Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
এই অধ্যায়ত শালিহোত্ৰে সুশ্ৰুতক আয়ুৰ্বেদৰ পৰিসৰত অশ্বশাস্ত্ৰ উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে অশ্ব-লক্ষণ—দেহচিহ্ন, বৰ্ণভেদ আৰু কেশ-আৱৰ্ত (চুলিৰ ঘূৰ্ণি)ৰ স্থানৰ দ্বাৰা শুভ-অশুভ ঘোঁৰা চিনাক্তকৰণ, লগতে গ্ৰহ/ৰাক্ষসী প্ৰভাৱৰ সতৰ্কবাণী। তাৰ পিছত চিকিৎসা—শূল, অতিসাৰ, ক্লান্তি, কোষ্ঠৰোগত শিৰাব্যধ, কাশি, জ্বৰ, শোথ, গলগ্ৰহ, জিহ্বাস্তম্ভ, খুজলি, আঘাতজনিত ঘা, আৰু মূত্ৰ-জনন ৰোগ (ৰক্তমেহ আদি)ৰ বাবে ক্বাথ, লেপ/কল্ক, ঔষধি তেল, নস্য, বস্তি, জোঁকচিকিৎসা, সেক/সিঞ্চন আৰু আহাৰ-নিয়ম বৰ্ণিত। শেষত ঋতুচৰ্যা—প্ৰতিপান, ঋতু অনুসাৰে ঘৃত-তেল-যামক ব্যৱহাৰ, স্নেহনৰ পাছৰ বর্জন, পানী খুৱোৱা/স্নান সময়, اصطবল পৰিচালনা আৰু খাদ্যবিধি—ধৰ্মানুগ মঙ্গলফলৰ সৈতে পশুকল্যাণ সংযোগ কৰে।
Shlokas
Verse 1
आयः गोर्जितास्ते ऽतिकीर्तिता इति ख यथाञ्चितमिति ञ मृगञ्जय इति ख , ञ च अथाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वचिकित्सा शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैवसुश्रुतअप्_२८८००१अभीनदन्तो विदन्तश् चकराली कृष्णतालुकः
এতিয়া দ্বিশত অষ্টাশিতম (২৮৮তম) অধ্যায়—অশ্বচিকিৎসা। শালিহোত্ৰ ক’লে: হে সুশ্ৰুত, মই অশ্বৰ লক্ষণ আৰু তাৰ চিকিৎসা বৰ্ণনা কৰিম; যেনে—অভিন্ন দাঁত, প্ৰকট দাঁত, ভয়ংকৰ চোয়াল আৰু ক’লা তালু।
Verse 2
कृष्णजिह्वश् च यमजोजातमुष्कश् च यस् तथा द्विशफश् च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः
আৰু ‘কৃষ্ণজিহ্ব’ নামৰ প্ৰকাৰ; তদ্ৰূপ ‘যমজোজাতমুষ্ক’; ‘দ্বিশফ’ আৰু ‘শৃঙ্গী’; লগতে ‘ত্রিবৰ্ণ’ আৰু ‘ব্যাঘ্ৰবৰ্ণক’ (বাঘ-ৰঙা) প্ৰকাৰো আছে।
Verse 3
खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश् च काकुदी श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च
‘খৰবৰ্ণ’ (ৰুক্ষ/ধূসৰ বৰ্ণ), ‘ভস্মবৰ্ণ’ (ছাই-বৰ্ণ), ‘জাতবৰ্ণ’ (জন্মজাত বৰ্ণ), ‘কাকুদী’ (কুঁজ/উঁচু ফোলা-ধৰণ), ‘শ্বিত্ৰী’ (বগা দাগযুক্ত), ‘কাকসাদী’ (কাকৰ দৰে ক’লা/মসক), আৰু ‘খৰসাৰ’ (কঠিন-ঘন) —এইবোৰো নামযুক্ত প্ৰকাৰ হিচাপে গণিত।
Verse 4
वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च कृष्णप्रोथश् च शूकश् च यश् च तित्तिरिसन्निभः
(গ্ৰহ/পীড়াদায়ক সত্তা) বানৰাক্ষ, কৃষ্ণশট, কৃষ্ণগুহ্য আৰু কৃষ্ণপ্ৰোথ; লগতে শূক আৰু ‘য’—যাৰ আকৃতি তিত্তিৰি পাখিৰ সদৃশ।
Verse 5
विषमः श्वेतपादश् च ध्रुवावर्तविवर्जितः अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः
যি ঘোঁৰাৰ দেহগঠন বিষম, পা শ্বেত, ধ্ৰুৱ (শুভ) আবৰ্ত নাথাকে আৰু অশুভ আবৰ্তযুক্ত—সেই তুৰঙ্গ বর্জনীয়।
Verse 6
रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः प्रयाणे च ललाटे च कण्ठावर्ताः शुभा दश
ৰন্ধ্ৰ-উপরন্ধ্ৰত দুটা দুটা, মস্তক আৰু বক্ষত দুটা দুটা; লগতে শিখা (প্ৰয়াণ) আৰু ললাটত—কণ্ঠৰ শুভ আবৰ্ত মুঠ দহ।
Verse 7
मृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्तास्त्वशुभाः परे
কটি/নিতম্বৰ পাৰ্শ্বত, ললাটত, কৰ্ণমূলত, কণ্ঠগৰ্তত (নিগালক), বাহুমূল আৰু গলাত থকা আবৰ্ত শ্ৰেষ্ঠ; অন্য ঠাইৰ আবৰ্ত অশুভ।
Verse 8
शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश् च प्रशस्यास्तु सदैव हि
যিসকলৰ কান্তি শুক, ইন্দ্ৰগোপ কীট বা চন্দ্ৰৰ সদৃশ, আৰু যিসকল কাক-সদৃশ বৰ্ণৰ; লগতে যিসকল সুবৰ্ণবৰ্ণ আৰু স্নিগ্ধ (মসৃণ-দীপ্ত)—তেওঁলোক সদায় প্ৰশংসনীয় আৰু শুভ।
Verse 9
दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश् च ह्रस्वकर्णाश् च शोभनाः चिकित्सन्तवेति ञ राक्षान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः
দীঘল গ্ৰীৱা, স্পষ্ট অক্ষিকূট (চকুৰ ওপৰৰ উঁচু অংশ) আৰু সৰু কৰ্ণ থকা অশ্ব শোভন আৰু শুভলক্ষণযুক্ত বুলি কোৱা হয়। অশ্বচিকিৎসক/পালকে বিধিমতে সিহঁতক পৰিচৰ্যা কৰিব; কিন্তু য’ত অশ্ব ‘ৰাক্ষা’ নামৰ অমঙ্গল প্ৰভাৱ/ব্যাধিত পীড়িত, তাত বিজয়ৰ আশা ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 10
पालितस्तु हयो दन्ती शुभदो दुःखदो ऽन्यथा श्रियः पुत्रास्तु गन्धर्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम्
ভালদৰে পালিত অশ্ব আৰু দন্তযুক্ত গজ শুভফলদাতা; নতুবা সিহঁত দুঃখৰ কাৰণ হয়। অশ্বক ‘শ্ৰী’ (লক্ষ্মী)-ৰ পুত্ৰ, গন্ধৰ্বসংশ্লিষ্ট, আৰু ৰত্নসমূহৰ ভিতৰত উত্তম ধন বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 11
अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका
অশ্বমেধ যজ্ঞত অশ্বক তাৰ পবিত্ৰত্বৰ কাৰণে অগ্নিত আহুতি দিয়া হয়। তদ্ৰূপ বৃষভকো; আৰু নিম, বৃহতী, গুডূচী আৰু মধুসহ দ্ৰব্যসমূহো (হবিষত) প্ৰয়োগ কৰা হয়।
Verse 12
सिंहा गन्धकारी पिण्डी स्वेदश् च शिरसस् तथा हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं
সিংহা, গন্ধকাৰী, পিণ্ডী আৰু শিৰৰ বাবে স্বেদন; তদ্ৰূপ হিংগু, পুষ্কৰমূল, নাগৰ (শুঁঠ) আৰু টেঙা বেতস (সাম্ল-বেতস)—এইবোৰ ঔষধদ্ৰব্য হিচাপে (যোগত) প্ৰয়োগযোগ্য।
Verse 13
पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चीष्णवारिणा नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता बिल्वमालिका
পিপ্পলী আৰু সৈন্ধৱ লৱণ মিহলাই গৰম পানীৰ সৈতে সেবন কৰিলে শূল (উদৰবেদনা) নাশ হয়। (এই যোগত) নাগৰ (শুঁঠ), অতিবিষা, মুস্তা, অনন্তা আৰু বিল্ব—ইয়াৰ ক্ৰমবদ্ধ সংযোজন ‘বিল্বমালিকা’ ৰূপে ঔষধযোগ হিচাপে প্ৰয়োগ হয়।
