Adhyaya 294

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नागलक्षणदिर्नाम त्रिनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः दष्टचिकित्सा अग्निर् उवाच मन्त्रध्यानौषधैर् दष्टचिकित्सां प्रवदामि ते ॐ नमो भगवते नीलकण्ठायेति जपनाद्विषहानिः स्यदौषधं जीवरक्षणं

এইদৰে শ্ৰী আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘নাগলক্ষণ-নিৰ্ণয়’ নামৰ ২৯৪তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৯৫তম অধ্যায় ‘দষ্টচিকিৎসা’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—মন্ত্ৰ, ধ্যান আৰু ঔষধৰ দ্বাৰা মই সৰ্পদংশৰ চিকিৎসা তোমাক ক’ম। ‘ওঁ নমো ভগৱতে নীলকণ্ঠায়’ জপ কৰিলে বিষৰ প্ৰভাৱ কমে; ই জীৱৰক্ষাৰ ঔষধ।

Verse 2

साज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते जङ्गमं सर्पभूषादि शृङ्ग्यादि स्थावरं विषं

বিষ দুবিধ বুলি কোৱা হৈছে—ঘিঁউৰ সৈতে মিহলাই পানযোগ্য, আৰু একবাৰতে পানযোগ্য নিংড়োৱা ৰস। জংগম (প্ৰাণিজ) বিষ সৰ্প, কীট আদি; স্থাৱৰ (উদ্ভিদ/খনিজ) বিষ শৃঙ্গী আদি উৎসৰ পৰা উৎপন্ন বুলি স্মৃত।

Verse 3

शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकं शिवः वियतेर्नाममन्त्रो ऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः

ব্ৰহ্মা শান্ত-স্বৰযুক্ত; শিৱ লোহিত, তাৰক (উদ্ধাৰক) স্বৰৰ সৈতে সংযুক্ত। এই মন্ত্রৰ নাম ‘বিয়তি’; ইয়াক ‘তাৰ্ক্ষ্য’—শব্দময়—ৰূপে স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 4

ख र्दय विमर्दय कवचाय अप्रतिहतशामनं वं हूं फट् अस्त्राय उग्ररूपवारक सर्वभयङ्कर भीषय सर्वं दह दह भस्मीकुरु कुरु स्वाहा नेत्राय सप्तवर्गान्तयुग्माष्टदिग्दलस्वर केशरादिवर्णरुद्धं वह्निराभूतकर्णकं मातृकाम्बुजं कृत्वा हृदिस्थं तन्मन्त्री वामहस्ततले स्मरेत् अङ्गष्ठादौ न्यसेद्वर्णान्वियतेर्भेदिताः कलाः

‘খ’—হৃদয়াৰ্থে: মর্দয়, মর্দয়। কবচাৰ্থে: অপ্রতিহতৰ শমনকাৰী। ‘বং হুঁ ফট্’—অস্ত্ৰমন্ত্র: উগ্ৰৰূপ নিবারক। যি কিছু ভয়ংকৰ তাক ভীত কৰ; সকলো দহ, দহ; ভস্মীকুৰু, কুৰু—স্বাহা। নেত্ৰাৰ্থে—সপ্তবৰ্গৰ অন্ত্য অক্ষৰ-যুগ্মে বিন্যস্ত স্বৰ, অষ্ট দিশ দলে, কেশৰাদি বৰ্ণে নিয়ত ৰং, অগ্নিৰূপ কৰ্ণিকা—এনে ‘মাতৃকা-অম্বুজ’ গঢ়ি মন্ত্রনিপুণে তাক হৃদয়স্থ আৰু বামহস্ততলে স্থিত বুলি ধ্যান কৰিব। অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা অক্ষৰন্যাস কৰিব; কলাসমূহ ‘বিয়তি’ অনুসাৰে ভেদিত।

Verse 5

पीतं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतं वृत्तार्धमाप्यपद्मार्धं शुक्लं वरूणदैवतं

পৃথিৱী-তত্ত্ব পীতবৰ্ণ, বজ্ৰসদৃশ চতুষ্কোণাকাৰ; ইয়াৰ অধিদেৱতা শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)। জল-তত্ত্ব শ্বেতবৰ্ণ, অর্ধবৃত্ত আৰু অর্ধপদ্মাকাৰ; ইয়াৰ অধিদেৱতা বৰুণ।

