Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
এই অধ্যায়ত পূৰ্ব অধ্যায়ৰ ‘মৃতসঞ্জীৱনী’ কল্পৰ সমাপ্তি উল্লেখ কৰি বৰ্তমান অংশক ‘কল্পসাগৰ’—ঔষধ-প্ৰস্তুতিৰ মহাসংগ্ৰহ—বুলি পৰিচয় দিয়া হৈছে। ধন্বন্তৰিৰ বাণীৰূপে মৃ্ত্যুঞ্জয়-ধৰণৰ আয়ুৰ্দান আৰু ৰোগঘ্ন প্ৰস্তুতি তথা ৰসায়ন-চৰ্যা বৰ্ণিত: ত্ৰিফলাৰ ক্ৰমবর্ধিত মাত্রা, নস্য চিকিৎসা (বিল্ব তেল, তিল তেল, কটুতুম্বী তেল) নিৰ্দিষ্ট সময় ধৰি, আৰু মধু, ঘৃত, দুধ আদি অনুপানসহ দীঘলীয়া সময় সেবন। নিৰ্গুণ্ডী, ভৃঙ্গৰাজ, অশ্বগন্ধা, শতাবৰী, খদিৰ, নিম্ব-পঞ্চক আদি উদ্ভিদ-ঔষধ; কুমাৰিকাসহ তাম্ৰভস্ম আৰু গন্ধক দৰে ধাতু/খনিজ প্ৰস্তুতি; লগতে দুধ বা দুধ-ভাতৰ দৰে কঠোৰ আহাৰ-নিয়মো আছে। শেষত যোগৰাজকৰ সেবনৰ বিকল্প, ‘ওঁ হ্ৰূঁ স’ মন্ত্রাভিমন্ত্রণা, দেব-ঋষিসকলৰো পূজ্য বুলি এই কল্পসমূহৰ মহিমা, আৰু তাৰ পিছত পালকাপ্যৰ গজ-আয়ুৰ্বেদসহ বিস্তৃত আয়ুৰ্বেদ পৰম্পৰালৈ সংযোগ সূচিত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगो नाम चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः कल्पसागरः धन्वन्तरिर् उवाच कल्पाम्मृत्युञ्चयान्वक्ष्ये ह्य् आयुर्दान्रोगसर्दनान् त्रिशती रोगहा सेव्या मध्वाज्यत्रिफलामृता
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘মৃতসঞ্জীৱনীকৰ-সিদ্ধযোগ’ নামৰ ২৮৪তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘কল্পসাগৰ’ নামৰ ২৮৫তম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ধন্বন্তৰি ক’লে—আয়ু দান কৰা আৰু ৰোগ নাশ কৰা মৃত্যুঞ্জয় কল্পসমূহ মই উপদেশ দিম। ‘ত্রিশতী’ ৰোগহৰ; মধু, ঘৃত আৰু ত্ৰিফলাৰে অমৃতসম কৰি সেয়া সেবনীয়।
Verse 2
पलं पलार्धं कर्षं वा त्रिफलां सकलां तथा बिल्वतैलस्य नस्यञ्च मासं पञ्चशती कविः
ত্রিফলা সম্পূৰ্ণ মাত্ৰাত গ্ৰহণ কৰিব লাগে; মাত্ৰা এক পল, আধা পল বা এক কৰ্ষ। তদ্ৰূপ বিল্ব-তৈলৰ নস্য এক মাহ ধৰি চলাই যাব লাগে; পণ্ডিতে কয় যে ই পাঁচশ শ্লোকত বৰ্ণিত।
Verse 3
रोगापमृत्युबलिजित् तिलं भल्लातकं तथा पञ्चाङ्गं वाकूचीचूणं षण्मासं खदिरोदकैः
তিল, ভল্লাতক আৰু পঞ্চাঙ্গ-প্ৰস্তুতি, লগতে বাকূচীচূৰ্ণ—খদিৰৰ ক্বাথ/জলৰ সৈতে ছয় মাহ ধৰি সেবন কৰিব লাগে; ই ৰোগ, অকালমৃত্যু আৰু বলক্ষয় জয় কৰে বুলি কোৱা হয়।
Verse 4
क्वाथैः कुष्ठञ्जयेत् सेव्यं चूर्णं नीलकुरुण्टजम् क्षिरेण मधुना वापि शतायुः खण्डदुग्धभुक्
