Adhyaya 279

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सिद्धौषधानि नामाष्ट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथैकोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सर्वरोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या क्रोधाद्या मानसा मताः

এইদৰে অগ্নি-মহাপুৰাণত ‘সিদ্ধৌষধানি’ নামৰ দু’শ উনআশিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া দু’শ আশিতম অধ্যায়—‘সৰ্বৰোগহৰ ঔষধ’—আৰম্ভ হয়। ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে: ব্যাধিসমূহক শৰীৰ-সম্পর্কীয় বুলি ধৰা হয় আৰু সেয়া দু’প্ৰকাৰ—আগন্তুক (বাহ্য কাৰণজন্য) আৰু সহজ (জন্মজাত)। শাৰীৰিক ব্যাধিত জ্বৰ, কুষ্ঠ আদি; আৰু মানসিক ব্যাধি ক্ৰোধ আদি অৱস্থাৰ পৰা উৎপন্ন বুলি মানা হয়।

Verse 2

आगन्तवो विघातोत्था सहजाः क्षुज्जरादयः शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडम्

ৰোগ বহু প্ৰকাৰ—আগন্তুক, আঘাতজাত আৰু সহজ; যেনে ক্ষুধা, জ্বৰ আদি। শৰীৰৰ আগন্তুক দোষ নাশৰ বাবে ৰবিবাৰে ঘী আৰু গুড় দান কৰা উচিত।

Verse 3

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते

লবণ সোণসহ আৰু আপূপ (মিঠা পিঠা) ব্ৰাহ্মণক অৰ্পণ কৰা উচিত। চন্দ্ৰ-সম্বন্ধে ব্ৰাহ্মণক অভ্যঙ্গদান (মৰ্দনৰ তেল/লেপ) দিলে সকলো ৰোগৰ পৰা মুক্তি হয়।

Verse 4

तैलं शनैश् चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः

শনিবাৰে (শনৈশ্চৰ) তেল দান কৰা উচিত; আৰু আশ্বিন মাহত গোৰসাদি দ্ৰব্যেৰে প্ৰস্তুত অন্ন অৰ্পণ কৰা উচিত। ঘী আৰু গাখীৰে শিৱলিঙ্গ স্নাপন (অভিষেক) কৰিলে ৰোগমুক্তি হয়।

Verse 5

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे

গায়ত্ৰী জপ কৰি ত্ৰিমধুৰে সিক্ত দূৰ্বা অগ্নিত হোম কৰা উচিত। যি নক্ষত্ৰত ব্যাধি লাগিছে, সেই নক্ষত্ৰকালতে স্নান আৰু শুভ বলি-দান কৰা উচিত।

Verse 6

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् वातपित्तकफा दोषा धातवश् च तथा शृणु

মানসিক বেদনা আদি নিবারণৰ বাবে বিষ্ণুস্তোত্ৰ হৰণকাৰী হয়। এতিয়া বাত, পিত্ত, কফ এই দোষ আৰু ধাতুসকলৰ বিষয়েও শুনা।

Verse 7

भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत अंशेनैकेन किट्टद्वं रसताञ्चापरेण च

হে সুশ্ৰুত! ভুক্ত অন্ন পাক্বাশয়ত উপনীত হৈ দুটা ভাগত বিভক্ত হয়—এটা অংশ কিট্ট (বর্জ্য) হয়, আনটো অংশ ৰস (পোষক সাৰ) হয়।

Verse 8

किट्टभागो मलस्तत्र विन्मूत्रस्वेददूषिकाः नासामलङ्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत्

ইয়াত কিট্ট-ভাগক ‘মল’ বুলি কোৱা হয়—বিষ্ঠা, মূত্ৰ, স্বেদ আদি দোষ; লগতে নাসামল, কৰ্ণমল আৰু দেহৰ অন্যান্য মল।

Verse 9

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् मांसं रक्तत्तितो मेदो मेदसो ऽस्थ्नश् च सम्भवः

ৰস-ভাগৰ পৰা সেই ৰসেই ক্ৰমে ৰক্ত হয়; ৰক্তৰ পৰা মাংস উৎপন্ন হয়; মাংসৰ পৰা মেদ (চৰ্বি) হয়; আৰু মেদৰ পৰা অস্থি জন্মে।

