জলীয় প্রস্তুতি), মাংসী, পদ্মক আৰু চন্দন—এইবোৰ ছাগলীৰ গাখীৰৰ সৈতে পান আদি ৰূপে দিলে গাধা আদি জন্তুৰ কামোৰ/দংশনজাত বিষ নাশ হয়।
Verse 13
हरेत् शिरीषपञ्चाङ्गं व्योषं शतपदीविषं सकन्धरं शिरीषास्थि हरेदुन्दूरजं विषं
শিৰীষৰ পঞ্চাঙ্গ, ব্যোষ আৰু শতপদী-বিষহৰ ঔষধ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে; লগতে সকন্ধৰ আৰু শিৰীষৰ বীজ/অস্থিও দিব লাগে—ইবোৰে ইঁদুৰজনিত বিষ নাশ কৰে।
Verse 14
व्योषं ससर्पिः पिण्डीतमूलमस्य विषं हरेत् तत्पक्षैर् इति ज , ञ , ट च चिरि इति ज क्षारव्योषवचाडिङ्गुविडङ्गं सैन्धवन्नतं
ঘিউ-সহ ব্যোষ আৰু কুটিত মূল দিলে এই বিষ নাশ হয়। এই বিষৰ বাবে ‘জ, ঞ, ট’ গণ-সংকেত আৰু ‘চিৰি’ নিৰ্দেশ উল্লেখ আছে। ক্ষাৰ-প্ৰস্তুতিত ব্যোষ, বচা, ডিঙ্গু/হিঙ্গু, বিডঙ্গ, সৈন্ধব (শিলা-লবণ) আৰু ন্নত ঔষধ মিহলাই প্ৰতিবিষ ৰূপে দিয়া হয়।
Verse 15
अम्बष्ठातिबलाकुष्ठं सर्वकीटविषं हरेत् यष्टिव्योषगुडक्षीरयोगः शूनो विषापहः
অম্বষ্ঠা, অতিবলা আৰু কুষ্ঠৰ সংযোগে সকলো কীটবিষ নাশ কৰে। যষ্টিমধু, ত্ৰিকটু, গুড় আৰু দুধৰ যোগ শোথ আৰু বিষৰ প্ৰতিষেধক।
Verse 16
ॐ सुभद्रायै नमः ॐ सुप्रभायै नमः यान्यौषधानि गृह्यन्ते विधानेन विना जनैः
ॐ সুভদ্ৰায়ৈ নমঃ; ॐ সুপ্ৰভায়ৈ নমঃ। যিসকল ঔষধি মানুহে বিধান নোহোৱাকৈ সংগ্ৰহ কৰে—
Verse 17
तेषां वीजन्त्व्या ग्राह्यमिति ब्रह्माब्रवीच्च ताम् ताम्प्रणम्यौषधीम्पश्चात् यवान् प्रक्षिप्य मुष्टिना
ব্ৰহ্মাই ক’লে—“সিহঁতক বীজন কৰি কৰি গ্ৰহণ কৰিব লাগে।” তাৰ পাছত প্ৰতিটো ঔষধিক প্ৰণাম কৰি, পিছত মুঠিভৰ যৱ অৰ্পণ কৰিব।
Verse 18
दश जप्त्वा मन्त्रमिदं नमस्कुर्यात्तदौषधं त्वामुद्धराम्यूर्ध्वनेत्रामनेनैव च भक्षयेत्
এই মন্ত্ৰ দহবাৰ জপ কৰি নমস্কাৰ কৰিব। তাৰ পাছত ঔষধিক উদ্দেশ কৰি—“হে ঊৰ্ধ্বনেত্ৰা ঔষধি, মই তোমাক উদ্ধাৰ কৰোঁ (গ্ৰহণ কৰোঁ),” বুলি কৈ, সেই একে মন্ত্ৰবিধিৰে ভক্ষণ কৰিব।
Verse 19
नमः पुरुषसिंहाय नमो गोपालकाय च आत्मनैवाभिजानाति रणे कृष्णपराजयं
পুৰুষসিংহ (নৃসিংহ)লৈ নমস্কাৰ; গোপালকলৈও নমস্কাৰ। সি নিজেই ৰণত কৃষ্ণৰ পৰাজয় জানে।
Verse 20
एतेन सत्यवाक्येन अगदो मे ऽस्तु सिध्यतु नमो वैदूर्यमाते तन्न रक्ष मां सर्वविषेभ्यो गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गिनि स्वाहा हरिमाये औषधादौ प्रयोक्तव्यो मन्त्रो ऽयं स्थावरे विषे
এই সত্যবাক্যৰ বলত মোৰ অগদ (বিষনাশক) সিদ্ধ হওক। হে বৈদূৰ্যমাতা, তোমাক নমস্কাৰ; সকলো বিষৰ পৰা মোক ৰক্ষা কৰা। হে গৌৰী, গান্ধাৰী, চাণ্ডালী, মাতঙ্গিনী—স্বাহা! হে হৰিমায়া—স্থাবৰ (নিৰ্জীৱ) বিষত ঔষধাদি প্ৰয়োগৰ বাবে এই মন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ্য।
Verse 21
भुक्तमात्रे स्थिते ज्वाले पद्मं शीताम्बुसेवितं पाययेत्सघृतं क्षौद्रं विषञ्चेत्तदनन्तरं
ভক্ষণ কৰাৰ লগে লগে যেতিয়া দাহ আৰম্ভ হয়, তেতিয়া শীতল পানীত প্ৰক্ৰিয়াকৃত পদ্ম ঘিউ আৰু মধুৰ সৈতে পান কৰাব লাগে; তাৰ পাছত বিধিমতে বিষচিকিৎসা কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
The chapter’s key technical feature is its textual function: it formally identifies the poison-removal system as mantra-plus-medicine (mantrauṣadha) and signals a structured transition to creature-specific toxicology.
By framing healing knowledge as revealed Agneya Vidya, it positions medical action as dharmic service—protecting life to enable right conduct and higher pursuits, aligning bhukti-support with mukti-orientation.