Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
এই অধ্যায়ত মন্ত্ৰ-সংস্কৃত ঔষধৰ বিষয়ৰ পাছত আয়ুৰ্বেদৰ নতুন সংকলন আৰম্ভ হয়—আত্রেয়প্ৰণীত আৰু ধন্বন্তৰিয়ে পুনৰ উপদেশ দিয়া ‘সিদ্ধ-যোগ’সমূহ। জ্বৰ, কাস-শ্বাস-হিক্কা, অরোচক, ছৰ্দি-তৃষ্ণা, কুষ্ঠ-ভিস্ফোট, ব্ৰণ আৰু নাড়ী/ভগন্দর, আমবাত আৰু বাত-শোণিত, শোথ, অৰ্শ, অতিসাৰ, ক্ষয়, স্ত্ৰী-ৰোগ আৰু নেত্ৰ-ৰোগ আদি মুখ্য ৰোগগুচ্ছৰ চিকিৎসা-ক্ৰম ইয়াত সংক্ষিপ্তভাৱে সন্নিবিষ্ট। ক্বাথ, চূৰ্ণ, ঘৃত, তৈল, লেপ, গুটিকা, অঞ্জন, নস্য, সেক, বমন আৰু বিরেচন আদি ঔষধ-ৰূপ/প্ৰক্ৰিয়া অনুসাৰে যোগসমূহ সজোৱা হৈছে। শেষত বিশেষকৈ বিরেচন চিকিৎসা—বিশেষ ‘নাৰাচ’ যোগ—শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰতিপাদন কৰি, সুশ্ৰুতৰ প্ৰমাণে এই সিদ্ধ-যোগসমূহক সৰ্বৰোগনাশক আৰু ধৰ্মৰক্ষাৰ্থে জীৱন-সংৰক্ষণ তথা সাধনা-সামৰ্থ্য বঢ়োৱা বুলি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्ररूपौषधकथनं नाम त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः धन्वन्तरिर् उवाच सिद्धयोगान् पुनर्वक्षे मृतसञ्जीवनीकरान् आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘মন্ত্ৰৰূপ ঔষধকথন’ নামৰ ২৮৩তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৮৪তম অধ্যায় আৰম্ভ—‘মৃতসঞ্জীৱনীকৰ সিদ্ধযোগ’। ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে—আত্রেয়ৰ দ্বাৰা কোৱা, দিব্য, সকলো ব্যাধি মর্দনকাৰী, মৃতকো সঞ্জীৱিত কৰা সিদ্ধযোগসমূহ মই পুনৰ ব্যাখ্যা কৰোঁ।
Verse 2
आत्रेय उवाच विल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजो ऽथ वा
আত্রেয় ক’লে—বাতজনিত জ্বৰত ‘বিল্বাদি পঞ্চমূল’ৰ ক্বাথ দিব লাগে। শোধনকাৰী উপায় হিচাপে পিপ্পলী-মূল, অথবা গুডূচী, অথবা ‘বিষ্বজ’ নামৰ ঔষধিও প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি।
Verse 3
वीरकार्ये इति ख एकनामाथ सर्थकमिति ख , ञ च सर्वव्याधिविनाशकानिति ख आमलक्यभया कृष्ण वह्निः सर्वज्वरान्तकः विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्यः पार्ला स्थिरा
‘বীৰকাৰ্যে’—এয়া খ-প্ৰতি-পাঠ; ‘একনাম’ আৰু ‘সার্থকম্’—এয়াও খ-প্ৰতি-পাঠ; আৰু ‘সৰ্বব্যাধিবিনাশকান্’—ইয়াও খ-প্ৰতি-পাঠ। (ঔষধসমূহ) হৈছে—আমলকী, অভয়া, কৃষ্ণা, বহ্নি, সৰ্বজ্বৰান্তক, বিল্ব, অগ্নিমন্থ, শ্যোনাক, কাশ্মর্য, পাৰ্লা আৰু স্থিৰা।
Verse 4
त्रिकण्टकं पृश्नपर्णी वृहती कण्टकारिकाः ज्वराविपाकपार्श्वार्तिकाशनुत् कुशमूलकम्
ত্রিকণ্টক, পৃষ্ণিপৰ্ণী, বৃহতী আৰু কণ্টকাৰিকা—কুশমূলসহ—জ্বৰ, অজীৰ্ণ/বিপাকবিকাৰ আৰু পাৰ্শ্ববেদনা শমনৰ বাবে উপযোগী ঔষধ-যোগ।
Verse 5
गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम्
গুড়ূচী, পৰ্পটী, মুস্তা, কিৰাত আৰু বিশ্বভেষজ—এই পাঁচ দ্ৰব্য বাত-পিত্তজনিত জ্বৰত দিয়া উচিত; একে ‘পঞ্চভদ্ৰ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 6
त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः स्ंस्कारो भेदनक्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः
ত্রিবৃত্, বিশালা, কাটুকা, ত্ৰিফলা আৰু আৰগ্বধেৰে সংস্কৃত ভেদন-ক্বাথ (পেয়) সকলো ধৰণৰ জ্বৰ নাশ কৰে।
Verse 7
देवदारुबलावासात्रिफलाव्योपपद्मकैः सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चुर्णं पञ्चकाशजित्
