Dharmaranya Khanda
Dharmaranya Mahatmya
This section is anchored in the sacred landscape associated with Vārāṇasī (Kāśī) and the named forest-region Dharmāraṇya. It presents the area as a densely sacralized tīrtha-field served by major deities (Brahmā, Viṣṇu, Maheśa), directional guardians, divine mothers, and celestial beings, thereby situating local topography within pan-Indic cosmological governance. The narrative also encodes a social-religious ecology: communities of learned brāhmaṇas, ritual performance, śrāddha offerings, and merit-transfer doctrines are tied to the place’s identity.
Adhyayas in Dharmaranya Mahatmya
40 chapters to explore.
Adhyaya 1
धर्मारण्यकथाप्रस्तावः (Prologue to the Dharmāraṇya Narrative)
अध्यायः १ नैमिषक्षेत्रे पौराणिकश्रवणपरम्परां स्थापयति। शौनकादय ऋषयः सूतं (लोमहर्षणं) सत्कृत्य चिरसञ्चितपापनाशकं पावनाख्यानं याचन्ति। सूतः मङ्गलाचरणपूर्वकं तीर्थानां परमफलम् ईश्वरानुग्रहाधीनं वर्णयितुम् आरभते। ततः कथायाः द्वितीयस्तरः प्रवर्तते—धर्मः (यमधर्मराजः) ब्रह्मसभां गत्वा देवर्षिवेदैः तथा तत्त्वप्रतिमूर्तिभिः समाविष्टां विश्वव्यापिनीं सभां पश्यति। तत्र व्यासात् ‘धर्मारण्यकथा’ श्रुणोति—धर्मार्थकाममोक्षफलप्रदा, विस्तीर्णा, पुण्या च इति। स संयमनीं प्रत्यागत्य नारदं प्राप्नोति; नारदः यमस्य सौम्यहर्षयुक्तं भावं दृष्ट्वा विस्मयम् अनुभवति। यमः कथाश्रवणजनितं परिवर्तनं निवेदयन् तस्याः परमशुद्धिकरत्वं, घोरपापविमोचनशक्तिं च (ग्रन्थोक्तरीत्या) प्रकाशयति। अन्ते नारदः मनुष्यलोके युधिष्ठिरसभां प्रति गच्छति; आगामिवचनं च उत्पत्तिरक्षणकालक्रमपूर्ववृत्तान्तभविष्यत्फलतीर्थमहिमादीन् अनुक्रमेण निरूपयिष्यतीति प्रस्तावयति।
Adhyaya 2
Dharmāraṇya-Māhātmya: Vārāṇasī’s Sacred Forest, Merit of Death, and Ancestral Rites
अध्यायोऽयं व्यासेन वाराणस्याः महिम्नः अलङ्कृतं स्तवनं कृत्वा आरभ्यते, तत्रैव धर्मारण्यं नाम परमं पवित्रं वनं प्रख्यातं निरूप्यते। ब्रह्मा-विष्णु-महेशाः, इन्द्रः, लोकपालाः/दिक्पालाः, मातरः, शिवशक्तयः, गन्धर्वाः, अप्सरसश्च इत्यादयः दिव्योपस्थितयः परिगण्यन्ते, येन तत्स्थानं नित्यपूजितं मन्त्र-यज्ञादिभिः संस्कृतं च दर्श्यते। अनन्तरं मोक्षविषयः प्रतिपाद्यते—तत्र ये केचन प्राणिनः, कीट-पतङ्गादयः पशवो वा, मरणं प्राप्नुवन्ति ते स्थिरं मोक्षं लभन्ते, विष्णुलोकं च यान्तीत्येव फलश्रुतिरूपेण