ক্বাথৰ দ্বাৰা কুষ্ঠ/চৰ্মৰোগ জয় কৰিব লাগে। সেব্য (খস) আৰু নীলকুৰুণ্টজৰ চূৰ্ণ দুধ বা মধুৰ সৈতে সেবনে শতায়ু হয়; বিশেষকৈ খণ্ড-মিশ্ৰিত দুধ আহাৰ কৰোঁতাজন।
Verse 5
मध्वाज्यशुण्ठीं संसेव्य पलं प्रातः समृद्युजित् बलीपलितजिज्जीवेन्माण्डकीचूर्णदुग्धपाः
পুৱাতে মধু আৰু ঘিউ মিশ্ৰিত শুণ্ঠী এক পল নিত্য সেবন কৰিলে, সমৃদ্ধিযুক্ত ব্যক্তি বলি আৰু পলিত জয় কৰি দীঘলীয়া জীৱন লাভ কৰে। তদ্ৰূপ মাণ্ডকীচূৰ্ণ মিশ্ৰিত দুধ পান কৰিব।
Verse 6
उच्चटामधुना कर्षं पयःपा मृत्युजिन्नरः मध्वाज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित्
উচ্চটা এক কৰ্ষ মধুৰ সৈতে দুধত পান কৰা মানুহ মৃত্যুজয়ী হয়। তদ্ৰূপ নিৰ্গুণ্ডী মধু-ঘিউৰ সৈতে বা দুধৰ সৈতে সেবন কৰিলে ৰোগ আৰু মৃত্যু জয় হয়।
Verse 7
तैलमिति ञ पलाशतैलं कर्षैकं षण्मासं मधुना पिवेत् दुग्धभोजी पञ्चशती सहस्रायुर्भवेन्नरः
ইয়াক ‘তৈল’ বুলি জানি, পলাশ-তৈল এক কৰ্ষ পৰিমাণ মধুৰ সৈতে ছয় মাহ পান কৰিব লাগে। আহাৰ হিচাপে কেৱল গাখীৰ গ্ৰহণ কৰিলে মানুহে পাঁচশ বছৰীয়া তেজ-বল লাভ কৰি সহস্ৰায়ু হয়।
Verse 8
ज्योतिष्मतीपत्ररसं पयसा त्रिफलां पिवेत् मधुनाज्यन्ततस्तद्वत् शतावर्या रजः पलं
জ্যোতিষ্মতীৰ পাতৰ ৰস গাখীৰৰ সৈতে পান কৰিব লাগে আৰু ত্ৰিফলাও পানীয়ৰূপে গ্ৰহণ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত মধু আৰু ঘৃত মিহলাই শতাৱৰীৰ গুঁড়ো এক পল পৰিমাণে সেবন কৰিব লাগে।
Verse 9
क्षौद्राज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् पञ्चाङ्गं निम्बचूर्णस्य खदिरक्वाथभावितं
নিৰ্গুণ্ডী মধু-ঘৃতৰ সৈতে বা গাখীৰৰ সৈতে সেবন কৰিলে ই ৰোগ আৰু (অকাল) মৃত্যুক জয় কৰে। তদ্ৰূপ, নিমৰ পঞ্চাঙ্গক নিমচূৰ্ণসহ খদিৰ-ক্বাথত ভাবিত কৰিলে ই মহৌষধি হয়।
Verse 10
कर्षं भृङ्गरसेनापि रोगजिच्चामरो भवेत् रुदन्तिकाज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित्
ভৃঙ্গৰসৰ সৈতে এক কৰ্ষ পৰিমাণ সেবন কৰিলেও মানুহে ৰোগ জয় কৰি অজৰসদৃশ হয়। ৰুদন্তিকাক ঘৃত-মধুৰ সৈতে খাই আৰু আহাৰ হিচাপে গাখীৰ গ্ৰহণ কৰিলে সি মৃত্যুক জয় কৰে (দীর্ঘায়ু হয়)।
Verse 11
कर्षचूर्णं हरीतक्या भावितं भृङ्गराड्रसैः घृतेन मधुना सेव्य त्रिशतायुश् च रोगजित्
হৰীতকীৰ গুঁড়ো এক কৰ্ষ পৰিমাণ লৈ ভৃঙ্গৰাজৰ ৰসে ভাবিত কৰি, তাৰ পিছত ঘৃত আৰু মধুৰ সৈতে সেবন কৰিব লাগে। ই তিনিশ বছৰীয়া আয়ু দিয়ে আৰু ৰোগ জয় কৰে।
Verse 12
वाराहिका भृङ्गरसं लोहचूर्णं शतावरी साज्यं कर्षं पञ्चशती कर्तचूर्णं शतावरी