দেৱদাৰু, বালা, বাসা, ত্ৰিফলা, ব্যোপপদ্মক আৰু বিডং—সমান পৰিমাণ চেনিৰ সৈতে মিশ্ৰিত চূৰ্ণ—পাঁচ প্ৰকাৰ কাস (কাশি) দমন কৰে।
Verse 8
दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीबिल्वपौष्करैः शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः
দশমূল, শঠী, রাস্না, পিপ্পলী, বিল্ব আৰু পৌষ্কৰ; আৰু শৃঙ্গী, তামলকী, ভার্গী, গুড়ূচী, নাগবল্লী—এই দ্ৰব্যসমূহসহ (যোগ)।
Verse 9
यवाग्रं विधिना सिद्धं कशायं वा पिवेन्नरः काशहृद्ग्रहणीपार्श्वहिक्वाश्वासप्रशान्तये
বিধিমতে সিদ্ধ কৰা যৱ (জৌ)ৰ ক্বাথ মানুহে পান কৰা উচিত; ই কাশি, হৃদ্কষ্ট, গ্ৰহণী-ৰোগ, পাৰ্শ্বশূল, হিক্কা আৰু শ্বাসকষ্ট প্রশমিত কৰে।
Verse 10
मधुकं मधुना युक्तं विप्पलीं शर्करान्वितां नागरं गुडसंयुक्तं हिक्वाघ्नं लावणत्रयम्
মধুৰ সৈতে যষ্টিমধু, চেনিৰ সৈতে পিপ্পলী, গুড়ৰ সৈতে নাগৰ (শুণ্ঠি), আৰু ত্ৰিলৱণ—এই যোগ হিক্কা (হেঁচকি) নাশ কৰে।
Verse 11
कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाडिमम् सौवर्चलं गुडं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम्
কাৰভী, জাজী (জীৰা) আৰু মৰিচ; দ্ৰাক্ষা; বৃক্ষাম্ল আৰু দাডিম—সৌবৰ্চল লৱণ, গুড় আৰু মধুৰ সৈতে—ই সকলো প্ৰকাৰ অৰোচন (অৰুচি/ক্ষুধামান্দ্য) নাশ কৰে।
Verse 12
शृङ्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम्
শৃঙ্গবেৰ (তাজা আদা) ৰস মধুৰ সৈতে পান কৰাব লাগে; ই অৰুচি, শ্বাসকষ্ট আৰু কাশি নাশ কৰে আৰু প্ৰতিশ্যায় (সৰ্দি) আৰু কফৰ অন্ত ঘটায়।
Verse 13
वटं शृङ्गी शिलालोध्रदाडिमं मधुकं मधु पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम्
বট, শৃঙ্গী, শিলা-লোধ্ৰ, দাডিম আৰু যষ্টিমধু—এইবোৰ মধুৰ সৈতে তণ্ডুলতোয় (চাউলৰ মাড়) ত মিহলাই পান কৰা উচিত; ই বমি আৰু অতিতৃষ্ণা নিবারণ কৰে।
Verse 14
देवदारुबलारास्नात्रिफलाव्योषपद्मकैर् इति ख गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णाकासज्वरापहम्
(অন্য যোগ:) দেৱদাৰু, বলা, ৰাস্না, ত্ৰিফলা, ত্ৰিকটু (ব্যোষ) আৰু পদ্মক; লগতে গুড়ূচী, বাসক আৰু লোধ্ৰক পিপ্পলী আৰু মধুৰ সৈতে মিশ্ৰিত কৰিলে—কফ-সংযুক্ত ৰক্তদোষ নাশ কৰে আৰু তৃষ্ণা, কাশি আৰু জ্বৰ উপশম কৰে।
Verse 15
वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं
বাসকৰ ৰস মধুৰ সৈতে হিতকাৰী; তেনেদৰে তাম্ৰজাত ৰসো মধুৰ সৈতে উপকাৰী। শিৰীষ ফুল আৰু সুৰসা (তুলসী)ৰ সাৰে ভাৱিত মৰিচ (ক’লা জলকীয়া) পাথ্য।
Verse 16
सर्वार्तिनुन्मसूरो ऽथ पित्तमुक् तण्ड्लीयकं निर्गुण्डी शारिवा शेलु रङ्गोलश् च विषापहः
তাৰপিছত—মচুৰ সকলো দুখ-ব্যথা নিবারণকাৰী; তণ্ডুলীয়ক পিত্ত হ্ৰাসকাৰী; আৰু নিৰ্গুণ্ডী, শাৰিবা, শেলু, ৰঙ্গোল—এইবোৰ বিষনাশক দ্ৰব্য।
Verse 17
महौषधं मृतां क्षुद्रां पुष्करंग्रन्थिकोद्भवं पिवेत् कणायुतं क्वाथं मूर्छायाञ्च मदेषु च
মূৰ্ছা আৰু মদাৱস্থাত—মহৌষধ, মৃতা, ক্ষুদ্ৰা, পুষ্কৰ আৰু গ্ৰন্থিকোদ্ভৱৰ সৈতে কণা (পিপ্পলী)যুক্ত ক্বাথ পান কৰিব লাগে।
Verse 18
हिङ्गुसौर्चलव्योषैर्द्विप्लांशैर्घृताढकं चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं
হিংগু, সৌৰ্চল আৰু ব্যোষ—প্ৰত্যেকক দ্বি-প্লাংশ পৰিমাণে লৈ—গোমূত্ৰৰ চাৰিগুণ দ্ৰৱত এক আঢক ঘৃত সিদ্ধ (পাক) কৰিলে; এই যোগ উন্মাদ (মানসিক বিকাৰ) নাশ কৰে।