Verse 14
क्वाथमेषां पिवेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम् प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं शृतं पयः
এই দ্ৰব্যসমূহৰ ক্বাথ ঘোঁৰাক পান কৰাব লাগে; ই সকলো প্ৰকাৰৰ অতিসাৰ/প্ৰবাহিকা নাশ কৰে। লগতে প্ৰিয়ঙ্গু আৰু সাৰিবা মিহলাই সিদ্ধ কৰা ছাগলীৰ গাখীৰো পান কৰাব উচিত।
Verse 15
पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे
যথেষ্ট পৰিমাণ শর্কৰা-জল পান কৰিলে ঘোঁৰা ক্লান্তিৰ পৰা মুক্ত হয়। ঘোঁৰাক দ্ৰোণিকা-মাত্ৰাৰে তৈলবস্তি (তেল এনিমা) দিব লাগে।
Verse 16
कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् दाऋइमं त्रिफला व्योषं गुडञ्च समभाविकम्
কোষ্ঠজাত ৰোগত শিৰা-ভেদন (ৰক্তমোক্ষণ) কৰিব লাগে; তাতে আৰাম হয়। তাৰ পিছত দাড়িম, ত্ৰিফলা, ব্যোষ (ত্ৰিকটু) আৰু গুড়—সমভাগে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 17
पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः
এই পিণ্ড (বোলাস) ঘোঁৰাবোৰক কাশি-নাশক হিচাপে দিব লাগে। ঘোঁৰাই প্ৰিয়ঙ্গু, লোধ্ৰ আৰু মধু মিহলাই বৃষৰস (টনিক ৰস) পান কৰিব।
Verse 18
क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते प्रस्कन्धेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोधणम्
নাইবা গাখীৰ, নাইবা পঞ্চকোল-আদি দ্ৰব্যৰে আৰম্ভ হোৱা প্ৰস্তুতি সেবন কৰিলে কাশিৰ পৰা নিশ্চয় মুক্তি হয়। আৰু প্ৰস্কন্ধ/ঊৰ্ধ্বভাগৰ সকলো ৰোগত আৰম্ভণিতে শোধন (বিশোধন) কৰাই শ্রেয়।
Verse 19
अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः
অভ্যংগ আৰু উদ্বর্তনৰ দ্বাৰা স্নেহন কৰা উচিত; নস্য আৰু বর্তিকৰ্মো বিধেয়। জ্বৰত আক্রান্ত ঘোঁৰাৰ ক্ষেত্ৰত চিকিৎসাক্ৰম কেৱল গাখীৰৰ দ্বাৰাই কৰা শ্ৰেয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 20
लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः राज्ञीतुरङ्गमा यत्रेति ख घृतमिति ख कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः
লোধ্ৰ আৰু কন্ধৰাৰ মূল, মাতুলংগ (সিট্ৰন), অগ্নি (চিত্ৰক) আৰু নাগৰ (শুঁঠ) সহ—(কিছুমান পাঠত ৰাজ্ঞী, তুৰংগমা, ‘যত্ৰ’ বা ‘ঘৃত’ৰ ভেদো আছে)—কুষ্ঠ, হিঙ্গু, বচা আৰু ৰাস্না মিহলাই কৰা এই লেপে শোথ (ফুলা) নাশ কৰে।
Verse 21
मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् त्रपुषीवीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्
মঞ্জিষ্ঠা, মধুক (যষ্টিমধু), দ্ৰাক্ষা, দুয়ো বৃহতী (বৃহতী আৰু কণ্টকাৰী), ৰক্তচন্দন, ত্ৰপুষীৰ বীজ আৰু মূল, লগতে শৃংগাটক আৰু কশেৰুক—এই দ্ৰব্যসমূহ যথাবিধি ব্যৱহাৰৰ বাবে উল্লেখিত।
Verse 22
अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते
ছাগলীৰ গাখীৰত সিদ্ধ এই ক্বাথ ভালদৰে ঠাণ্ডা কৰি চিনি মিহলাই পান কৰি, তাৰ পিছত নিৰাহাৰ থাকিলে মানুহ ৰক্তমেহৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 23
मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते
মন্যা (ডিঙিৰ পিছফাল), হনু (চোয়াল) আৰু নিগাল (কণ্ঠ-অঞ্চল)ত থকা শিৰাৰ শোথ আৰু গলগ্ৰহ (গলা জঠৰতা) হলে, সেই অৱস্থাসমূহত কটু তেলৰে অভ্যংগ বিশেষভাৱে শংসিত।
Verse 24
गलग्रहगदो शोथः प्रायशो गलदेशके प्रत्यक्पुष्पी तथा बह्निः सैन्धवं सौरसो रसः
গলাগ্ৰহ (গলা জকাই ধৰা ব্যাধি) আৰু গলাৰ অঞ্চলত সাধাৰণতে হোৱা শোথত প্ৰত্যক্পুষ্পী, বহ্নি, সৈন্ধৱ (শিলা-লৱণ) আৰু সৌৰস ৰস (টেঙা ৰস) ঔষধ-যোগ ৰূপে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 25
कृष्णाहिङ्गुयुतैर् एभिः कृत्वा नस्यं न सीदति निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु
এই দ্ৰব্যসমূহৰ সৈতে কৃষ্ণা (গোলমৰিচ) আৰু হিঙু মিহলাই নস্য কৰিলে কষ্ট নোহোৱা। ৰাতি জ্যোতিষ্মতী, পাঠা, কৃষ্ণা, কুষ্ঠ, বচা আৰু মধুৰে নস্য প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 26
जिह्वास्तम्भे च लेपो ऽयं गुडमूत्रयुतो हितः तिलैर् यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश् च योजिता
জিহ্বাস্তম্ভ (জিভ জড়/অচল হোৱা) ত গুড় আৰু মূত্ৰযুক্ত এই লেপ হিতকাৰী; তিল, যষ্টিমধু, ৰজনী (হালধি) আৰু নিমপাত মিহলাই প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
Verse 27
क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्य् अश्चास्तीव्रवेदनाः
মধুৰে প্ৰস্তুত পিণ্ডী ঘাঁ শোধন কৰে, আৰু ঘৃতৰে প্ৰস্তুত পিণ্ডী ঘাঁ ৰোপণ (সুস্থ) কৰে। আঘাতত যি অশ্ব খঞ্জ হয় আৰু তীব্ৰ বেদনাত ভোগে, তেওঁলোকৰ বাবে এই প্ৰয়োগ।
Verse 28
परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणक्रमः
তেওঁলোকৰ বাবে তেলৰে পৰিষেক-ক্রিয়া শীঘ্ৰে বেদনা হৰণ কৰে। দোষকোপ বা আঘাতৰ ফলত পক্ব হৈ ফাটি যোৱা ঘাঁত ঘাঁ-চিকিৎসাৰ ক্ৰম অনুসৰণ কৰিব লাগে।
Verse 29
अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः
অশ্বত্থ, উদুম্বৰ, প্লক্ষ, মধূক আৰু বট গছৰ ঔষধীয় কল্ক (লেপ) দ্বাৰা।
Verse 30
प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णः व्रणशोधनः शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः
প্ৰচুৰ পানীত প্ৰস্তুত ক্বাথ সুকোমল উষ্ণ কৰি ৰাখিলে ঘাঁ শোধন কৰে—শতাহ্বা, নাগৰ, ৰাস্না, মঞ্জিষ্ঠা, কুষ্ঠ আৰু সৈন্ধৱসহ সিদ্ধ।
Verse 31
देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह
দেৱদাৰু, বচা, যুগ্ম-ৰজনী (দুটা হালধি) আৰু ৰক্তচন্দনসহ; গুডূচীৰ কষায় আৰু দুধৰ সৈতে তিলতেল ৰান্ধি ঔষধি তেল সিদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 32
तिलतैलेनेति ख म्रक्षेण वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने रक्तस्रावो जलौकाभिर् नेत्रान्ते नेत्ररोगितः
‘তিলতেলেৰে’—এই বিধান: মর্দন/অভ্যঙ্গ কৰি প্ৰয়োগ কৰিব, আৰু বস্তিযোগ্য বিকাৰ আৰু ক্ষয়তো ব্যৱহাৰ্য। লিঙ্গৰ সকলো ৰোগত জোঁকেৰে ৰক্তমোক্ষণ; আৰু চকুৰ কোণত ৰোগ হ’লে যথোচিত নেত্ৰচিকিৎসা।
Verse 33
खादितोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः
উদুম্বৰ আৰু অশ্বত্থৰ কষায়েৰে ঔষধি সাধন কৰিব; ধাত্ৰী, দুৰালভা, তিক্তা, প্ৰিয়ঙ্গু আৰু কুঙ্কুম—সমভাগত মিহলাই।
Verse 34
गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च
গুডূচীৰে প্ৰস্তুত কল্ক (লেপ) সহায়ক বেল্ট/পট্টি লাগা অন্ত্রবৃদ্ধি/হাৰ্নিয়া ৰোগীৰ বাবে হিতকাৰী; লগতে গুদভ্ৰংশ, মূত্ৰাশ্মৰী/কংকৰ, মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰ আৰু লিঙ্গশুষ্কতাতো উপকাৰী।
Verse 35
क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलमर्षपैः
দোষৰ তীব্ৰ (আকস্মিক) বিকাৰ উঠিলে তৎক্ষণাৎ দিবলগীয়া চূৰ্ণ বিধান কৰা হৈছে—গোশকৃত (গোবৰ), মঞ্জিকা, কুষ্ঠ, ৰজনী (হালধি), তিল আৰু মর্ষপ (সৰিষা) মিহলাই।
Verse 36
गवां मूत्रेण पिष्टैश् च मर्दनं कण्डुनाशनम् शीतो मधुयुतः क्वाथो नाशिकायां सशर्करः
গোমূত্ৰত পিহি লোৱা লেপেৰে মর্দন কৰিলে কণ্ডু (খুজলি) নাশ হয়। ঠাণ্ডা কৰা মধুযুক্ত ক্বাথ, শর্কৰাসহ, নাসিকাত প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 37
रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने
পানৰূপে দিলে ই ৰক্তপিত্ত শমায়; অশ্বকৰ্ণৰ সৈতেো দিব পাৰি। ঘোঁৰাবোৰক প্ৰতি সপ্তম দিনত লৱণ (নিমখ) দিব লাগে।
Verse 38
तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी जीवनीयैः समधुरैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः
তদ্ৰূপ ভোজন কৰা লোককো ই দিব লাগে; কিন্তু অতিপান (অত্যধিক মদ্যপান) হ’লে বাৰুণী দিব—জীৱনীয়, সমমধুৰ দ্ৰব্যে সিদ্ধ, মৃদ্বীকা (কিচমিচ) আৰু শর্কৰাযুক্ত।
Verse 39
सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः विडङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवैः
শৰৎকালত পিপ্পলী আৰু পদ্মকসহ প্ৰতিপান গ্ৰহণ কৰিব লাগে; তাত বিডংগ, পিপ্পলী, ধান্য, শতাহ্বা, লোধ্ৰ আৰু সৈন্ধৱ (শিলা-লৱণ) সংযুক্ত কৰা উচিত।
Verse 40
मचित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजैः
শীতকালত ঘোঁৰাবোৰক চিত্ৰকযুক্ত প্ৰতিপান দিব লাগে; তাত লোধ্ৰ, প্ৰিয়ঙ্গু, মুস্তা, পিপ্পলী আৰু বিশ্বভেষজ (শুকান আদা) মিহলাব।