संख्याभिः सहोच्यते। ततः पिण्डदानविधिः—यव-व्रीहि-तिल-घृत-बिल्वपत्र-दूर्वा-गुड-तोयैः सह पिण्डप्रदानं कुल-परम्परायाः उद्धारकं, पितृणां तृप्तिकरं च, वंश-गणनया निर्दिश्यते। धर्मारण्यस्य शान्ता पारिस्थितिकी अपि वर्ण्यते—वृक्ष-लता-पक्षिणां समृद्धिः, स्वभाववैरिणामपि अभयभावः, धर्ममयस्य वातावरणस्य नीत्यात्मकं चित्रणं च। शापानुग्रहसमर्था ब्राह्मणाः, वेदाध्ययन-नियमपरायणाः बहवो ब्राह्मणसमुदायाश्च (अष्टादशसहस्रसंख्यादि) तत्र निवसन्तीति कथ्यते। उपसंहारे युधिष्ठिरः पृच्छति—धर्मारण्यं कदा केन हेतुना प्रतिष्ठापितम्, कथं पृथिव्यां तीर्थत्वं प्राप्तम्, तथा ब्राह्मणनिवासाः किमर्थं कथं च जाताः—इति, येन परवर्णनाय भूमिका रच्यते।
Adhyaya 3
Dharmarāja’s Tapas in Dharmāraṇya and the Devas’ Attempted Distraction (धर्मारण्ये धर्मराजतपः–देवव्याकुलता–अप्सरःप्रेषणम्)
व्यासः पुराणकथां प्रवर्तयति, यस्य श्रवणं पावनं भवति। तत्र त्रेतायुगस्य दीर्घकाले धर्मारण्ये धर्मराजः (पश्चात् युधिष्ठिर इति प्रसिद्धः) अत्युग्रं तपः करोति—कृशाङ्गः, निश्चलः, अल्पप्राणधारणया जीवनं धारयन्, आत्मसंयमस्य पराकाष्ठां दर्शयन्। तपसा जाततेजसा देवाः व्याकुलाः, इन्द्रपदभ्रंशभीत्या कैलासे शिवं शरणं यान्ति। ब्रह्मा विस्तीर्णां स्तुतिं करोति—शिवः अनिर्वचनीयः, योगिनां अन्तरज्योतिः, गुणाधारः, जगत्प्रपञ्चस्य कारणभूतः विश्वरूपश्च। शिवः आश्वासयति—धर्मराजः न कश्चिद् शत्रुः; तथापि इन्द्रः अन्तःशङ्कितः सन् मन्त्रं करोति। बृहस्पतिः वदति—तपः प्रत्यक्षं निवारयितुं न शक्यते; अतः अप्सरसः प्रेष्यन्ताम्। इन्द्राज्ञया ताः धर्मारण्यं गत्वा गीत-नृत्य-लास्यैः मोहनं कुर्वन्ति। वनाश्रमस्य सौन्दर्यं, पुष्पाणि, पक्षिगानं, मृगाणां सौहार्दं च वर्ण्यते। वर्धनी नाम प्रमुखाप्सरा वीणया ताललयसमन्वितं नृत्यं करोति; क्षणमात्रं धर्मराजस्य मनः क्षोभं याति। ततः युधिष्ठिरः पृच्छति—धर्मनिष्ठस्य कथं विक्षेपः? व्यासः नीत्युपदेशं ददाति—प्रमादः पतनहेतुः; कामलोभः महती माया, या तपः-दान-दया-दम-स्वाध्याय-शौच-लज्जादीन् गुणान् शनैः क्षपयति, यावत् जनः न बध्यते।
Adhyaya 4
Dharmāraṇya Māhātmya: Varddhanī–Dharma Dialogue, Śiva’s Boons, and the Institution of Dharmavāpī