Verse 19
शङ्खपुष्पीवत्ताकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर् युतं पुराणं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं
শঙ্খপুষ্পী, বত্তা আৰু কুষ্ঠেৰে সিদ্ধ কৰি ব্ৰাহ্মীৰসযুক্ত যি পুৰাণ-প্ৰস্তুতি, সি অপস্মাৰ (মৃগী) আৰু উন্মাদ নাশ কৰে; ই উৎকৃষ্ট মেধ্য।
Verse 20
पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभयायुतं पटोलत्रिफलानिम्बगुडुचीधावणीवृषैः
একেদৰে পঞ্চগব্যে সিদ্ধ ঘৃত ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে; তাত কুষ্ঠ (কুষ্ঠনাশক) আৰু অভয়া (হৰীতকী) যোগ কৰি, লগতে পটোল, ত্ৰিফলা, নিম্ব, গুড়ূচী, ধাৱণী আৰু বৃ্ষো মিহলাব লাগে।
Verse 21
सकरञ्जैर् घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्रकं स्मृतं निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडूची वासकं तथा
কৰঞ্জ আদিৰে সিদ্ধ ঘৃতক কুষ্ঠনাশক ‘বজ্ৰক’ বুলি স্মৃত; তাত নিম্ব, পটোল, ব্যাঘ্ৰী, গুড়ূচী আৰু বাসকো যোগ কৰিব লাগে।
Verse 22
कुर्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितं
প্ৰত্যেক দ্ৰব্যৰ দহ-পলকৈ অংশ লৈ মোটা কৰি কুটিব লাগে; তাৰ পাছত এক দ্ৰোণ পানীত সিদ্ধ কৰি, চতুৰ্থাংশ অৱশিষ্ট থকা পৰ্যন্ত জ্বলাই কমাব লাগে।
Verse 23
घृतप्रस्थम्पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं
সেই ক্বাথৰ সৈতে ত্ৰিফলাগৰ্ভ (ত্ৰিফলাযুক্ত) কৰি এক প্ৰস্থ ঘৃত পকাব লাগে; সেই সৰ্পি ‘পঞ্চতিক্ত’ নামে খ্যাত আৰু কুষ্ঠ বিনাশ কৰে।
Verse 24
अशीतिं वातजान्रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् वङ्कोलश्चेति ख , ञ , च पुष्पकमिति ज ग्रन्थिलोद्भवमिति ख त्रिफलाशर्करायुतमिति ख , ञ च विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान्
এই যোগে বায়ুজনিত আশীটা ৰোগ, পিত্তজনিত চল্লিশটা ৰোগ আৰু কফজনিত বিশটা ৰোগ নাশ কৰে; লগতে কাশি, পীনস (নাসাৰোগ/ৰাইনাইটিছ), অৰ্শ (অৰ্শৰোগ), ঘা আদি ক্ষেত্ৰতো উপকাৰী। কিছুমান পাঠত ‘বঙ্কোল’ বা ‘পুষ্পক’ শব্দ আছে, ক’তবাত ‘গ্ৰন্থিলোদ্ভৱ’ সম্পৰ্কীয় পাঠ; আন পাঠত ‘ত্ৰিফলা-শর্কৰা-যুক্ত’ বুলি উল্লেখ আছে।
Verse 25
हन्त्यन्यान् योगरजो ऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु त्रिफलायाः कषायेन भृङ्नराजरसेन च
এই ঔষধ-চূৰ্ণে অন্য ৰোগো নাশ কৰে, যেনেকৈ সূৰ্যই নিশ্চয় অন্ধকাৰ দূৰ কৰে; ইয়াক ত্ৰিফলাৰ কষায় আৰু ভৃঙ্গরাজৰ ৰসৰ সৈতে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 26
व्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये पटीलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजो ऽथ वा
উপদংশ (ঘা-যুক্ত সংক্রমণ/গুপ্তৰোগজনিত) শান্ত কৰিবলৈ ঘা ধুব লাগে—পটীল পাতৰ চূৰ্ণেৰে, অথবা ডালিমৰ বাকলৰ ৰজ/চূৰ্ণেৰে।
Verse 27
गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च त्रिफलायोरजोयष्ठिमार्कवोत्पलमारिचैः
ইয়াক গজ (পাথৰৰ ঘোটনি/শিল-পটা) দিয়েও ঘঁহি, ত্ৰিফলা-চূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে; ত্ৰিফলা, ৰজ (পৰাগ/ধূলি), যৱ, যষ্টিমধু, মার্কৱ, উৎপল আৰু মৰিচৰ সৈতে সংযোজিত কৰি।
Verse 28
समैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यङ्गाच्छर्दिकापहं सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः
সৈন্ধৱ (শিলালৱণ/সেঁধা লোণ) সমভাগে দি তেল পকাব লাগে; অভ্যঙ্গ (তেল-মৰ্দন) ৰূপে ব্যৱহাৰ কৰিলে বমি/ছৰ্দি নাশ কৰে। গাখীৰসহ মার্কৱ-ৰস আৰু মধুক (যষ্টিমধু) আৰু উৎপল দু’ প্ৰস্থ পৰিমাণ লৈ একেলগে পকাব লাগে।
Verse 29
पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची स्वदिरं वृषं
তেলৰ এক কুডৱ পৰিমাণ সিজাব লাগে; সেই সিদ্ধ তেল নস্যৰূপে দিলে চুলি পকা নোহোৱা কৰে। ই নিম, পটোল, ত্ৰিফলা, গুডূচী, স্বদিৰ আৰু বৃষেৰে সিদ্ধ।
Verse 30
भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं
ভূনিম্ব, পাঠা, ত্ৰিফলা, গুডূচী আৰু ৰক্তচন্দনযুক্ত দ্বিবিধ যোগে জ্বৰ নাশ কৰে আৰু কুষ্ঠ, বিস্ফোটক আদি চর্মৰোগো শমায়।
Verse 31
पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः खदिरान्तयुतैः क्वाथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत्
পটোল, অমৃতা (গুডূচী), ভূনিম্ব, বাসা, অৰিষ্টক আৰু পৰ্পট—ইয়াত খদিৰ আদি কষায়ান্ত দ্ৰব্য যোগে প্ৰস্তুত ক্বাথে বিস্ফোট আৰু জ্বৰ শমায়।
Verse 32
दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा ज्वरविद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः
দশমূলী, ছিন্নৰুহা (গুডূচী), পথ্যা (হৰীতকী), দাৰু (দেৱদাৰু) আৰু পুনৰ্ণৱা—শিগ্ৰু আৰু বিশ্বজিতা সহ—জ্বৰ, বিদ্ৰধি আৰু শোথত হিতকাৰী।
Verse 33
मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्यद्व्रणशोधनः त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः
মধূক আৰু নিমপাতৰ লেপে ঘাঁ শোধন কৰে। তদ্ৰূপ ত্ৰিফলা, খদিৰ, দাৰ্বী, ন্যগ্ৰোধ, অতিবলা আৰু কুশো ঘাঁ-শুদ্ধিৰ বাবে প্ৰয়োগ্য।
Verse 34
निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रमीन्
ব্ৰণ শোধনৰ বাবে নিম্বৰ মূল আৰু পাতৰ কষায় উপকাৰী। কৰঞ্জ, অৰিষ্ট আৰু নিৰ্গুণ্ডীৰ ৰসে ব্ৰণত উৎপন্ন কৃমি/উপদ্ৰৱ নাশ কৰে।
Verse 35
गुण्डयेन्नगजेनापीति ख , ञ च धातकिचन्दनबलासमङ्गामधुकोत्पलैः दार्वीमेदोन्वितैर् लेपः समर्पिर्व्रणरोपणः
ধাতকী, চন্দন, বালা, সমঙ্গা, মধুক আৰু উৎপলৰ সৈতে দাৰ্বী আৰু মেদা মিহলাই ঘৃতসহ লেপ দিলে ব্ৰণ ৰোপণ হয়।
Verse 36
गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांर्शैर् घृतयोगतः नाडी दुष्टव्रणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत्
গুগ্গুলু, ত্ৰিফলা আৰু ব্যোষ সমাংশে লৈ ঘৃতযোগে প্ৰয়োগ কৰিলে নাড়ী, দুষ্ট ব্ৰণ, শূল আৰু ভগন্দৰ-মুখ নাশ/উপশম হয়।
Verse 37
हरितकीं मूत्रसिद्धां सतैललवणान्वितां प्रातः प्रातश् च सेवेत कफवातामयापहां
মূত্ৰত সিদ্ধ কৰা হৰীতকী তেল আৰু লৱণসহ প্ৰতিদিন পুৱা সেবন কৰিব লাগে; ই কফ-বাতজনিত ৰোগ নাশ কৰে।
Verse 38
त्रिकटुत्रिफलाक्वाथं सक्षारलवणं पिवेत् कफवातात्मकेष्वेव विरेकः कफवृद्धिनुत्
ত্ৰিকটু আৰু ত্ৰিফলাৰ ক্বাথ ক্ষাৰ আৰু লৱণসহ পান কৰিব লাগে। কফ-বাত স্বভাৱৰ বিকাৰত এই বিরেচন কফবৃদ্ধি নাশ কৰে।
Verse 39
पप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः क्वाथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं
পাপ্পলী, পিপ্পলী-মূল, বচা, চিত্ৰক আৰু শুকান আদা (নাগৰ) সিজাই পাতল পেয়া পান কৰিব লাগে; ই আমবাত নাশ কৰে।