ৱাৰাহিকা, ভৃংগৰাজৰ ৰস, লৌহচূৰ্ণ আৰু শতাবৰী—ঘৃতসহ—এক কৰ্ষ পৰিমাণে সেৱনীয়। তদ্ৰূপ পঞ্চশতী আৰু কৰ্তচূৰ্ণো শতাবৰীৰ সৈতে বিধেয়।
Verse 13
भावितं भृङ्गराजेन मध्वाज्यन्त्रिशती भवेत् ताम्रं मृतं सृततुल्यं गन्धकञ्च कुमारिका
ভৃংগৰাজেৰে পুনঃপুনঃ ভাবিত কৰিলে ই মধু-ঘৃতযুক্ত ত্ৰিশতী পৰিমাণৰ যোগ হয়। তাম্ৰ ‘মৃত’ হৈ সৃত (শোধিত/গলিত) তুল্য হয়; আৰু গন্ধকো কুমাৰিকা (ঘৃতকুমাৰী) সহ বিধেয়।
Verse 14
रसैर् विमृज्य द्वे गुञ्जे साज्यं पञ्चशताब्दवान् अश्वगन्धा पलं तैलं साज्यं खण्डं शताब्दवान्
ৰসৰে মর্দন কৰি দুই গুঞ্জা পৰিমাণ, ঘৃতসহ, ‘পাঁচশতবৰ্ষ’ আয়ুবর্ধক যোগ বুলি কোৱা হৈছে। তদ্ৰূপ অশ্বগন্ধা এক পল—তেল, ঘৃত আৰু খণ্ড (শর্কৰা) সহ—‘শতবৰ্ষ’ আয়ু-যোগ।
Verse 15
पलम्पुनर् नवाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवम् अशोकचूर्णस्य पलं मध्वाज्यं पयसार्तिनुत्
আকৌ পুনৰ্নৱাৰ তাজা চূৰ্ণ এক পল, মধু-ঘৃত আৰু গাখীৰৰ সৈতে পান কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ অশোকচূৰ্ণ এক পলও মধু-ঘৃতসহ গাখীৰত ল’লে বেদনা/ব্যাধি শমে।
Verse 16
तिलस्य तैलं समधु नस्यात् कृष्णकचः शती कर्षमक्षं समध्वाज्यं शतायुः पयसा पिवन्
তিলৰ তেল মধুসহ নস্য ৰূপে দিব লাগে; ইয়াৰ ফলত চুলি ক’লা থাকে আৰু শতবৰ্ষ আয়ু হয়। তদ্ৰূপ অক্ষ (বিভীতক) এক কৰ্ষ মধু-ঘৃতসহ গাখীৰৰ সৈতে পান কৰিলে শতায়ু হয়।
Verse 17
रोगनुच्चामरो भवेदिति ञ साज्यं सर्वमिति ख ताम्रामृतमिति ख सुरतुस्यमिति ज , ञ च अभयं सगुडञ्चग्ध्वा घृतेन मधुरादिभिः दुग्धान्नभुक् कृष्णकेशो ऽरोगी पञ्चशताब्दवान्
গুৰসহ অভয়া (হৰীতকী) খাই, তাৰ পিছত ঘিউ আৰু মধুৰ বৰ্গৰ দ্ৰব্যসমূহৰ সৈতে সেৱন কৰি দুধ-ভাত আহাৰ ৰাখিলে, ব্যক্তি ৰোগমুক্ত, ক’লা কেশযুক্ত হৈ পাঁচশ বছৰ জীয়াই থাকে।
Verse 18
पलङ्कुष्माण्डिकाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् मासं दुग्धान्नभोजी च सहस्रायुर्विरोगवान्
পল আৰু কুষ্মাণ্ডিকাৰ চূৰ্ণ মধু, ঘিউ আৰু দুধৰ সৈতে মিহলাই এক মাহ পান কৰি দুধ-ভাত আহাৰ ৰাখিলে, ব্যক্তি ৰোগমুক্ত হৈ সহস্ৰ বছৰ আয়ু লাভ কৰে।
Verse 19
शालूकचूर्णं भृङ्गाज्यं समध्वाज्यं शताब्दकृत् कटुतुम्बीतैलनस्यं कर्षं शतद्वयाब्दवान्
শালূক চূৰ্ণ; আৰু ভৃঙ্গৰাজ-সিদ্ধ ঘৃত মধু আৰু ঘৃতসহ সেৱন কৰিলে শতবৰ্ষ আয়ু হয়। কটুতুম্বীৰ তেল নস্য এক কৰ্ষ পৰিমাণে কৰিলে দ্বিশতবৰ্ষ আয়ু কোৱা হৈছে।
Verse 20