अस्मिन्नध्याये व्यासः कथां प्रवर्तयति—यमदूतभय-निवारणार्थं धर्मस्य (यमस्य) धर्म्याभिप्रायः प्रकाश्यते। धर्मो धमारण्ये तपश्चरन् अप्सरसं वर्द्धनीं ददर्श; तां पप्रच्छ—का त्वम् इति। सा निवेदयामास—इन्द्रस्य भयात्, धर्मतपसा लोकव्यवस्था विचलिष्यतीति शङ्कया, सा प्रेषिता। सत्यभक्त्या तुष्टो धर्मः तस्यै वरान् ददौ—इन्द्रलोके स्थैर्यं, तथा स्वनाम्ना तीर्थस्य प्रतिष्ठा, पञ्चरात्र-व्रतादि-नियमैः सह; तत्र दान-जप-होमादीनां अक्षयफलत्वं च। ततः धर्मः परमं तपः चकार; देवाः व्याकुला भूत्वा शिवं शरणं ययुः। शिव आगत्य तपः प्रशशंस, वरान् ददौ। धर्मः प्रार्थयामास—एषो देशः त्रिलोकेषु ‘धर्मारण्य’ इति ख्यातो भवतु, सर्वभूतानां (मानुष-अमानुषाणामपि) मोक्षप्रदं तीर्थं च प्रतिष्ठाप्यताम्। शिवः नाम प्रतिष्ठाप्य, विश्वेश्वर-महालीङ्गरूपेण लिङ्गसन्निधिं प्रतिजज्ञे, धर्मवाप्याः निर्माणं च। अथ धार्मेश्वर-स्मरणपूजनस्य माहात्म्यं, स्नान-तर्पण-विधयः (यमाय तर्पण-मन्त्रादयः), रोग-शोक-उपद्रव-शमनफलानि, श्राद्धकालाः—अमावास्या, सङ्क्रान्तिः, ग्रहणादयः—तीर्थतारतम्यं च निरूप्यते। अन्ते फलश्रुतिः—अत्र कृतकर्मणां महापुण्यलाभः, परलोकगति-उन्नतिः च इति।
Adhyaya 5
सदाचार-शौच-सन्ध्या-विधि (Ethical Conduct, Purity, and Sandhyā Procedure)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः धर्मस्य समृद्धेर्मूलं सदाचारं विस्तरेण श्रोतुमिच्छति। व्यासः प्राणिनां गुणानां च क्रमं निरूप्य ब्राह्मणविद्यायाः ब्रह्मतत्परतायाश्च परमत्वं दर्शयति। सदाचारः द्वेषरागवर्जितः धर्ममूलः इति निर्दिश्यते; दुराचारः लोकनिन्दां व्याधिं आयुर्ह्रासं च जनयतीति चेतयति। अनन्तरं यम-नियमाः (सत्यं अहिंसा संयमः शौचं स्वाध्यायः उपवासादयः) तथा काम-क्रोध-मोह-लोभ-मात्सर्यादीनामन्तःशत्रूणां जयः, शनैः शनैः धर्मसञ्चयश्च उपदिश्यते। एक एव जन्यते एक एव म्रियते, परलोकं तु धर्म एव सह गच्छतीति प्रतिपाद्यते। उत्तरार्धे नित्यचर्याविधिः—ब्रह्ममुहूर्ते स्मरणम्, निवासात् दूरं मलोत्सर्गनियमः, मृदाजलाभ्यां शौचविधानम्, आचमनमानम्, दन्तधावननिषेधदिनानि, प्रातःस्नानमहिमा, तथा प्राणायाम-अघमर्षण-गायत्रीजप-सूर्यार्घ्य-तर्पणादिभिः युक्ता सन्ध्याविधिः—विस्तरेण कथ्यते। एषा शुद्धस्य संयतस्य द्विजस्य स्थिरा नित्यधर्मचर्या इति समाप्यते।
Adhyaya 6
गृहस्थधर्म-उपदेशः (Householder Dharma: pañcayajña, hospitality, and conduct codes)