Verse 40
रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं पिवेत् सर्वाङ्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे
ৰাস্না, গুডূচী, এৰণ্ড, দেবদাৰু আৰু মহৌষধ সেবন কৰিব লাগে; আমসহিত সৰ্বাঙ্গিক বাত সন্ধি-অস্থি-মজ্জাত থাকিলে।
Verse 41
दशमूलकशायं वा पिवेद्धा नागराम्भसा शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातिर् निषेवितः
অথবা দশমূলৰ কষায় শুকান আদা (নাগৰ) মিশ্ৰিত পানীৰ সৈতে পান কৰিব লাগে; শুণ্ঠী-গোক্ষুৰৰ ক্বাথ প্ৰতিটো পুৱাই নিয়মিত সেবনীয়।
Verse 42
सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश् च तैलकं
প্ৰসাৰণীৰ মূল, পাতা আৰু শাখাৰে সিদ্ধ তেল আমসহিত বাতক পাচন কৰে আৰু কটি-শূল তথা দেহৰ বেদনা নাশ কৰে।
Verse 43
गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्वाथमेव च प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात्
গুডূচী আৰু সুৰসা (তুলসী) ৰ কল্ক, চূৰ্ণ বা ক্বাথ—যিকোনো এটা দীঘলীয়া সময় সেবন কৰিলে বাতশোণিতৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়।
Verse 44
पिप्पली वर्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन वा पटोलत्रिफलातीव्रकटुकासृतसाधितं
পিপ্পলী ‘বৰ্ধমান’ (ক্ৰমে ক্ৰমে মাত্ৰা বৃদ্ধি) বিধিত সেৱন কৰা উচিত; অথবা হৰীতকী (পথ্যা) গুড়ৰ সৈতে গ্ৰহণ কৰা উচিত; নতুবা পটোল, ত্ৰিফলা আৰু তীব্ৰকটুকা দিয়ে সিদ্ধ ঘৃত পান কৰা উচিত।
Verse 45
पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं कफवातविनाशिनीमिति ज त्रिकटुत्रिफलाकुष्ठमिति ञ पटोलत्रिफलाभिरुकटुकामृतसाधितमिति ख , छ , ञ च गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भसा
এই প্ৰস্তুতি ভালদৰে পকাই (পৰিপক্ব কৰি) পান কৰিলে সদায় থকা দাহ আৰু বাত-শোণিত (ৰক্তৰ বাতজ বিকাৰ) শীঘ্ৰে জয় কৰে আৰু কফ-বাত বিকাৰ নাশ কৰে—ইয়াক ‘জ’ বুলি কোৱা হৈছে। ‘ত্রিকটু–ত্রিফলা–কুষ্ঠ’ যোগ ‘ঞ’। পটোল, ত্ৰিফলা, অভিৰু, কটুকা আৰু অমৃতা (গুড়ূচী) দিয়ে সিদ্ধ প্ৰস্তুতি ‘খ/ছ/ঞ’ নামে উল্লিখিত। গুগ্গুলু উষ্ণ বা শীত, গুড়ূচী-ত্ৰিফলা-সংস্কৃত জলৰ সৈতে দিব লাগে।
Verse 46
बलापुनर् नवैर् अण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः सहिङ्गु लवनैः पीतं सद्यो वातरुजापहं
বলা আৰু পুনর্নৱাক তাজা অণ্ড, দুয়োটা বৃহতী আৰু গোক্ষুৰৰ সৈতে, লগতে হিঙ্গ আৰু লৱণসহ পান কৰিলে এই পানীয়ে তৎক্ষণাৎ বাতজনিত বেদনা নাশ কৰে।
Verse 47
कार्षिकं पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च पिप्पली चित्रकं शुण्ठी त्रिफला त्रिवृता वचा
পিপ্পলী-মূল এক কাৰ্ষ পৰিমাণ, আৰু পাঁচোটা লৱণ; লগতে পিপ্পলী, চিত্ৰক, শুণ্ঠী, ত্ৰিফলা, ত্ৰিবৃত আৰু বচা—এইবোৰেই উক্ত ঔষধ-যোগৰ দ্ৰব্য।
Verse 48
द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां
দুটা ক্ষাৰ, শাদ্বলা, দন্তী, স্বৰ্ণক্ষীৰী আৰু বিষাণিকা—এইবোৰে কোল (বৰই) পৰিমাণৰ গুটিকা বনাই, তাক সৌবীৰক (কিণ্বিত টেঙা পানীয়)ৰ সৈতে পান কৰা উচিত।
Verse 49
शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम्
যেতিয়া ফুলা পকে আৰু পেটৰ ৰোগ হয়, তেতিয়া ত্ৰিবৃত ব্যৱহাৰ কৰিব। দেৱদাৰু, পুনৰ্নৱা আৰু আদাৰ সৈতে গাখীৰ উপকাৰী।
Verse 50
