Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
এই অধ্যায়ত ধন্বন্তৰিয়ে মন্ত্ৰ-চিকিৎসাক ঔষধৰূপে ব্যাখ্যা কৰিছে। আয়ু, আৰোগ্য আৰু বিশেষ পৰিস্থিতিত ৰক্ষাৰ বাবে পবিত্ৰ ধ্বনিক প্ৰত্যক্ষ চিকিৎসা-সাধন বুলি কোৱা হৈছে। ‘ওঁ’ক পৰম মন্ত্ৰ আৰু গায়ত্ৰীক ভুক্তি-মুক্তিদায়িনী বুলি স্তুতি কৰি স্বাস্থ্য আৰু মোক্ষক সহচৰ ফল হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছে। তাৰ পাছত বিষ্ণু/নাৰায়ণ মন্ত্ৰ আৰু নামজপক প্ৰসঙ্গানুসাৰে উপায় হিচাপে দেখুওৱা হয়—বিজয়, বিদ্যা, ভয়-নিবাৰণ, চকুৰ ৰোগ শমন, যুদ্ধত সুৰক্ষা, জল অতিক্ৰম, দুঃস্বপ্ন নিবারণ, দাহ আদি বিপদত সহায়। এক গুৰুত্বপূর্ণ উপদেশত সৰ্বভূত-হিত আৰু ধৰ্মকেই ‘মহৌষধ’ বুলি কোৱা হৈছে, অৰ্থাৎ নৈতিক আচৰণ চিকিৎসাৰ মূল অংগ। শেষত কোৱা হয়, যথাযথভাৱে প্ৰয়োগ কৰা একেটা দিৱ্য নামেও অভীষ্ট চিকিৎসা বা ৰক্ষা সিদ্ধ কৰিব পাৰে।
Shlokas
Verse 1
आनि नाम द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चविशतिरिति ञ , ट च कर्पूरजहुकातैलमिति ख कर्पूरजानुकातैलमिति ज अथ त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मन्त्ररूपौषधकथनं धन्वन्तरिर् उवाच आयुरारोग्यकर्तर ओंकारद्याश् च नाकदाः ओंकारः परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा चामरो भवेत्
এতিয়া ‘মন্ত্রৰূপ ঔষধকথন’ নামৰ দ্বিশত ত্ৰ্যশীতিতম অধ্যায় আৰম্ভ। ধন্বন্তৰি ক’লে—‘ওঁকাৰ আৰু ওঁকাৰাদি মন্ত্রতত্ত্ব আয়ু আৰু আৰোগ্য দান কৰে আৰু সাধকক স্বৰ্গীয় অৱস্থালৈ নেয়। ওঁকাৰেই পৰম মন্ত্র; তাৰ জপে মানুহ অমৰত্ব লাভ কৰে।’
Verse 2
गायत्री परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् ॐ नमो नारायणाय मन्त्रः सर्वार्थसाधकः
গায়ত্ৰী পৰম মন্ত্ৰ; তাক জপ কৰিলে ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটাৰেই ভাগী হয়। ‘ওঁ নমো নাৰায়ণায়’ মন্ত্ৰ সৰ্বাৰ্থসাধক।
Verse 3
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय सर्वदः ॐ हूं नमो विष्णवे मन्त्रोयञ्चौषधं परं
‘ওঁ নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়’—সৰ্বদাতা ভগৱানক নমস্কাৰ; আৰু ‘ওঁ হূঁ নমো বিষ্ণৱে’—বিষ্ণুক নমস্কাৰ। এই মন্ত্ৰ নিশ্চিতভাৱে পৰম ঔষধ।
Verse 4
अनेन देवा ह्य् असुराः सश्रियो निरुजो ऽभवत् भूतानामुपकारश् च तथा धर्मो महौषधम्
ইয়াৰ দ্বাৰাই দেৱ আৰু অসুৰ দুয়ো শ্ৰীসম্পন্ন আৰু নিৰোগ হ’ল; আৰু জীৱসমূহৰ উপকাৰ—এই ধৰ্মেই মহৌষধ।
Verse 5
धर्मः सद्धर्मकृद्धर्मी एतैर् धर्मैश् च निर्मलः श्रीदः श्रीषः श्रीनिवासः श्रीधरःश्रीनिकेतनः
তেওঁ স্বয়ং ধৰ্ম, সদ্ধৰ্ম স্থাপনকাৰী, ধৰ্মধাৰী; এই ধৰ্মগুণে তেওঁ নিৰ্মল। তেওঁ শ্ৰীদ, শ্ৰীশ, শ্ৰীনিবাস, শ্ৰীধৰ আৰু শ্ৰীনিকেতন।
Verse 6
श्रियः पतिः श्रीपरम एतैः श्रियमवाप्नुयात् कामी कामप्रदः कामः कामपालस् तथा हरिः