अस्मिन्नध्याये व्यासः गृहस्थाश्रमस्य महत्त्वं निरूपयति। देवाः पितरः ऋषयः मनुष्याः पशवश्च गृहस्थस्य पोषणेनैव धार्यन्ते इति स प्रतिपादयति। तत्र त्रयीमयी धेनुः उपमीयते, यस्याः चत्वारः स्तनाः—स्वाहा, स्वधा, वषट्, हन्त—देवपितृऋषिमनुष्येषु यथाक्रमं हविर्दानं, तर्पणं, विधिपालनं, आश्रितपोषणं च सूचयन्ति; वेदाध्ययनं च अन्नदानं च परस्परं सम्बद्धौ नित्यधर्मौ इति दर्श्यते। अनन्तरं नित्यकर्मक्रमः कथ्यते—शौचाचारः, तर्पणम्, देवपूजा, भूतबलिः, तथा अतिथिसत्कारः। ‘अतिथिः’ विशेषतः ब्राह्मणः इति निर्दिश्यते; अनाक्रान्तभावेन स्वागतं, यथाशक्ति भोजनदानं, मधुरवचनं च विधीयते। युधिष्ठिरस्य प्रश्नेन अष्टविवाहप्रकाराः—ब्राह्मः, दैवः, आर्षः, प्राजापत्यः, असुरः, गान्धर्वः, राक्षसः, पैशाचः—धर्माधर्मक्रमेण विविच्यन्ते; कन्याशुल्कं विक्रयतुल्यं निन्द्यते। पञ्चयज्ञाः—ब्रह्म-, पितृ-, देव-, भूत-, नृयज्ञाः—विस्तरेणोक्ताः; वैश्वदेवातिथिसत्कारयोः परित्यागः दोषकरः इति प्रतिषिध्यते। शौचसंयमाः, अनध्यायनियमाः, वाक्शुद्धिः, वृद्धगुरुसम्मानः, दानफलानि च निर्दिश्य, एते श्रुतिस्मृतिसम्मताः धर्मारण्यवासिनां नियमाः इति उपसंहरति।
Adhyaya 7
धर्मवापी-श्राद्धमाहात्म्यं तथा पतिव्रताधर्म-नियमाः (Dharma-vāpī Śrāddha Māhātmya and the Ethical Guidelines of Pativratā-dharma)
अस्मिन्नध्याये संवादरूपेण तीर्थकर्मोपदेशः गृहधर्मश्च समन्वितः। व्यासः प्रथमं धर्मवाप्यां प्राप्तस्य पितृतर्पण-पिण्डदानयोः परमफलप्रदत्वं वर्णयति—पितॄणां दीर्घकालतृप्तिः स्यात्, नानाविधपरलोकस्थितेषु प्रेतभूतेष्वपि तस्य लाभः प्रसरेत् इति। ततः कलियुगस्य नैतिकदौर्बल्यं—लोभः, वैरभावः, परनिन्दा, कलहश्च—प्रदर्श्यते; तथापि वाङ्मनःकायशुद्ध्या, अहिंसायाः, संयमेन, मातृपितृभक्त्या, दानेन, धर्मज्ञानभक्त्या च शुद्धिः सुलभा इति प्रतिपाद्यते। शौनकप्रश्ने सति सूतः पतिव्रतायाः स्त्रियाः लक्षणानि विस्तरेण कथयति—वृत्तिनिग्रहः, पत्युः हितप्राधान्यम्, दूषितसङ्गपरिहारः, मितभाषण-शिष्टाचारः, गृह्यपूजाविधानं च। अधर्माचरणे दुष्टयोनिप्राप्त्यादिदोषाः सूच्यन्ते, अन्ते पुनर्धर्मक्षेत्रे श्राद्ध-दाने महिमा निगद्यते—भक्त्या कृतं अल्पमपि दानं कुलरक्षणं करोति, अधर्मोपार्जितधनस्य श्राद्धे प्रयोगस्तु निन्द्य इति। उपसंहारे धर्मारण्यं नित्यं कामदं, योगिनां मोक्षप्रदं, सिद्धानां च सिद्धिदं इति पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 8
Dharmāraṇya-Prastāva: Deva-samāgama and Sṛṣṭi-Kathā (धर्मारण्यप्रस्तावः—देवसमागमः सृष्टिकथा च)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः पुनरपि धर्मारण्यवृत्तान्तं श्रोतुमिच्छन् व्यासं प्रार्थयति। व्यासः स्कन्दपुराणोद्भवं कथामिमां स्थाणुना (शिवेन) स्कन्दाय पूर्वं प्रोक्तामिति निवेदयन्, अस्याः बहुतीर्थफलप्रदत्वं विघ्ननाशकत्वं च प्रशंसति। ततः कैलासे