Verse 41
सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः
বসন্তকালত মধুসহিত প্ৰতিপান কফনাশক বুলি বিধেয়; ই প্ৰিয়ঙ্গু, পিপ্পলী, লোধ্ৰ, যষ্ট্যাহ্ব (যষ্টিমধু) আৰু সদৃশ ঔষধেৰে সিদ্ধ কৰা উচিত।
Verse 42
निदाघे सगुडा देया मदिरा प्रतिपानके वेधनमिस्यत इति ज , ञ च लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्
গ্ৰীষ্মকালত প্ৰতিপানৰ বাবে গুড়মিশ্ৰিত মদিৰা দিব লাগে। বেধনা (চুবনি ধৰণৰ বেদনা)ত লোধ্ৰকাষ্ঠ, লৱণ, পিপ্পলী আৰু বিশ্বভেষজ (শুকান আদা) বিধেয়।
Verse 43
भवेत्तैलयुतैर् एभिः प्रतिपानं घनागमे निदाघोद्वृतपित्तार्ताः शरत्सु पुष्टशोणिताः
বৰ্ষাকালত এই দ্ৰব্যসমূহ তেলসহ প্ৰতিপান ৰূপে গ্ৰহণ কৰিব লাগে। যিসকল গ্ৰীষ্মত বৃদ্ধি পিত্তত কষ্ট পায়, তেওঁলোকে শৰৎকালত শোণিতপুষ্টি (ৰক্তপোষণ) লাভ কৰে।
Verse 44
प्रावृड्भिन्नपुरीषाश् च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये
বৰ্ষাকালত যিসকল ঘোঁৰাৰ মল ঢিলা হয়, সিহঁতক ঘৃত পান কৰাব লাগে; আৰু যিসকলৰ কফ আৰু বায়ু প্ৰধান, সিহঁতক তেল পান কৰোৱা বিধেয়।
Verse 45
स्नेहव्यापद्भवो येषां कार्यं तेषां विरूक्षणम् त्र्यहं यवागूरूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम्
স্নেহপানৰ পৰা উপদ্ৰৱ হোৱা লোকৰ বাবে ৰূক্ষণ চিকিৎসা কৰিব লাগে। তিনিদিন তেওঁলোকৰ আহাৰ ৰূক্ষ যৱাগূ হ’ব আৰু তাক তক্ৰসহ গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 46
शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते
শৰৎ আৰু গ্ৰীষ্মত ঘৃত আৰু তেল প্ৰশস্ত; শীত ঋতু আৰু বসন্তত, লগতে বৰ্ষা আৰু শিশিৰতো—এই ঋতুবোৰত ‘যমক’ (ঘৃত-তেল মিশ্ৰ) প্ৰয়োগ বিধেয়।
Verse 47
गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नाजमातपम् वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम्
স্নেহপান কৰা লোকৰ বাবে গুৰু আৰু অভিষ্যন্দী (কফবর্ধক) আহাৰ বর্জনীয়; লগতে ব্যায়াম, স্নান, ৰ’দ/তাপ, সোজা বতাহ আৰু বাহনযাত্ৰাও নিষিদ্ধ।
Verse 48
स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे अत्यर्थं दुर्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते
ঘোঁৰাৰ ক্ষেত্ৰত পানী পালে স্নান, পান কৰা আৰু মল-মূত্ৰ ত্যাগ স্বাভাৱিক; কিন্তু অতি দুৰ্দিন আৰু অনুপযুক্ত সময়ত কেৱল পানী পান কৰোৱাই প্ৰশস্ত।
Verse 49
युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्यच्चिरं तस्यायगाहनम्
শীত আৰু ৰ’দ সমভাৱে থকা কালত দিনে দুবাৰ জলপান আৰু এবাৰ স্নান কৰা উচিত। গ্ৰীষ্মকালত তিনিবাৰ স্নান আৰু তিনিবাৰ জলপান বিধেয়; আৰু সেই ঋতুত পানীত দীঘলীয়া সময় অবগাহন কৰাও প্ৰশস্ত।
Verse 50