Verse 10

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुकाद्रागस्तथौजसः देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च

অস্থিৰ পৰা মজ্জা, তাৰ পৰা শুক্ৰ; আৰু শুক্ৰৰ পৰা ৰাগ (আসক্তি) আৰু ওজস (জীৱনীশক্তি) হয়। লগতে দেশ, আৰ্তি/ৰোগ, বল, শক্তি, কাল আৰু প্ৰকৃতি পৰীক্ষা কৰা উচিত।

Verse 11

ज्ञात्वा चिकित्सतं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम् तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्दभन्दारुणोग्रकम्

অৱস্থা জানি চিকিৎসকে চিকিৎসা কৰিব লাগে আৰু ঔষধৰ বল (প্ৰভাৱ)ো নিৰ্ণয় কৰিব লাগে। চিকিৎসা আৰম্ভণিতে ৰিক্ত তিথি আৰু ভৌম (মঙলবাৰ) ত্যাগ কৰা উচিত; ই মন্দ, বাধক, দাৰুণ আৰু উগ্ৰ বুলি গণ্য।

Verse 12

हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च शृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत्

হৰি, গাই, দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ), চন্দ্ৰ, সূৰ্য আৰু দেৱগণ আদি সকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, হে বিদ্বান, এই মন্ত্ৰ শুনা; তাৰ পাছত ঔষধ-চিকিৎসাৰ আৰম্ভণি কৰিব লাগে।

Verse 13

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ऋषयश् चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश् च पान्तु ते

ব্ৰহ্মা, দক্ষ, অশ্বিনীকুমাৰ, ৰুদ্ৰ, ইন্দ্ৰ, পৃথিৱী, চন্দ্ৰ, সূৰ্য, বায়ু আৰু অগ্নি—আৰু ঋষিগণ, ঔষধিসমূহৰ গোট আৰু ভূতসংঘ—এই সকলোয়ে তোমাক ৰক্ষা কৰক।

Verse 14

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

এই ঔষধ তোমাৰ বাবে ঋষিসকলৰ ৰসায়নৰ দৰে, দেৱসকলৰ অমৃতৰ দৰে, আৰু শ্ৰেষ্ঠ নাগসকলৰ সুধাৰ দৰে—অৰ্থাৎ তোমাৰ বাবে সত্য ভেষজ্য হওক।

Verse 15

वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः अनूपड्तिबिख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः

বাত আৰু শ্লেষ্ম (কফ) প্ৰধান দেশ সেইটো য’ত বহু গছ আৰু প্ৰচুৰ পানী থাকে; সেয়া ‘অনূপ’ (আৰ্দ্ৰ/দলদলি) অঞ্চল বুলি খ্যাত। ইয়াৰ বিপৰীতেই ‘জাঙ্গল’ (শুষ্ক) দেশ।

Verse 16

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस् तथा साधारणः स्मृतः जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः

যি দেশত অলপ গছ আৰু অলপ পানী থাকে, তাকো ‘সাধাৰণ’ (মধ্যম) বুলি ধৰা হৈছে। ‘জাঙ্গল’ (শুষ্ক) দেশ পিত্ত-প্ৰধান; আৰু ‘মধ্য’ দেশ সাধাৰণ (মধ্যম) বুলি স্মৃত।

Verse 17

रूक्ष्मः शीतश् चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते

তেওঁলোকে বায়ু (বাত)ক ৰূক্ষ, শীতল আৰু চল বুলি; পিত্তক উষ্ণ আৰু কটু-ত্রয়লক্ষণযুক্ত বুলি; আৰু বল/শ্লেষ্মণ (কফ)ক স্থিৰ, অম্ল, স্নিগ্ধ আৰু মধুৰ গুণযুক্ত বুলি বৰ্ণনা কৰে।

Verse 18

वृद्धिः समानैर् एतेषां विपरीतैर् विपर्ययः रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः

এই দোষসমূহৰ বৃদ্ধি সমজাতীয় কাৰণৰ দ্বাৰা হয়, আৰু বিপৰীত কাৰণৰ দ্বাৰা সিহঁতৰ বিপৰ্যয় (শমন) ঘটে। মধুৰ, অম্ল আৰু লবণ ৰস কফবর্ধক আৰু বাতশামক।