शिवस्य पञ्चवक्त्र-दशभुज-त्रिनेत्र-शूलपाणि-रूपं, कपालखट्वाङ्गधारणं, गणैः परिवृतत्वं, ऋषिभिः सिद्धैश्च गन्धर्वैश्च स्तुतिं च वर्णयति। स्कन्दः पश्यति—देवाः महादेवताश्च शिवद्वारे दर्शनार्थं प्रतीक्षन्ते। शिवः उत्थाय गन्तुमुद्यतः; तदा स्कन्दः तस्य शीघ्रगमनकारणं पृच्छति। शिवः देवैः सह धर्मारण्यं गन्तुमिच्छामीति वदन् सृष्टिकथां प्रवर्तयति—प्रलये परब्रह्मणि स्थिते महत्तत्त्वोत्पत्तिः, विष्णोः सलिलविहारः, वटवृक्षस्य प्रादुर्भावः, पर्णशय्यायां बालरूपस्य दर्शनं, नाभिकमलात् ब्रह्मणो जन्म, लोकमण्डलस्य सर्गादेशः तथा योनिभेदविस्तारः। अनन्तरं ब्रह्मणो मनसः पुत्राः, कश्यपः पत्न्यश्च, आदित्याः, धर्मस्य कारणेन “धर्मारण्य”नामनिर्वचनं च कथ्यते। देव-सिद्ध-गन्धर्व-नाग-ग्रहादीनां महासमागमं वर्णयित्वा, ब्रह्मा वैकुण्ठं गत्वा विष्णुं विधिवत् स्तौति; विष्णुः दिव्याकारः प्रादुर्भूय सृष्टि-तीर्थमहात्म्य-दैवोपदेशानां सेतुं स्थापयति।
Adhyaya 9
धर्मारण्ये देवसमागमः तथा ऋष्याश्रमस्थापनम् (Divine Assembly in Dharmāraṇya and the Establishment of Ṛṣi-Āśramas)
अध्यायः संवादरूपेण प्रवर्तते। व्यासः पुण्याख्यानं कथयति—विष्णुः ब्रह्मणो देवानां च आगमनं पृच्छति; ब्रह्मा त्रिषु लोकेषु भयाभावं निवेद्य स्वप्रयोजनं वदति—पुरातनं धर्मप्रतिष्ठितं तीर्थं द्रष्टुम्। ततः विष्णुः गरुडारूढः शीघ्रं धर्मारण्यं गच्छति, देवाश्च सह यान्ति। धर्मराजो यमः दिव्यसमूहं विधिवत् आतिथ्येन, पृथक् पृथक् पूजया च सत्करोति, विष्णुं स्तौति, क्षेत्रस्य तीर्थत्वं भगवत्कृपया देवतासन्तोषेण च सिद्धमिति प्रतिपादयति। विष्णुः वरं दातुम् उद्यतः; यमः धर्मारण्ये महापुण्ये तीर्थरक्षणार्थं, वेदघोषयज्ञसमृद्ध्यर्थं च ऋष्याश्रमस्थापनं याचते। विष्णुः विशालरूपं धृत्वा दिव्यसहायैः सह बहून् विद्वद्ब्राह्मणऋषीन्, तेषां गोत्रप्रवरविस्तरेण वंशान् च निर्दिश्य, यथास्थानं स्थापयति। अनन्तरं युधिष्ठिरः तेषां समूहानां नामोत्पत्तिस्थानादीनि पृच्छति, तदनुसारं विस्तृतानुक्रमणिका प्रवर्तते। उत्तरश्लोकैः देवीनामानि, ब्रह्मणा कामधेन्वाह्वानं च निर्दिश्य, दैवीसहायेन धर्मव्यवस्थायाः पोषणं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 10
Kāmadhenū’s Creation of Attendants and the Regulation of Saṃskāras in Dharmāraṇya (कामधेन्वनुचर-निर्माण तथा संस्कारानुशासन)