त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताब्दकृत् शतावर्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत्
ত্রিফলা, পিপ্পলী আৰু শুণ্ঠী নিয়মিত সেৱন কৰিলে ত্ৰিশত বছৰ (আয়ু-ফল) হয় বুলি কোৱা হৈছে। শতাবৰীৰ পূৰ্বোক্ত যোগ সহস্ৰায়ু আৰু অতিশয় বলদায়ক।
Verse 21
चित्रकेन तथा पुर्वस् तथा शुण्ठीविडङ्गतः लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः
একেদৰে চিত্ৰক আৰু পূৰ্ব (পূৰ্বোক্ত দ্ৰব্য) সহ, আৰু শুণ্ঠী আৰু বিডঙ্গৰ সংযোগে; লৌহ (লৌহ-প্ৰয়োগ) সহ, ভৃঙ্গৰাজ, বালা আৰু নিমৰ পঞ্চাঙ্গসহ (এই যোগ কৰা হয়)।
Verse 22
खदिरेण च निर्गुण्ड्या कण्टकार्याथ वासकात् वर्षाभुवा तद्रसैर् वा भावितो वटिकाकृतः
খদিৰ, নিৰ্গুণ্ডী, কণ্টকাৰী আৰু বাসক—অথবা বৰ্ষাভূ আদি ঔষধিৰ ৰসে ভাবিত কৰি—তাৰ পাছত বটিকা (গোলি) ৰূপে প্ৰস্তুত কৰা হয়।
Verse 23
चूर्णङ्घृतैर् वा मधुना गुडाद्यैर् वारिणा तथा ॐ ह्रूं स इतिमन्त्रेण मन्त्रतो योगराजकः
‘যোগৰাজক’ নামৰ ঔষধ-যোগ চূৰ্ণসহ, বা ঘৃতসহ, বা মধুসহ, বা গুড় আদি সহ, অথবা পানীৰ সৈতে সেবন কৰাব লাগে; আৰু ‘ওঁ হ্ৰূঁ স’ এই মন্ত্রে মন্ত্রিত কৰি দিব লাগে।
Verse 24
मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत् सुरासुरैश् च मुनिभिः सेविताः कल्पसागराः गजायुर्वेदं प्रोवाच पालकाप्ये ऽङ्गराजकं
‘মৃতসঞ্জীৱনী’ নামৰ কল্প মৃত্যু পৰা পুনৰ্জীৱন দানকাৰী আৰু ৰোগ-মৃত্যুৰ বিজয়ী হয়। ‘কল্প-সাগৰ’—ঔষধ-প্ৰক্ৰিয়াৰ মহাসাগৰ—দেৱ, অসুৰ আৰু মুনিসকলে সেবন কৰে। এই পৰম্পৰাত পালকাপ্যই অঙ্গৰাজক গজ-আয়ুৰ্বেদ উপদেশ দিছিল।
Frequently Asked Questions
It compiles Mṛtyuñjaya-oriented rasāyana regimens—formulations and routines framed to conquer disease, prevent untimely death, restore strength, and extend lifespan, often supported by strict dietary pathya.
Nasal therapy (nasya) with medicated oils, long-term rasāyana ingestion with vehicles (honey, ghee, milk), bhāvanā/impregnation with juices or decoctions, and pill-making (vaṭikā), culminating in Yogarājaka with mantra-empowerment.
Alongside pharmacological routines and dietetics, it prescribes mantra-empowerment (“oṃ hrūṃ sa”) and treats medical knowledge as a revered, trans-human tradition (used by gods, asuras, and sages), aligning healing practice with dharmic discipline.