निस्तूषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराटकी चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत्
খোল ছাড়োৱা যৱ চাৰি আṭক পৰিমাণে দান দিব লাগে। লগতে বুট, চাউল, মুগ (মৌদ্গ) অথবা মটৰ (কলায়)ও দান কৰাব লাগে।
Verse 51
अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दश अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश् चतस्रो ऽथ वुषस्य वा
এটা অহোৰাত্ৰি আৰু তাৰ অর্ধাৱধিৰ বাবে সেউজীয়া যৱ আঠাৰ তুলা দান কৰিব লাগে; অথবা শুকান (যৱ) চাৰি তুলা—অথবা বিকল্প হিচাপে ভুষ আদি ধান্য/উৎপন্নৰ সমতুল্য দান।
Verse 52
दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश् च श्लोष्मसञ्चयम् नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम्
দূৰ্বা পিত্তবিকাৰ শমায়; যৱ কাস (কাশি) নিবারণ কৰে; ভুষ কফসঞ্চয় নাশ কৰে। অৰ্জুন শ্বাসকষ্ট শমিত কৰে; আৰু মান বলক্ষয়ৰ প্ৰতিকাৰ কৰে।
Verse 53
वातिकाः पैत्तिकाश् चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम्
বাতজ, পিত্তজ, কফজ আৰু সন্নিপাতজ—এই ৰোগসমূহে তাক পীড়া নেদিব, যাৰ অন্তৰ্দেহ দূৰ্বা-আহাৰৰ নিৰন্তৰ অনুশীলনে সুৰক্ষিত থাকে।
Verse 54
द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि पश्चाद्धनुश् च कर्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः
দোষযুক্ত (বাঁকা) ধনুৰৰ দুয়োটা বাহুত দুটা ৰজ্জুবন্ধন কৰিব লাগে; তাৰ পাছত দূৰত পোঁতা কীলৰ আশ্ৰয়ত ঠেকাই ধনুৰৰ বক্রতা সঠিক কৰিব লাগে।
Verse 55
वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः कृकवाक्वजकपयो धार्यश्चाश्वगृहे मृगाः
সিহঁতক ভালদৰে বিছোৱা ঠাইত ৰাখিব লাগে, য’ত ভূমিৰ ধূপন (ধোঁৱা-শোধন) কৰা হৈছে; য’ত ঘাঁহ/যৱস চাৰা থোৱা, প্ৰদীপ জ্বলি থকা আৰু ঠাই সুৰক্ষিত। অশ্বগৃহত কৃকবাকু পখী, ছাগলী আৰু দুগ্ধদায়ী পশু পালন কৰিব লাগে; লগতে মৃগো অশ্বগৃহত ৰাখিব পাৰি।
Frequently Asked Questions
A dual technical system is emphasized: (1) selection/diagnosis via aśva-lakṣaṇa and āvarta (hair-whorl) mapping for auspiciousness and suitability, and (2) procedure-led therapeutics (nasya, basti, venesection, leeching, wound irrigation) paired with specific decoctions, pastes, and medicated oils.
By treating animal care, hygiene, and correct regimen as dhārmic stewardship, it frames medical competence as a form of righteous action: protecting life, sustaining order, and aligning practical skill with sacred responsibility—an expression of Agneya Vidya serving both bhukti and the ethical foundation conducive to mukti.