सेकस् तथार्कवर्षाभूनिम्बक्वाथेन शोथजित् व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि
আকন, পুনৰ্নৱা আৰু নিমৰ ক্বাথৰ সেক দিলে ফুলা কমে। পলাশৰ ক্ষাৰ পানীত ত্ৰিকটু মিহলাই খোৱা ভাল।
Verse 51
साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः विश्वक्सेनावनिर्गुण्डीसाधितं चापि लावणं
এই ঘিউ পান কৰিলে অৰ্শ ৰোগ নিশ্চিতভাৱে ভাল হয়। বিশ্বক্সেনা আৰু বন-নিৰ্গুণ্ডীৰ সৈতে প্ৰস্তুত কৰা লৱণো উপকাৰী।
Verse 52
विडङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा
বিড়ঙ্গ, চিত্ৰক, সৈন্ধৱ লৱণ, ৰাস্না, যৱক্ষাৰ আৰু দেৱদাৰুৰ সৈতে চাৰিগুণ পানীত তেল প্ৰস্তুত কৰিব।
Verse 53
गण्डमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् शटीकुनागबलयक्वाथः क्षीररसे युतम्
এই তেলৰ মালিশে গণ্ডমালা আৰু গলগণ্ড ৰোগ নাশ কৰে। শটী, কুনাগ আৰু বলাৰ ক্বাথ গাখীৰ বা ৰসৰ সৈতে সেৱন কৰিব লাগে।
Verse 54
पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धं क्षये हितम् वचाविडभयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान्
ক্ষয়ৰোগত পয়স্যা, পিপ্পলী আৰু বাসাৰ কল্ক সিদ্ধ কৰি সেবন হিতকৰ। লগতে বচা, বিডভয়া, শুণ্ঠী, হিঙ্গু, কুষ্ঠ আৰু অগ্নিদীপক আদি ঔষধো প্ৰয়োগযোগ্য।
Verse 55
द्वित्रिषट्चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत्
দুই, তিনি, ছয়, চাৰি, এক, সাত আৰু পঞ্চাশ অংশ—এই ক্ৰমে মাত্রা লৈ—এই চূৰ্ণ পান কৰিলে গুল্ম, উদৰৰোগ, শূল আৰু কাস নাশ হয়।
Verse 56
पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् क्तोष्टुशीते ऽथेति ख मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्दनी
পাঠা, নিকুম্ভ, ত্ৰিকটু, ত্ৰিফলা আৰু অগ্নি (চিত্ৰক) সৈতে সংস্কাৰ কৰি সিদ্ধ কৰি, ঠাণ্ডা কৰি, সেই চূৰ্ণৰ গুটিকা কৰি মূত্ৰক অনুপান কৰি দিলে গুল্ম আৰু প্লীহা আদি ৰোগ শমে।
Verse 57
वासानिम्बपटीलानि त्रिफला वातपित्तनुत् लिह्यात् क्षौद्रेण विडङ्गं चूर्णं कृमिविनाशनम्
বাসা, নিম্ব আৰু পটীলা ত্ৰিফলাৰ সৈতে ল’লে বাত-পিত্ত শমে। তদ্ৰূপ, মধুৰ সৈতে বিডঙ্গচূৰ্ণ লেহ্য ৰূপে ল’লে কৃমি (আন্ত্রিক কৃমি) বিনাশ হয়।
Verse 58
विडङ्गसैन्धवक्षारमूत्रेनापि हरीतकी शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः
বিডঙ্গ, সৈন্ধৱ, ক্ষাৰ আৰু মূত্ৰৰ সৈতে হৰীতকীও প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি। তদ্ৰূপ শল্লকী, বদৰী, জাম্বু, পিয়াল, আম্ৰ আৰু অৰ্জুনৰ ত্বক (ছাল)ো ঔষধৰূপে ব্যৱহাৰ্য।
Verse 59
पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शीणितवारणाः विल्वाम्रघातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः
দুধৰ সৈতে মধু মিহলাই, পৃথক পৃথকভাৱে সিদ্ধ কৰি ঘন কৰা বিল্ব, আম্ৰ, ঘাতকী, পাঠা, শুণ্ঠী আৰু মোচৰসৰ স্বৰস সমান ভাগে মুখে গ্ৰহণ কৰাটো বিধেয়।
Verse 60
पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुडतक्रेण दुर्जयम् चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम्
গুড় মিহলোৱা তক্ৰৰ সৈতে, চাঙেৰী, কোল, দধি-মিশ্ৰিত জল, শুণ্ঠী আৰু ক্ষাৰৰস যুক্ত এই যোগ অন্তঃসেবনে দুৰ্জয় অতিসাৰো ৰোধ কৰে।
Verse 61
घृतयुक्क्वाथितं पेयं गुदंभ्रसे रुजापहम् विडङ्गातिविषामुस्तं दारुपाथाकलिङ्गकम्