Verse 6

त्र्यस्त्रं स्वस्तिकयुक्तञ्च तैजसं वह्निदैवतं वृत्तं विन्दुवृतं वायुदैवतं कृष्णमालिनम्

ত্র্যস্ত্ৰক স্বস্তিক-চিহ্নযুক্ত কৰিব লাগে। তাইজসৰ অধিদেৱতা অগ্নি। বৃত্ত-আকৃতিত মধ্যবিন্দু থাকিব; তাৰ অধিদেৱতা বায়ু, আৰু ই কৃষ্ণমালা (ক’লা পৰিধি)ৰে পৰিবেষ্টিত হ’ব।

Verse 7

अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये पर्यस्तेषु स्ववेश्मसु सुवर्णनागवाहेन वेष्ठितेषु न्यसेत् क्रमात्

তাৰপিছত অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আঙুলিবোৰৰ মধ্যভাগত থকা নিজ নিজ ‘ৱেশ্ম’ (আবাস-স্থান)ত, যিবোৰ সুবৰ্ণ নাগবাহ (সৰ্প-ধাৰা)ৰে পৰিবেষ্টিত, ক্ৰমে ন্যাস কৰিব লাগে।

Verse 8

वियतेश् चतुरो वर्णान् सुमण्डलसमत्विषः अरूपे रवतन्मात्रे आकाशेशिवदेवते

বিয়ৎ (আকাশ)ত চাৰি বৰ্ণ সুমণ্ডলসম দীপ্তিৰে উজ্জ্বল। যি অৰুপ, য’ত কেৱল ৰৱ-তন্মাত্ৰ (ধ্বনিৰ সূক্ষ্ম মাত্রা) আছে, সেই আকাশৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতা শিৱ।

Verse 9

कनिष्ठामध्यपर्वस्थे न्यसेत्तस्याद्यमक्षरम् नागानामादिवर्णांश् च स्वमण्डलगतान्न्यसेत्

কনিষ্ঠা (সৰু আঙুলি)ৰ মধ্য পৰ্বত তাৰ প্ৰথম অক্ষৰ ন্যাস কৰিব; আৰু নিজৰ মণ্ডলত বিন্যস্ত ক্ৰম অনুসাৰে নাগসকলৰ আদিবৰ্ণ (আৰম্ভ অক্ষৰ)সমূহো ন্যাস কৰিব।

Verse 10

भूतादिवर्णान् विन्यसेदङ्गुष्टाद्यन्तपर्वसु तन्मात्रादिगुणाभ्यर्णानङ्गुलीषु न्यसेद्बुधः

অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা অন্তিম পৰ্বসমূহলৈ ভূতাদি বৰ্ণসমূহৰ বিন্যাস (ন্যাস) কৰিব লাগে; আৰু তন্মাত্ৰাদি গুণসমূহৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট (সন্নিহিত) বৰ্ণসমূহ আঙুলিত বুদ্ধিমান সাধকে ন্যাস কৰিব লাগে।

Verse 11

स्पर्शनादेवतार्क्षेण हस्ते हन्याद्विषद्वयं मण्डलादिषु तान् वर्णान् वियतेः कवयो जितान्

কেৱল স্পৰ্শমাত্ৰেই তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়)ৰ প্ৰভাৱত হাতে বিষৰ যুগলক বিনাশ কৰিব লাগে। আৰু মণ্ডল আদি চিত্ৰত আকাশ-তত্ত্বসংশ্লিষ্ট, ঋষিসকলে জয় কৰা সেই বৰ্ণাক্ষৰসমূহ লিখিব লাগে।

Verse 12

श्रेष्ठद्व्यङ्गुलिभिर्देहनाभिस्थानेषु पर्वसु भेदिकास्तथेति ख वरतन्मत्रे इति ख आजानुतः सुवर्णाभमानाभेस्तुहिनप्रभम्

শ্ৰেষ্ঠ দুই অঙ্গুল মাপে দেহৰ সন্ধিসমূহক—নাভিস্থানৰ ওচৰত—ভেদিকা (বিভাজনচিহ্ন) হিচাপে চিহ্নিত কৰিব লাগে। হাঁটুৰ তলত বৰ্ণ স্বৰ্ণাভ হ’ব, আৰু নাভিপ্ৰদেশ তুহিনপ্ৰভা সদৃশ উজ্জ্বল হ’ব।