Verse 19

कटुतिक्तकषायाश् च वातलाः श्लेष्मनाशनाः कट्वम्ललवणा ज्ञेयास् तथा पित्तविवर्धनाः

কটু, তিক্ত আৰু কষায় ৰস বাতবর্ধক আৰু শ্লেষ্ম (কফ)নাশক। তদ্ৰূপ কটু, অম্ল আৰু লবণ ৰস পিত্তবর্ধক বুলি জানিব লাগে।

Verse 20

तिक्तस्वादुकषायाश् च तथा पित्तविनाशनाः रसस्यैतद्गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते

তিক্ত, মধুৰ আৰু কষায় ৰসো পিত্তনাশক। এই গুণ ৰসৰ নিজস্ব নহয়; ইয়াক বিপাক (পাচনোত্তৰ পৰিণাম)ৰ গুণ বুলি মানা হয়।

Verse 21

वीर्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः प्रभावतस् तथा कर्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत

উষ্ণবীৰ্য দ্ৰব্যে কফ আৰু বাতক শমন কৰে; শীতবীৰ্য দ্ৰব্যে পিত্তক বিনাশ কৰে। আৰু প্ৰভাৱবশত সিহঁতে নিজ নিজ বিশেষ কৰ্মো সম্পাদন কৰে, হে সুश्रুত।

Verse 22

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्तिताः

শিশিৰ, বসন্ত আৰু নিদাঘ (গ্ৰীষ্ম) ঋতুত ক্ৰমে কফৰ চয়, প্ৰকোপ আৰু প্ৰশমন অৱস্থা বৰ্ণিত হৈছে।

Verse 23

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्तिताः

নিদাঘ, বৰ্ষা, ৰাত্ৰি আৰু শৰৎ ঋতুত—সুশ্ৰুত মতে—বাত (পৱন) দোষৰ চয়, প্ৰকোপ আৰু প্ৰশমন পৰ্যায় বৰ্ণিত হৈছে।

Verse 24

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् चयप्रकोपप्रशमास् तथा पित्तस्य कीर्तिताः

পিত্তৰ ক্ষেত্ৰতো মেঘকাল, শৰৎ আৰু হেমন্তত ক্ৰমে চয়, প্ৰকোপ আৰু প্ৰশমন অৱস্থা কোৱা হৈছে।

Verse 25

वर्षाद्यो विसर्गस्तु हेमन्ताद्यास् तथा त्रयः शिशिराद्यास् तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः

বৰ্ষাৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা তিনিটা ঋতুক ‘বিসৰ্গ’ বোলা হয়; হেমন্তৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা তিনিটাও তদ্ৰূপ গণ্য; আৰু শিশিৰৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা তিনিটা ‘আদান’ বুলি কোৱা হয়—এইদৰে গ্ৰীষ্মান্তলৈ ঋতু-ত্রয় নিৰ্ধাৰিত।

Verse 26

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्तितम् वर्षादींस्त्रीनृतून् सोमश् चरन् पर्यायशो रसान्

‘বিসৰ্গ’ক সৌম্য (চন্দ্ৰস্বভাৱ) আৰু ‘আদান’ক আগ্নেয় (অগ্নিস্বভাৱ) বুলি পৰিকীৰ্তিত। সোম বৰ্ষাৰ পৰা আৰম্ভ তিনিটা ঋতুত পৰ্যায়ক্রমে বিচৰণ কৰি ঋতুৰসসমূহক যথাক্ৰমে প্ৰবাহিত কৰে।

Verse 27

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् शिशिरादीनृतूनर्कश् चरन् पर्ययशो रसान्

শিশিৰাদি ঋতুবোৰত ক্ৰমে বিচৰণ কৰা সূৰ্যই যথাক্ৰমে অম্ল, লৱণ আৰু মধুৰ—এই তিন ৰস উৎপন্ন কৰে।

Verse 28

विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् यथा रजन्यो वर्धन्ते वलमेकं हि वर्धते

তদ্ৰূপ তিক্ত, কষায় আৰু কটু ৰসো ক্ৰমে বৃদ্ধি কৰিব লাগে, যাতে দোষসমূহ নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে বৃদ্ধি পায়; কিয়নো প্ৰকৃততে বৃদ্ধি কৰিবলগীয়া একেটাই—বল (দেহশক্তি)।