‘শ্ৰিয়ঃ পতি’ আৰু ‘শ্ৰীপরম’—এই নাম জপ কৰিলে শ্ৰী লাভ হয়। তদ্ৰূপ ‘কামী’, ‘কামপ্ৰদ’, ‘কাম’, ‘কামপাল’ আৰু ‘হৰি’—এই নামসমূহো জপ কৰিব লাগে।
Verse 7
आनन्दो माधवश् चैव नाम कामाय वै हरेः रामः परशुरामश् च नृसिंहो विष्णुरेव च
কামনা-সিদ্ধিৰ বাবে হৰিৰ নামসমূহ—আনন্দ আৰু মাধৱ; লগতে ৰাম, পৰশুৰাম, নৃসিংহ আৰু বিষ্ণুও।
Verse 8
त्रिविक्रमश् च नामानि जप्तव्यानि जिगीषुभिः विद्यामभ्यस्यतां नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः
বিজয় কামনা কৰোঁতাসকলে ত্ৰিবিক্ৰমৰ নাম জপ কৰিব লাগে; আৰু যিসকলে নিত্য বিদ্যা-অভ্যাস কৰে, তেওঁলোকে পুৰুষোত্তমক সদায় জপ কৰিব লাগে।
Verse 9
दामोदरो बन्धहरः पुष्कराक्षो ऽक्षिरोगनुत् हृषीकेशो भयहरो जपेदौषधकर्मणि
ঔষধ-কর্মত জপ কৰিব—দামোদৰ (বন্ধন-হৰ), পুষ্কৰাক্ষ (পদ্মনয়ন), চক্ষুৰোগ-নাশক, আৰু হৃষীকেশ (ইন্দ্ৰিয়াধীশ), ভয়-হৰ।
Verse 10
अच्युतञ्चामृतं मन्त्रं सङ्ग्रामे चापराजितः जलतारे नारसिंहं पूर्वादौ क्षेमकामवान्
ক্ষেম কামনা কৰোঁতাই ‘অচ্যুত’ আৰু ‘অমৃত’ মন্ত্ৰ জপ কৰিব; আৰু যুদ্ধত ‘অপৰাজিত’ (মন্ত্ৰ)। জল পাৰ হ’বলৈ ‘নাৰসিংহ’; লগতে পূৰ্ব আদি দিশতো ক্ষেমাৰ্থে জপ কৰিব।
Verse 11
चक्रिणङ्गदिनञ्चैव शार्ङ्गिणं खड्गिनं स्मरेत् नारायणं सर्वकाले नृसिंहो ऽखिलभीतिनुत्
চক্ৰ-গদাধাৰী, শাৰ্ঙ্গধনুৰ্ধাৰী আৰু খড়্গধাৰী প্ৰভুক স্মৰণ কৰিব লাগে; সৰ্বকাল নাৰায়ণক স্মৰণ কৰিব লাগে—নৃসিংহ, যিয়ে সকলো ভয় নাশ কৰে।
Verse 12
गरुडध्वजश् च विषहृत् वासुदेवं सदाजपेत् धान्यादिस्थापने स्वप्ने अनन्ताच्युतमीरयेत्
‘গৰুড়ধ্বজ’ আৰু ‘বিষহৃত’ নাম নিত্য জপ কৰিব লাগে আৰু ‘বাসুদেৱ’ নাম সদায় পাঠ কৰিব লাগে। ধান্যাদি সংৰক্ষণৰ সময়ত আৰু স্বপ্নত ‘অনন্ত’ আৰু ‘অচ্যুত’ নাম উচ্চাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 13
नारायणञ्च दुःस्वप्ने दाहादौ जलशायिनं हयग्रीवञ्च विद्यार्थी जगत्सूतिं सुताप्तये बलभद्रं शौरकार्ये एकं नामार्थसाधकम्
দুঃস্বপ্ন হ’লে ‘নাৰায়ণ’ স্মৰণ কৰিব লাগে; দাহ আদি বিপদত ‘জলশায়ী’ (বিষ্ণু)ক স্মৰণ কৰিব লাগে। বিদ্যাৰ্থীয়ে ‘হয়গ্ৰীৱ’ স্মৰণ কৰিব; পুত্ৰপ্ৰাপ্তিৰ বাবে ‘জগত্সূতী’ (জগন্মাতা) স্মৰণ কৰিব। শৌৰ্যকাৰ্যত ‘বলভদ্ৰ’ স্মৰণ কৰিব। এইদৰে একেটি দিব্য নামেই অভিপ্ৰেত ফল সিদ্ধ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter gives a purpose-specific mapping of mantras and Viṣṇu-names to applied contexts (medicinal procedure, eye-disease, fear, battle, water-crossing, nightmares, fire danger, learning, progeny, valor), treating mantra-selection as a functional therapeutic protocol.
It explicitly links health and protection practices to bhukti-mukti: Oṃ and Gāyatrī are framed as salvific, while dharma and compassion are called the ‘great medicine,’ making ethical devotion and disciplined recitation part of a unified sādhanā.