Verse 13

कुङ्कुमारुणमाकण्ठादाकेशान्तात् सितेतरं ब्रह्माण्डव्यापिनं तार्क्षञ्चन्द्राख्यं नागभूषणम्

কণ্ঠৰ পৰা কেশান্ত (শিৰোশিখৰ)লৈ কুঙ্কুম সদৃশ অৰুণ বৰ্ণ ধ্যান কৰিব লাগে; তাৰ তলত ভিন্ন—শ্বেতাভ—বৰ্ণ ভাবিব লাগে। তেওঁ ব্ৰহ্মাণ্ডব্যাপী তাৰ্ক্ষ্য, ‘চন্দ্ৰাখ্য’, আৰু নাগক ভূষণৰূপে ধাৰণকাৰী।

Verse 14

नीलोग्रनाशमात्मानं महापक्षं स्मरेद्बुधः एवन्तात्क्षात्मनो वाक्यान्मन्त्रः स्यान्मन्त्रिणो विषे

বুদ্ধিমান সাধকে নিজৰ ভিতৰত নীল-উগ্ৰ বিষনাশক মহাপক্ষ (গৰুড়)ক স্মৰণ/ধ্যান কৰিব লাগে। এইধৰণৰ ধ্যান আৰু নিজৰ উচ্চাৰিত বাক্যৰ পৰা, বিষৰ বিৰুদ্ধে মন্ত্রজ্ঞৰ বাবে মন্ত্র সিদ্ধ হয়।

Verse 15

सुष्टिस्तार्क्षकरस्यान्तःस्थिताङ्गुष्ठविषापहा तार्क्षं हस्तं समुद्यम्य तत्पञ्चाङ्गुलिचालनात्

তাৰ্ক্ষ-হস্তৰ ভিতৰত অঙ্গুষ্ঠ স্থাপন কৰি কৰা ‘সুষ্টি’ (মুদ্ৰা/প্ৰয়োগ) বিষাপহাৰী। তাৰ্ক্ষ-হস্ত উঠাই পাঁচোটা আঙুল নাড়ালে বিষ শমিত হয়।

Verse 16

कुर्याद्विषस्य स्तम्भादींस्तदुक्तमदवीषया आकाशादेष भूवीजः पञ्चार्णाधिपतिर्मनुः

উক্ত ‘অদ-ভীষা’ মন্ত্ৰেৰে, কোৱা মতে, বিষ স্তম্ভন আদি বিধি সম্পাদন কৰিব লাগে। এই মন্ত্ৰ আকাশজাত ভূ-বীজ আৰু পঞ্চাক্ষৰীৰ অধিপতি মনু।

Verse 17

संस्तम्भयेतिविषतो भाषया स्तम्भ्येद्विषम् व्यत्यस्तभूषया वीजो मन्त्रो ऽयं साधुसाधितः

যথাযথ উচ্চাৰণে ‘সংস্তম্ভয়ে’ আদি মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি বিষ স্তম্ভিত কৰিব লাগে। ই ব্যত্যস্ত (উলট/পৰিবৰ্তিত) বিন্যাসে প্ৰয়োগ্য, সুসিদ্ধ বীজ-মন্ত্ৰ।

Verse 18

संप्लवः प्लावय यमः शब्दाद्यः संहरेद्विषं दण्डमुत्थापयेदेष सुजप्ताम्भो ऽभिषेकतः

‘সম্প্লব’ মন্ত্ৰে প্লাৱন ঘটে; ‘প্লাৱয়’ মন্ত্ৰে ভাসাই নিয়ে যায়; ‘যম’ মন্ত্ৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। গূঢ় নাদে আৰম্ভ ‘শব্দাদ্য’ মন্ত্ৰে শত্রুক সংহার কৰে। সুজপিত জলেৰে অভিষেক-ছিটাত এই বিধিয়ে দণ্ড (শাসনাধিকার) স্থাপন কৰে।

Verse 19

सुजप्तशङ्खभेर्यादिनिस्वनश्रवणेन वा संदहत्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः

অথবা সুজপিত শঙ্খ, ভেৰী আদি বাদ্যৰ নিস্বন শুনিলেই, ভূততত্ত্ব আৰু তেজৰ ব্যত্যয়ত অৱস্থিত বাধক সত্তা সম্মুখীন হ’লে যেন দগ্ধ হয়।

Verse 20

भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ अन्तस्थो निजवेश्मस्थो वीजाग्नीन्दुजलात्मभिः

ভূ আৰু বায়ুৰ ব্যত্যয়-নিয়ন্ত্ৰণৰ দ্বাৰা সেই মন্ত্ৰে বিষক সংক্রমিত (স্থানান্তৰিত) কৰে। সাধক অন্তঃস্থিত হওক বা নিজ গৃহত থাকক, বীজ, অগ্নি, ইন্দু আৰু জল-স্বৰূপ শক্তিৰে ই কাৰ্য সাধে।

Verse 21

एतत् कर्म नयेन्मन्त्री गरुडाकृतिविग्रहः तार्क्षवर्णगेहस्थस्तज्जपान्नाशयेद्विषम्

মন্ত্ৰসাধকে গৰুড়াকৃতি ভংগী/আকাৰ ধাৰণ কৰি এই কৰ্ম কৰিব লাগে; তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়) বৰ্ণ-চিহ্নযুক্ত স্থানত অৱস্থিত হৈ, সেই মন্ত্ৰজপে বিষ নাশ কৰিব।

Verse 22

जामुदण्डीदमुदितं स्वधाश्रीवीजलाञ्छितं स्नानपानात्सर्वविषं ज्वरातोगापमृत्युजित्

ইয়াত ঘোষিত ‘জামুদণ্ডী’ নামৰ বিদ্যা স্বধা, শ্ৰী আৰু বীজলা-চিহ্নিত; এই মন্ত্ৰে অভিমন্ত্রিত জলৰে স্নান আৰু পান কৰিলে সকলো বিষ, জ্বৰ, ৰোগ আৰু অকালমৃত্যু জয় হয়।

Verse 23

पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विधि स्वाहा यश इति ञ पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षि क्षि स्वाहा

মন্ত্ৰোচ্চাৰ: “পক্ষি পক্ষি, মহাপক্ষি মহাপক্ষি—বিধি, স্বাহা; ‘যশ’ বুলি কৈ ‘ঞ’ অক্ষৰ যোগ কৰা।” পুনৰ: “পক্ষি পক্ষি, মহাপক্ষি মহাপক্ষি—ক্ষি ক্ষি, স্বাহা।”

Verse 24

द्वावेतौ पक्षिराड्मन्त्रौ विषघ्नावभिमन्त्रणात् पक्षिराजाय विध्महे पक्षिदेवाय धीमहि तत्रो गरुड प्रचोदयात् वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्वौ दन्तश्रीकौ च दण्डिनौ सकालो लाङ्गली चेति नीलकण्ठाद्यमीरितं वक्षःकण्ठशिखाश्वेतं न्यसेत्स्तम्भे सुसंस्कृतौ

এই দুটা ‘পক্ষিৰাজ’ (গৰুড়-সম্পর্কিত) মন্ত্ৰ অভিমন্ত্রণে বিষঘ্ন হয়—“পক্ষিৰাজায় বিধ্মহে, পক্ষিদেৱায় ধীমহি, তন্নো গৰুড়ঃ প্রচোদয়াত্।” তাৰ পিছত সুসংস্কৃত স্তম্ভত ন্যাস কৰিব—অগ্নিস্থ, পাৰ্শ্ব আৰু পূৰ্বত ‘দন্তশ্ৰীক’ আৰু ‘দণ্ডিন’; লগতে ‘সকাল’ আৰু ‘লাঙ্গলী’—নীলকণ্ঠ আদি উপদেশ মতে; বক্ষ, কণ্ঠ আৰু শিখাত শ্বেতচিহ্ন বিন্যাস কৰিব।