Verse 29

क्रमशो ऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश् च तथैव च

মানুহৰ ক্ষেত্ৰত যিদৰে ভোগিত (অতিক্ৰান্ত) ৰাতি আৰু দিন ক্ৰমে ক্ষয় হয়, তেনেদৰে আয়ুও তদ্ৰূপ ক্ষয় হয়।

Verse 30

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः

আদি, মধ্য আৰু অন্তত কফ, পিত্ত আৰু সমীৰণ (বাত) প্ৰকোপিত হয়; আৰু সেই প্ৰকোপকালৰ আৰম্ভণিতে তেওঁলোকৰ সঞ্চয় ঘটে বুলি স্মৃত।

Verse 31

प्रकोपोत्तरके काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः अदिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च

হে বিপ্ৰ! তেওঁলোকৰ প্ৰকোপৰ পৰৱৰ্তী কালত তেওঁলোকৰ শমন ঘটে বুলি কোৱা হৈছে—অতিভোজনৰ দ্বাৰা আৰু তদ্ৰূপ অভোজন (উপবাস)ৰ দ্বাৰাও।

Verse 32

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत्

দেহৰ স্বাভাৱিক বেগক জোৰকৈ উদ্দীপিত বা দমন কৰিলে সকলো ৰোগ জন্মে। উদৰ এনেদৰে পূৰণ কৰিব—দুই ভাগ অন্নে, এক ভাগ পানীয়ে।

Verse 33

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् व्याधेर् निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम्

বাত আদি দোষসমূহৰ আশ্ৰয়স্থান নিৰ্ণয় কৰি, বিচাৰান্তে যি অৱশিষ্ট থাকে তাকেই নিৰ্ণায়ক কাৰক বুলি গ্ৰহণ কৰিব। তদ্ৰূপ ব্যাধিৰ নিদান জানি, তাৰ বিপৰীত ঔষধ প্ৰয়োগ কৰিব।

Verse 34

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्तितम् नाभेरूर्ध्वमधश् चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च

ইয়াত কৰণীয় এইটোৱেই; মই ইয়াৰ সাৰ প্ৰকীৰ্তিত কৰিলোঁ। নাভিৰ ওপৰত আৰু তলত, আৰু গুদ আৰু শ্ৰোণি-প্ৰদেশতো একেদৰে প্ৰয়োগ কৰিব।

Verse 35

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितं तथापि सर्वगाश् चैते देहे वायुर्विशेषतः

দেহত বলাস (শ্লেষ্ম/কফ), পিত্ত আৰু বাতৰ স্থান বৰ্ণিত হৈছে; তথাপি এই সকলো দেহব্যাপী—বিশেষকৈ বায়ু (বাত)।

Verse 36

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् कृशो ऽल्पकेशश् चपलो बहुवाग्विषमानलः

দেহৰ মধ্যভাগত হৃদয়ক সেই মনৰ স্থান বুলি কোৱা হয়। (এনেকুৱা ব্যক্তি) কৃশ, অল্পকেশ, চঞ্চল, বহুবাক আৰু বিষম জঠৰাগ্নিযুক্ত।

Verse 37

व्योमगश् च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः

যি ব্যক্তি সপোনত আকাশত বিচৰণ কৰে, তেওঁক বাত-প্ৰকৃতিৰ বুলি কোৱা হয়; তেওঁ অকালপক্বকেশ, ক্ৰোধপ্ৰৱণ, অধিক ঘাম হোৱা আৰু মধুৰ ৰসপ্ৰিয়।

Verse 38

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते दृढाङ्गः स्थिरचित्तश् च सुप्रभः स्निग्धसूर्धजः

যি ব্যক্তি সপোনতো দীৰ্ঘ দীপ্তিমান (অগ্নিসদৃশ) দৃশ্য দেখে, তেওঁ পিত্ত-প্ৰকৃতিৰ বুলি কোৱা হয়; তেওঁৰ অঙ্গ দৃঢ়, চিত্ত স্থিৰ, বৰ্ণ উজ্জ্বল আৰু কেশ-শ্মশ্ৰু স্নিগ্ধ।

Verse 39

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः तामसा राजसाश् चैव सात्विकाश् च तथा स्मृताः

