Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
এই অধ্যায়ত অশ্ব-শান্তিৰ অন্তত শালিহোত্ৰে বৰ্ণিত গজ-শান্তি বিধি দিয়া হৈছে—আয়ুৰ্বেদভিত্তিক পশুচিকিৎসা আৰু ৰাজ-ৰক্ষাৰ উদ্দেশ্যে, হাতীৰ ৰোগ দমন আৰু অমঙ্গল নিবারণৰ বাবে। পঞ্চমীৰ শুভ সময় নিৰ্ণয় কৰি বিষ্ণু-শ্ৰী, মুখ্য দেৱতা, দিকপাল, নিয়ামক শক্তি আৰু নাগবংশৰ আহ্বান কৰা হয়। পদ্ম-মণ্ডলত দেৱতা, অস্ত্ৰ, দিশাদেৱতা আৰু তত্ত্বৰ নিখুঁত স্থাপন; বাহ্য বৃত্তত ঋষি, সূত্ৰকাৰ, নদী আৰু পৰ্বত—চিকিৎসাৰ্থে বিশ্ব-ব্যৱস্থাৰ সংযোগ। চতুৰ্ধাৰা কুম্ভ, ধ্বজ-তোৰণ, ঔষধি আৰু ঘৃতাহুতি (প্ৰতি দেৱতালৈ শতাধিক) নিৰ্দেশিত; বিসৰ্জন আৰু দক্ষিণাত বিশেষ পশুবৈদ্যক পাৰিশ্ৰমিকো আছে। মন্ত্ৰজপে হাতিনী আৰোহণ, ৰাজাভিষেক-ক্রম আৰু ‘শ্ৰীগজ’ক ৰক্ষাবচনে হাতীক যুদ্ধ, যাত্ৰা আৰু গৃহত ৰজাৰ ধৰ্মৰক্ষক ৰূপে স্থাপন কৰে। শেষত গজ-অধিকাৰী আৰু পৰিচাৰকসকলৰ সন্মান আৰু শুভ জন-সংকেত হিচাপে ডিণ্ডিম নাদৰ উল্লেখ আছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वशान्तिर्नामोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजशान्तिः शालिहोत्र उवाच गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि गजरोगविमर्दनीम् विष्णुं श्रियञ्च पञ्चम्यां नागम् ऐरावतं यजेत्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণৰ ‘অশ্ব-শান্তি’ নামৰ দু’শ নব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘গজ-শান্তি’ অধ্যায় আৰম্ভ। শালিহোত্ৰ ক’লে—হাতীৰ ৰোগ দমনকাৰী গজ-শান্তি বিধি মই বৰ্ণনা কৰিম। পঞ্চমী তিথিত বিষ্ণু, শ্ৰী (লক্ষ্মী) আৰু নাগ ঐৰাৱতক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 2
ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्नवणंयमं चन्द्रार्कौ वरुणं वायुमग्निं पृथ्वीं तथा च खं
ব্ৰহ্মা, শংকৰ (শিৱ), বিষ্ণু, শক্ৰ (ইন্দ্ৰ), বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ), যম, চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য, বৰুণ, বায়ু, অগ্নি, পৃথিৱী আৰু আকাশ—এঁলোকক স্মৰণ/আহ্বান কৰিব লাগে।
Verse 3
शेषं शैलान् कुञ्जरांश् च ये ते ऽष्टौ देवयोनयः विरुपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसन्तथा
শেষ, শৈল আৰু কুঞ্জৰ—এঁলোক (সহিত) দেৱযোনি, অৰ্থাৎ দিৱ্য-উৎপত্তিসম্পন্ন আঠ নাগ: বিৰূপাক্ষ, মহাপদ্ম, ভদ্ৰ আৰু সুমনসো।
Verse 4
कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तो ऽथ वामनः सुप्रतीकोञ्जनो नागा अष्टौ होमो ऽथ दक्षिणां
কুমুদ, ঐৰাৱণ, পদ্ম, পুষ্পদন্ত আৰু বামন; লগতে সুপ্ৰতীক, অঞ্জন আৰু নাগ—এই আঠ (নাম)। তাৰপিছত হোম আৰু দক্ষিণা (বিধিদান)ৰ বিধান আছে।
Verse 5
गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ नैमित्तिकं सृणु गजानाम्मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्वहिः
শান্তিজল ছটিয়ালে হাতীৰ বৃদ্ধি/স্বাস্থ্য উন্নতি হয়। এতিয়া নিমিত্ত (শকুন) আৰু তাৰ ফল শুনা: হাতীৰ ক্ষেত্ৰত মকৰাৰম্ভত, আৰু ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত নগৰৰ বাহিৰত থকা (অশুভ) বুলি ধৰা হয়।
Verse 6
स्थण्डिले कमले मध्ये विष्णुं लक्ष्मीञ्च केशरे ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं यजेत् स्कन्दं ह्य् अनन्तकं
স্থণ্ডিলত অংকিত পদ্ম-মণ্ডলৰ মধ্যভাগত বিষ্ণুৰ পূজা কৰিব; কেশৰত লক্ষ্মীৰ; লগতে ব্ৰহ্মা, ভাস্কৰ (সূৰ্য), পৃথিৱী, স্কন্দ আৰু অনন্তকৰো আৰাধনা কৰিব।
Verse 7
खं शिवं सोममिन्द्रादींस्तदस्त्राणि दले क्रमात् वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च तोमरं पाशकं गदां
তাৰ পিছত ক্ৰমে দলে ‘খ’, শিৱ, সোম, ইন্দ্ৰ আদি আৰু তেওঁলোকৰ অস্ত্ৰসমূহ স্থাপন কৰিব; লগতে বজ্ৰ, শক্তি, দণ্ড, তোমৰ, পাশ আৰু গদাও স্থাপন কৰিব।
Verse 8
शूलं पद्मम्बहिर्वृन्ते चक्रे सूर्यन्तथाश्विनौ वसूनष्ठौ तथा साध्यान् याम्ये ऽथ नैरृते दले
পদ্মৰ বাহিৰৰ বৃন্তত শূল স্থাপন কৰিব। চক্ৰত সূৰ্য আৰু দুজন অশ্বিনী স্থাপন কৰিব; লগতে অষ্ট বসু আৰু সাধ্যসকলক—দক্ষিণ আৰু নৈঋত্য দলে—বিন্যস্ত কৰিব।
Verse 9
देवानाङ्गिरसश्चाश्विभृगवो मरुतो ऽनिले विश्वेदेवांस् तथा दक्षे रुद्रा शैद्रे ऽथ मण्डले
অনিল-প্ৰদেশত দেৱ, আংগিৰস, অশ্বিনী, ভৃগু আৰু মৰুতসকলক বিন্যস্ত কৰিব; দক্ষিণ দিশত বিশ্বেদেৱ; আৰু ইন্দ্ৰ-দিশত ৰুদ্ৰ—এইদৰে মণ্ডলত স্থাপন কৰিব।
Verse 10
ततो वृत्तया रेखया तु देवान् वै वाह्यतो यजेत् सूत्रकारानृषीन् वाणीं पूर्वादौ सरितो गिरीन्
তাৰ পিছত বৃত্তৰেখাৰ দ্বাৰা বাহিৰৰ ভাগত দেৱতাসকলক যজিব; সূত্ৰকাৰ, ঋষি আৰু বাণী (সৰস্বতী)কো পূজা কৰিব; আৰু পূৰ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নদী আৰু পৰ্বতসমূহকো আৰাধনা কৰিব।
Verse 11
महाभूतानि कोणेषु ऐशान्यादिषु संयजेत् पद्मं चक्रं गदां शङ्खं चतुरश्रन्तु मण्डलं
ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) আদি কোণ-দিশাত মহাভূতসমূহ বিধিপূৰ্বক স্থাপন/সংযোজন কৰিব। মণ্ডলটো চতুৰস্ৰ (বৰ্গাকাৰ) হ’ব আৰু তাত পদ্ম, চক্ৰ, গদা আৰু শঙ্খ অঙ্কিত/স্থাপিত থাকিব।
Verse 12
चतुर्धारं ततः कुम्भाः अग्न्यादौ च पताकिकाः चत्वारस्तोरणा द्वारि नागान् ऐरवतादिकान्
তাৰপিছত চতুৰ্ধাৰাযুক্ত কুম্ভ স্থাপন কৰিব আৰু অগ্নি-আদি (পূৰ্ব) দিশাত সৰু পতাকা ৰাখিব। দুৱাৰত চাৰিটা তোৰণ স্থাপন কৰি, ঐৰাৱত আদি নাগসমূহ অঙ্কন/স্থাপন কৰিব।
Verse 13
पूर्वादौ चौषधीभिश् च देवानां भाजनं पृथक् पृथक्शताहुतीश्चाज्यैर् गजानर्च्य प्रदक्षिणं
পূৰ্ব দিশাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, ঔষধিসহ দেৱতাসকলৰ বাবে পৃথক পৃথক অৰ্ঘ্য/ভোজনপাত্ৰ স্থাপন কৰিব। তাৰপিছত ঘৃতৰে প্ৰত্যেকৰ বাবে শত শত আহুতি দি, গজসমূহক পূজা কৰি প্ৰদক্ষিণা কৰিব।
Verse 14
नागं वह्निं देवतादीन् वाह्यैर् जग्मुः स्वकं गृहम् द्विजेभ्यो दिक्षिणां दद्यात् हयवैद्यादिकस् तथा
নাগ, অগ্নি আৰু অন্যান্য দেৱতাসকলক বিধিপূৰ্বক বিসৰ্জন কৰাৰ পাছত, তেওঁলোকে নিজৰ নিজৰ বাহনসহ নিজৰ ধামলৈ গ’ল। তাৰপিছত দ্বিজসকলক (ব্ৰাহ্মণসকলক) নিৰ্ধাৰিত দক্ষিণা দিব আৰু তদ্ৰূপ অশ্ব-চিকিৎসক আদি বিশেষজ্ঞসকলকো দিব।
Verse 15
करिणीन्तु समारुह्य वदेत् कर्णन्तु कालवित् मरुतो ऽनल इति ज चतुःकुम्भा इति ञ पताकिन इति ज नागराजे ऽमृते शान्तिं कृत्वामुस्मिन् जपेन्मनुम्
কৰিণী (হস্তিনী)ত আৰূঢ় হৈ কালবিদ্ (সময়জ্ঞ) কাণত উচ্চাৰণ কৰিব— ‘মৰুতঃ, অনল’ (জ-কাৰসহ), ‘চতুঃকুম্ভা’ (ঞ-কাৰসহ) আৰু ‘পতাকিন’ (জ-কাৰসহ)। নাগৰাজ অমৃতৰ বাবে শান্তিকৰ্ম সম্পন্ন কৰি, সেই প্ৰসঙ্গত নিৰ্দিষ্ট মন্ত্র জপ কৰিব।
Verse 16
श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः प्रभूर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्पति पार्थिवः
ৰাজাই তোমাক শুভ ৰাজহস্তী ৰূপে নিযুক্ত কৰিছে; তুমি তেওঁৰ হাতীবোৰৰ মাজত অগ্ৰগণ্য। সেই নৃপতি মালা আৰু উৎকৃষ্ট ভোগ অৰ্পণ কৰি তোমাৰ পূজা কৰিব।
Verse 17
लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव पालनीयस्त्वया राजा युद्धे ऽध्वनि तथा गृहे
তেওঁৰ আজ্ঞাৰে লোকসকলে তেতিয়া তোমাৰ পূজা কৰিব। সেয়ে যুদ্ধত, পথত আৰু গৃহতো তোমাৰ দ্বাৰা ৰজাক ৰক্ষা কৰা উচিত।
Verse 18
तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः
পশুভাৱ ত্যাগ কৰি দিব্য ভাব স্মৰণ কৰা। দেৱ-অসুৰৰ প্ৰাচীন যুদ্ধত ‘শ্ৰীগজ’ ত্ৰিদশ দেৱসকলে প্রতিষ্ঠা কৰিছিল।
Verse 19
ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः श्रीगजानान्तु तत् तेजः सर्वमेवोपतिष्ठते
ঐৰাৱণৰ পুত্ৰ ‘অৰিষ্ট’ নামৰ শ্ৰীমান গজ; শ্ৰীগজসমূহত সেই সমগ্ৰ তেজ আৰু প্ৰভাৱ সম্পূৰ্ণৰূপে বিদ্যমান থাকে।
Verse 20
तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितं उपतिष्ठतु भद्रन्ते रक्ष राजानमाहवे
হে নাগেন্দ্ৰ! দিব্যভাবসমন্বিত তোমাৰ সেই তেজ তোমাৰ মঙ্গলৰ বাবে প্ৰকাশিত হওক; আৰু যুদ্ধত ৰজাক ৰক্ষা কৰা।
Verse 21
इत्येवमभिषिक्तैनमारोहेत शुभे नृपः तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रनवसद्गजाः
এইদৰে বিধিপূৰ্বক অভিষিক্ত হৈ ৰজা শুভ আসন/বাহনত আৰোহণ কৰিব। তেওঁৰ পিছত অস্ত্ৰধাৰী পৰিচাৰকসহ নটা উৎকৃষ্ট গজ আগবাঢ়িব।
Verse 22
शालास्वसौ स्थण्डिले ऽब्जे दिकपालादीन् यजेद्वहिः केशरेषु बलं नागं भुवञ्चैच सरस्वतीं
যজ্ঞশালাৰ স্থণ্ডিলত অংকিত পদ্মমণ্ডলত দিকপাল আদি দেবতাসকলক পূজা কৰিব। আৰু বাহিৰত, কেশৰ/দলৰেখাত বল, নাগ, ভুব তথা সৰস্বতীকো আৰাধনা কৰিব।
Verse 23
मध्येषु डिण्डिमं प्रार्च्य गन्धमाल्यानुलेपनैः हुत्वा देयस्तु कलसो रसपूर्णो द्विजाय च
মধ্যভাগত প্ৰথমে গন্ধ, মালা আৰু অনুলেপনেৰে ডিণ্ডিম (নগৰা) পূজা কৰিব। তাৰ পিছত হোম কৰি ৰসে পূৰ্ণ কলস দ্বিজকো দান কৰিব।
Verse 24
गजाध्यक्षं हस्तिपञ्च गणितज्ञञ्च पूजयेत् गजाध्यक्षाय तन्दद्यात् डिण्डिमं सोपि वादयेत् शुभगम्भीरशब्दैः स्याज्जघनस्थो ऽभिवादयेत्
গজাধ্যক্ষ, পাঁচজন হস্তি-পৰিচাৰক আৰু গণিতজ্ঞক পূজা-সন্মান কৰিব। গজাধ্যক্ষক ডিণ্ডিম (নগৰা) দিব; তেওঁ শুভ, গম্ভীৰ শব্দেৰে তাক বজাই, পিছফালে থিয় হৈ অভিবাদন জনাব।
Frequently Asked Questions
A veterinary-ritual protocol for preventing and suppressing elephant diseases (gajaroga-vimardanī), combining therapeutic sprinkling, herb-based offerings, and structured homa within a mandala-based worship system.
It sacralizes the royal elephant as a protector of kingship: the rite culminates in consecration, protective invocations, and a procession framework (armed attendants and signal drum) that stabilizes public order and royal safety.
Viṣṇu and Śrī anchor the rite; major devas (Brahmā, Śiva, Indra, Kubera, Yama), luminaries (Sun/Moon), elements, Dikpālas, and Nāga lineages (notably Airāvata and the Nāga-king Amṛta) are installed through a directional mandala schema.