ঘৃতসহ ক্বাথ কৰি প্ৰস্তুত পেয় গুদভ্ৰংশত বেদনানাশক। ই ভিডংগ, অতিবিষা, মুস্তা, দাৰু, পাঠা আৰু কলিঙ্গকৰে সিদ্ধ।
Verse 62
मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुडेन वा
মৰীচৰ সৈতে যুক্ত কৰিলে ই শোথ আৰু অতিসাৰ নাশ কৰে। ই শর্কৰা, সৈন্ধৱ আৰু শুণ্ঠীৰ সৈতে, অথবা পিপ্পলী, মধু আৰু গুড়ৰ সৈতে প্ৰয়োগযোগ্য।
Verse 63
द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी त्रिफला पिप्पलीयुक्ता सम्ध्वाज्या तथैव सा
হৰীতকী দুটা দুটা কৰি খালে মানুহ সুখে শতবছৰ জীয়াই থাকে। তেনেদৰে পিপ্পলীযুক্ত ত্ৰিফলা ঘৃতত মিহলাই গ্ৰহণ কৰিলেও একেই ফল হয়।
Verse 64
चूर्नमामलकं तेन सुरसेन तु भवितम् मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्वा स्त्रीशः पयः पिवेत्
আমলকৰ গুঁড়ি প্ৰস্তুত কৰি তাক সুৰসা (তুলসী)ৰ ৰসে ভাবিত কৰিব লাগে। তাৰ পিছত মৌ, ঘিউ আৰু চিনি মিহলাই চাটি, তাৰ পাছত স্ত্ৰীয়ে গাখীৰ পান কৰিব।
Verse 65
मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस् तथा चूर्णभागैः समांशैश् च पचेत् पिप्पलीकां शुभां
মাষ (উৰদ), পিপ্পলী, শালী চাউল আৰু যৱ-গোধূম—এই সকলোৰে গুঁড়ি সমান ভাগে লৈ শুভ পিপ্পলী-যোগ ৰান্ধি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
Verse 66
तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः नवश् चटकवज्जम्भेद् दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम्
সেই প্ৰস্তুতি ভক্ষণ কৰি চিনি মিহলাই মিঠা কৰা গাখীৰ পান কৰিব লাগে। তাৰ পিছত চৰাইৰ দৰে বাৰে বাৰে, নিশ্চিতভাৱে, স্ত্ৰীৰ সৈতে ন’ বা দহবাৰ সহবাস কৰিব লাগে।
Verse 67
समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च त्रिपला चाम्लपित्तनुदिति ख , ञ च एतत् क्षीरेन दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनशनं
সমঙ্গা, ধাতকীৰ ফুল, লোধ্ৰ আৰু নীলউৎপল—এই মিশ্ৰণৰ ত্ৰিপলা (তিন পল) আম্লপিত্ত নাশক বুলি কোৱা হৈছে। ই গাখীৰৰ সৈতে দিব লাগে; ই স্ত্ৰীৰ প্ৰদৰ নাশ কৰে।
Verse 68
वीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनं पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान्
আৰু বীজঙ্কৌৰণ্টক, মধূক (যষ্টিমধু) আৰু শ্বেতচন্দন; পদ্ম আৰু নীলউৎপলৰ মূল, লগতে মধূক, চিনি আৰু তিল ল’ব লাগে।
Verse 69
द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भस्यापनमुत्तमं देवदारु नभः कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं
গৰ্ভ দ্ৰৱীভূত হৈ নষ্ট হোৱাৰ আশংকা থাকিলে, গৰ্ভধাৰণ ৰক্ষাৰ উত্তম উপায় হ’ল দেবদাৰু, নভঃ, কুষ্ঠ, নলদ আৰু বিশ্বভেষজৰ যোগ।
Verse 70
लेपः काञ्चिकमम्पष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्तिनुत् वस्त्रपूतं क्षिपेत् कोष्णं मिन्धूत्यं कर्णशूलनुत्
কাঞ্চিক ভালদৰে বটি তেল মিহলাই লেপ দিলে মূৰৰ বিষ নাশ হয়। মিন্দ্হূত্য অলপ গৰম কৰি কাপোৰেৰে ছাঁকি কাণত দিলে কাণৰ শূল দূৰ হয়।
Verse 71
लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्या वा रसःपृथक् बलाशतावरीरास्नामृताः मैरीयकेः पिवेत्
ৰসুন, কেঁচা আদা আৰু শিগ্ৰু (চজিনা)ৰ ৰস পৃথক পৃথককৈ লৈ, অথবা কলাৰ ৰস লৈ, বল, শতাবৰী, ৰাস্না আৰু অমৃতা (গুড়ুচী) সহ প্ৰস্তুত মৈৰীয়ক পান কৰিব লাগে।