যি পুৰুষ সপোনত শুদ্ধ পানী দেখে, তেওঁ কফ-প্ৰকৃতিৰ; আৰু এই সপোন-লক্ষণসমূহ ত্ৰিগুণ—তামস, ৰাজস আৰু সাত্ত্বিক—অনুসাৰেও স্মৃত।

Verse 40

मनुष्या मुनिर्शादूल वातपित्तकफात्मकाः रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्मप्रवर्तनैः

হে মুনিশাৰ্দূল! মানুহ বাত, পিত্ত আৰু কফে গঠিত; আৰু অতিব্যৱায় (অতিমৈথুন) তথা গুৰু/কঠোৰ কৰ্মত প্ৰবৃত্তি হোৱাৰ ফলত ৰক্তপিত্ত ৰোগ উৎপন্ন হয়।

Verse 41

कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति विदाहिनां तथोल्कानामुष्णान्नाध्वनिसेविनां

কদন্ন (নিকৃষ্ট/অহিতকৰ) আহাৰ গ্ৰহণ আৰু শোকৰ ফলত দেহত বায়ু কুপিত হয়; তদ্ৰূপ বিদাহক বস্তুসেৱী, অগ্নি/তাপৰ সংস্পৰ্শত থকা, উষ্ণ অন্নসেৱী আৰু অতিপথচলাত আসক্ত লোকৰ ক্ষেত্ৰতো।

Verse 42

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज अत्यम्बुपानगुर्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम्

হে দ্বিজ! ভয়ৰ কাৰণে পিত্ত প্ৰকোপিত হয়; তদ্ৰূপ অতিমাত্ৰা পানী পান কৰা, গধুৰ আহাৰ ভোজন কৰা আৰু ভোজনৰ পিছতেই শয়ন কৰা লোকৰো পিত্ত বৃদ্ধি পায়।

Verse 43

श्लेकेष्माप्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्षणैः

তদ্ৰূপ অলস লোকৰ মাজত শ্লেষ্ম (কফ) প্ৰকোপিত হয়; আৰু বাত আদি দোষৰ পৰা উৎপন্ন ৰোগসমূহ লক্ষণৰ দ্বাৰা চিনাক্ত কৰি, সেই স্বলক্ষণ অনুসাৰে শমন কৰিব লাগে।

Verse 44

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा जृम्भणं लोमहर्षश् च वातिकव्याधिलक्षणम्

হাড় ভাঙি যোৱা যেন বেদনা, মুখত কষা স্বাদ, মুখ শুকাই যোৱা, বাৰে বাৰে জঁভাই উঠা আৰু ৰোমাঞ্চ—এইবোৰ বাতজনিত ব্যাধিৰ লক্ষণ।

Verse 45

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम्

নখ, চকু আৰু শিৰাত পীতাভতা, মুখত কটু স্বাদ, তৃষ্ণা, দাহ আৰু অতিশয় উষ্ণতা—এইবোৰ পিত্তজনিত ব্যাধিৰ নিৰ্দেশক লক্ষণ।

Verse 46

आलस्यञ्च प्रसेकश् च गुरुता मधुरास्यता उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकव्याधिलक्षणम्

আলস্য, অধিক লালাস্ৰাৱ, গধুৰতা, মুখত মধুৰতা আৰু উষ্ণতা কামনা—এইবোৰ শ্লৈষ্মিক (কফজনিত) ব্যাধিৰ লক্ষণ।

Verse 47

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् आज्यं क्षीरं सिताद्यञ्च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत्

স্নিগ্ধ আৰু উষ্ণ আহাৰ, অভ্যংগ (তেল-মৰ্দন) আৰু তেলপান আদি উপায়ে বাতক শমায়। ঘী, দুধ, চিনি আদি আৰু চন্দ্ৰকিৰণ সদৃশ শীতল উপচাৰে পিত্তক শমায়।

Verse 48

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् सर्वरोगप्रशान्त्यै स्यद्विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम्

মধুসহ ত্ৰিফলা-তৈল আৰু ব্যায়াম আদি উপায়ে কফক দূৰ কৰে। সকলো ৰোগৰ প্রশান্তিৰ বাবে বিষ্ণুৰ ধ্যান আৰু পূজনো বিধেয়।