Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
এই অধ্যায়টো অগ্নিপুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় পাঠ্যধাৰাত পশুচিকিৎসাৰ বিশেষ শাখা ‘অশ্বায়ুৰ্বেদ’লৈ প্ৰৱেশ কৰোৱা শিৰোনাম-সেতু হিচাপে ধৰা পৰে। আগ্নেয় বিদ্যাৰ কাঠামোত ঘোঁৰাৰ যত্ন কেৱল ব্যৱহাৰিক নহয়; জীৱিকা, গতি-সামৰ্থ্য আৰু ৰাজকীয়/সামুদায়িক স্থিতি ৰক্ষা কৰি ধৰ্মধাৰণত সহায় কৰা বৈধ বিজ্ঞান হিচাপে ইয়াক স্থান দিয়া হৈছে। অধ্যায়ৰ অৱস্থানেই সূচায় যে পুৰাণৰ চিকিৎসাজ্ঞান মানুহৰ চিকিৎসাত সীমাবদ্ধ নহয়, প্ৰজাতি-নির্দিষ্ট স্বাস্থ্য-ব্যৱস্থাপনালৈও বিস্তৃত; আগলৈ আহিবলগীয়া বিধান আৰু শান্তিকর্মমূলক পদ্ধতিসমূহৰ বাবে ই ভূমিকা সাজে। ইয়াত কাৰিকৰী নিৰ্দেশো পবিত্ৰ জ্ঞানৰূপে উপস্থাপিত—য’ত সঠিক আচাৰ, সঠিক সময় আৰু সঠিক সংকল্পে দেহকল্যাণক বিশ্ব-শৃঙ্খলাৰ সৈতে সুৰ মিলায়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वायुर्वेदो नामाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वशान्तिः शालिहोत्र उवाच अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वजिरोगविमर्दनीं नित्यां नैमित्तकीं कम्यां त्रिविधां शृणु सुश्रुत
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘অশ্বায়ুৰ্বেদ’ নামৰ দু’শ একোণনব্বইতম অধ্যায় (সমাপ্ত)। এতিয়া দু’শ নব্বইতম অধ্যায় ‘অশ্বশান্তি’ আৰম্ভ। শালিহোত্রে ক’লে—অশ্বৰোগ বিনাশকাৰী অশ্বশান্তি মই বৰ্ণনা কৰিম; ই নিত্য, নৈমিত্তিক আৰু কাম্য—এই ত্ৰিবিধ। হে সুश्रুত, শুনা।
Verse 2
शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश् च तं हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर् जुजुयाद्घृतं
শুভ দিনত শ্ৰীধৰ (বিষ্ণু), শ্ৰী (লক্ষ্মী) আৰু হযৰাজ উচ্ছৈঃশ্ৰৱসক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, সাৱিত্ৰী (গায়ত্ৰী) মন্ত্ৰে অগ্নিত ঘৃতাহুতি দিব লাগে।
Verse 3
द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस् तथा भवेत् अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं
দ্বিজসকলক (ব্ৰাহ্মণসকলক) দক্ষিণা দিব লাগে; তাতে অশ্বৰ বৃদ্ধি হয়। আৰু অশ্বযুজ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ পঞ্চদশী (পূৰ্ণিমা) তিথিত শান্তিক কৰ্মো কৰিব লাগে।
Verse 4
वहिः कुर्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत्
বিশেষ সাৱধানতাৰে বেদীৰ বাহিৰত আহুতি কৰিব; নাসত্যদ্বয় (অশ্বিনীকুমাৰ) আৰু বৰুণৰ পূজা কৰিব। তাৰ পাছত ভূমি/মণ্ডল স্পষ্টকৈ চিহ্নিত কৰি দেৱীক শাখাৰে ঘেৰি ৰক্ষাবেষ্টনী স্থাপন কৰিব।
Verse 5
घतान्सर्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश् च साश्विनान्
সকলো প্ৰকাৰ ৰসে পূৰ্ণ ঘট, বস্ত্ৰসহ, আঠো দিশত অৰ্পণ কৰিব। প্ৰথমে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি যৱ আৰু ঘৃত-মিশ্ৰিত আহুতি অগ্নিত দিব; আৰু অশ্বিনী দেৱতাসহ অশ্বসমূহৰো যজন/পূজা কৰিব।
Verse 6
विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः शृणु मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर् विष्णुं श्रियं यजेत्
ব্ৰাহ্মণসকলক দক্ষিণা দিব; এতিয়া নৈমিত্তিক কৰ্মবিধি শুনা। মকৰাৰম্ভত (মকৰ সংক্ৰান্তি) আৰু অশ্বিনী নক্ষত্ৰাৰম্ভতো, পদ্মফুলেৰে বিষ্ণু আৰু শ্ৰী (লক্ষ্মী)ৰ পূজা কৰিব।
Verse 7
ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश् च दलेष्वपि
পদ্মদলতোও ব্ৰহ্মা, শংকৰ (শিৱ), সোম (চন্দ্ৰ), আদিত্য (সূৰ্য), দুয়ো অশ্বিন, ৰেৱন্ত, উচ্চৈঃশ্ৰৱস আৰু দিকপালসকলকো স্থাপন/আৱাহন কৰিব।
Verse 8
प्रत्येकं पूर्णकुम्भैश् च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं उपोषितेन कर्तव्यं कर्म चास्वरुजापहं
প্ৰত্যেক স্থানত বেদীৰ প্ৰান্তত, শুভ (সৌম্য) দিশত, পূৰ্ণকুম্ভ স্থাপন কৰিব। তিল, অক্ষত (অভাঙা চাউল), ঘৃত আৰু সিদ্ধার্থ (বগা সৰিষা)ৰে দেৱতাসকললৈ শত শত অৰ্ঘ্য/আহুতি কৰিব; উপবাসসহ কৰা এই কৰ্ম বেদনা আৰু ৰোগ নাশ কৰে।
Frequently Asked Questions
It marks the beginning of Aśvāyurveda, establishing veterinary Ayurveda—specifically horse medicine—as a recognized Agneya Vidya within the Purana’s encyclopedic system.
By presenting health-care knowledge as dharmic practice: protecting life and social order (bhukti) while cultivating disciplined, ritually aligned action that supports inner refinement (mukti).