Verse 72
त्रिफलासहितं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमं त्रिफलाव्योषसिन्धूप्त्यैर् घृतं सिद्धं पिवेन्नरः
ত্রিফলা সহ সিদ্ধ ঘৃত তিমিৰনাশক অনুত্তম ঔষধ। ত্রিফলা, ব্যোষ আৰু সৈন্ধৱ সহ সম্যক সিদ্ধ কৰা ঘী মানুহে পান কৰিব লাগে।
Verse 73
चाक्षुष्यम्भेदनं हृद्यं दीपनं क्रफरोगनुत् नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं
নীলোৎপলৰ পৰাগ গোশকৃৎ-ৰসৰ সৈতে মিহলাই ল’লে ই চক্ষুষ্য, ভেদন (অৱৰোধভেদক), হৃদ্য, দীপন আৰু কফজনিত ৰোগনাশক হয়।
Verse 74
गुटिकाञ्जनमेतत् स्यात् दिनरात्र्यन्धयोर्हितं यष्टीमधुवचाकृष्णावीजानां कुटजस्य च
ই গুটিকাঞ্জন (গুটি-ৰূপ অঞ্জন) প্ৰস্তুত কৰিব লাগে; দিন আৰু ৰাতিত হোৱা অন্ধত্বত ই উপকাৰী। যষ্টীমধু, বচা, কৃষ্ণাৰ বীজ আৰু কুটজেৰে ই সিদ্ধ হয়।
Verse 75
कल्केनालोड्य निम्बस्य कषायो वमनाय सः स्निग्धस्विन्नयवन्तोयं प्रदातव्यं विरेचनम्
নিমৰ কষায় তাৰেই কল্ক মিহলাই বমনাৰ্থে দিব লাগে। স্নেহন আৰু স্বেদন কৰাৰ পাছত যৱযুক্ত এই প্ৰস্তুতি বিৰেচন ৰূপে দিব লাগে।
Verse 76
अन्यथा योजितं कुर्यात् मन्दाग्निं गौरवारुचिं पथ्यासैन्धवकृष्णानां चूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत्
অন্যথা মন্দাগ্নি, গৌৰৱ আৰু অৰুচিত ইয়াক যথাযোগ্যভাৱে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। পথ্যা (হৰীতকী), সৈন্ধৱ আৰু কৃষ্ণা (গোলমৰিচ)ৰ চূৰ্ণ উষ্ণ পানীৰ সৈতে পান কৰিব লাগে।
Verse 77
विरेकः सर्वरोगघ्नः श्रेष्ठो नाराचसंज्ञकः कृष्णमिति ख कुष्ठमिति ञ पथ्यासैन्धवकुष्ठानामिति ख सिद्धयोगा मुनिभ्यो ये आत्रेयेण प्रदर्शिताः सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः सुश्रुतेन हि
বিৰেচন সৰ্বৰোগঘ্ন; তাত শ্ৰেষ্ঠ ‘নাৰাচ’ নামে পৰিচিত যোগ। আত্রেয়ে মুনিসকলক দেখুওৱা সিদ্ধযোগসমূহক সুश्रুতে সৰ্বৰোগহৰ আৰু সৰ্বযোগৰ ভিতৰত অগ্ৰ্য বুলি কৈছে।
Frequently Asked Questions
To transmit Ātreya-attributed siddha-yogas via Dhanvantari—practical formulations and procedures across multiple disease classes—presented as universally disease-subduing and therapeutically authoritative.
Decoctions (kvātha), powders (cūrṇa), medicated ghee (ghṛta), oils (taila) for massage and nasya, pastes (lepa), pills (guṭikā), collyrium (añjana), affusion (seka), and the major eliminative therapies of vamana (emesis) and virecana (purgation), culminating in the ‘Nārāca’ virecana as best.
By treating healing and regimen as dhārmic preservation of the body-mind instrument, it supports disciplined living (bhukti aligned to dharma) that sustains ritual duty, ethical conduct, and long-term sādhanā oriented toward mukti.
Fever (jvara) and respiratory-gastrointestinal syndromes (kāsa/śvāsa/hikkā/arocana/chardi), skin diseases (kuṣṭha/visphoṭa), wound management (vraṇa/nāḍī/bhagandara), vāta disorders including āmavāta and vāta-śoṇita, edema (śotha), hemorrhoids (arśas), diarrhea (atīsāra), consumption (kṣaya), women’s disorders (pradara/āmlapitta), and eye disease (timira).