Verse 25

हर हर हृदयाय नमः कपर्दिने च शिरसे नीलकण्ठाय वै शिखां कालकूटविषभक्षणाय स्वाहा अथ वर्म च कण्ठे नेत्रं कृत्तिवासास्त्रिनेत्रं पूर्वाद्यैर् आननैर् युक्तं श्वेतपीतारुणासितैः अभयं वरदं चापं वासुकिञ्च दधद्भुजैः यस्योपरीतपार्श्वस्थगौरीरुद्रो ऽस्य देवता

“হৰ হৰ! হৃদয়লৈ নমঃ। শিৰলৈ কপর্দিনলৈ নমঃ। শিখাত নীলকণ্ঠলৈ (নমঃ)। কালকূট-বিষভক্ষকলৈ স্বাহা।” এতিয়া কণ্ঠত বর্ম আৰু নেত্ৰ-ন্যাস কৰিব—কৃত্তিবাস, ত্ৰিনেত্ৰ, পূৰ্বাদি মুখযুক্ত; মুখসমূহ শ্বেত, পীত, অৰুণ আৰু অসিত; ভুজাসমূহে অভয়, বৰদ, ধনু আৰু বাসুকি ধাৰণ কৰে; এই কবচ/ন্যাসৰ দেৱতা ঊর্ধ্ব-পাৰ্শ্বস্থ গৌৰীসহিত ৰুদ্ৰ।

Verse 26

पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्धसु मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च

পাদ, জানু, গুহ্য, নাভি, হৃদয়, কণ্ঠ, মুখ আৰু মূৰ্ধাত মন্ত্রৰ অক্ষৰসমূহ ন্যাস কৰি, তাৰ পিছত হাতত—অঙ্গুষ্ঠ আৰু অন্য আঙুলিতো—ন্যাস কৰিব।

Verse 27

तर्जन्यादितदन्तासु सर्वमङ्गुष्ठयोर् न्यसेत् ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं वद्धया शूलमुद्रया

তর্জনী আদি আঙুলিৰ আগত সকলো ন্যাস স্থাপন কৰি, তাৰ পিছত দুয়োটা অঙ্গুষ্ঠত ন্যাস কৰিব। এইদৰে ধ্যান কৰি, বদ্ধ শূল-মুদ্রাৰে দ্ৰুত সংহাৰ কৰিব।

Verse 28

कनिष्ठा ज्येष्ठया वद्धा तिश्रो ऽन्याः प्रसृतेर्जवाः विषनाशे वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करं

কণিষ্ঠাক অঙ্গুষ্ঠৰ সৈতে বান্ধি, বাকী তিনিটা আঙুলি দ্ৰুত প্ৰসাৰিত কৰিব। বিষনাশৰ বাবে এইদৰে বাওঁ হাত আৰু আনফালে সোঁ হাত প্ৰয়োগ কৰিব।

Verse 29

ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः अमलकण्ठाय चिः सर्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ॐ स्वाहा अमलनीलकण्ठाय नैकसर्वविषापहाय नमस्ते रुद्रमन्यव इतिसर्मार्जनाद्विषं विनश्यति न सन्देहः कर्णजाप्या उपानहावा यजेद्रुद्रविधानेन नीलग्रीवं महेश्वरम् विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्रविधानकं

“ওঁ—ভগৱতে নীলকণ্ঠায় নমঃ। ‘চিঃ’—অমলকণ্ঠায়। ‘চিঃ’—সৰ্বজ্ঞকণ্ঠায়। ‘ক্ষিপ’। ওঁ স্বাহা। নিৰ্মল নীলকণ্ঠক, যি বহু আৰু সৰ্ব বিষ অপহৰণকাৰী, নমঃ। ‘নমস্তে ৰুদ্ৰমন্যৱ’ মন্ত্র জপ কৰি আৰু সর্মাৰ্জন (শুদ্ধি-মাৰ্জন) কৰিলে বিষ বিনষ্ট হয়—সন্দেহ নাই। ইয়াক কৰ্ণজাপ ৰূপে কাণত জপ কৰি, উপানহাৱ (ৰক্ষাবন্ধ/তাবিজ-বিধি)তো প্ৰয়োগ কৰিব। ৰুদ্ৰবিধান অনুসাৰে নীলগ্ৰীৱ মহেশ্বৰক পূজা কৰিব; ৰুদ্ৰবিধানক সম্পন্ন কৰিলে বিষজন্য ব্যাধিৰ বিনাশ হয়।”