व्यासः युधिष्ठिरं प्रति धर्मारण्ये स्थितं वृत्तान्तं कथयति, यत्र यज्ञजीवनस्य सेवापर्यावरणं प्रतिष्ठाप्यते। ब्रह्मणः प्रेरणया कामधेनूः आहूयते, सा च प्रत्येकस्य ऋत्विजः कृते युग्मरूपेण अनुचरान् ददाति; ततो महती शिस्तबद्धा समुदाय-रचना जायते, या शिखा-यज्ञोपवीतादि पवित्रचिह्नैः युक्ता, शास्त्राध्ययने सदाचारपालने च निपुणा भवति। देवाः आदेशं कुर्वन्ति यत् समिधः पुष्पाणि कुशादयः नित्यं प्रदेयाः, तथा नामकरण-अन्नप्राशन-चूडाकरण-उपनयनादयः संस्काराः अनुचरानुज्ञया एव कार्याः; अननुज्ञया कृत्ये पुनःपुनरुपद्रवाः, रोगाः, सामाजिकहानिः च भवन्तीति दुष्परिणाम-नियमः प्रतिपाद्यते। अनन्तरं कामधेनोः स्तुतिः क्रियते—सा बहुदेवतामयी, बहुतीर्थसमाविष्टा पवित्राधिष्ठानरूपा इति। युधिष्ठिरस्य प्रश्नानुसारं अनुचराणां विवाह-प्रजोत्पत्तिविषये व्यासः गन्धर्वकन्याप्राप्तिं वर्णयति—शिवदूतः विश्वावसोः कन्याः याचते, अस्वीकारे शिवः सैन्यं सज्जीकृत्य प्रेषयति, ततः गन्धर्वराजः कन्याः समर्पयति। अनुचराः वैदिकविधिना आज्यभागादि होमान् कुर्वन्ति, गन्धर्वविवाहप्रसङ्गे प्रचलितः संस्कार-न्यायः अपि निर्दिश्यते। अन्ते धर्मारण्ये स्थिरं निवासं दृश्यते, यत्र नानाविधजपयज्ञाः प्रवर्तन्ते, अनुचरसमुदायेन तेषां स्त्रीभिः च गृह्य-याज्ञिकसेवाभिः द्रव्यसम्पादनं कृत्वा देशाधिष्ठितधर्मस्य चिरस्थायी आदर्शः स्थाप्यते।
Adhyaya 11
Lolajihva-vadhaḥ and the Naming of Satya Mandira (लोलजिह्ववधः सत्यमन्दिरनामकरणं च)
अध्याये व्यास–युधिष्ठिरसंवादः प्रवर्तते। युधिष्ठिरः पुनः कथां याचते—व्यासवचनामृतं न कदापि तृप्यति इति। व्यासः कल्यन्ते महदुपद्रवं वर्णयति—राक्षसाधिपो लोलजिह्वोऽभ्युदितः, त्रैलोक्ये भयमुत्पाद्य धर्मारण्यं प्राप्य देशान् जित्वा पुण्यां रम्यां वसतिं दग्ध्वा तत्रवासिनो ब्राह्मणान् पलाययामास। तदा श्रीमातृप्रमुखा बह्व्यः देव्यो नानायुधधारिण्यः—त्रिशूल-शङ्खचक्रगदा-पाशाङ्कुश-खड्ग-परश्वादिभिः—ब्राह्मणरक्षणार्थं राक्षसनाशार्थं च प्रादुर्भवन्। लोलजिह्वस्य नादेन दिशः समुद्राश्च कम्पिताः; वासवः नलकूबरं गुप्तचर्याय प्रेषयामास, स च संग्रामवृत्तान्तं निवेदयति। इन्द्रः विष्णुं बोधयति; विष्णुः (अत्र सत्यलोकात्) अवतीर्य सुदर्शनं प्रेषयन् लोलजिह्वं स्तम्भयति, ततः देवीगणप्रहारैः स राक्षसो निहतः। देवा गन्धर्वाश्च विष्णुं स्तुवन्ति। विष्णुः विस्थापितान् ब्राह्मणान् पृच्छति; ते लब्ध्वा आश्वास्यन्ते—वासुदेवचक्रेण राक्षसो विनष्ट इति। ब्राह्मणाः कुटुम्बैः सह प्रत्यागत्य तपोयज्ञाध्ययनानि पुनरारभन्ते। एषा वसतिः कृतयुगे धर्मारण्यं, त्रेतायां सत्य-मन्दिरं इति ख्यातिं याती—दैवीरक्षणेन धर्मस्य अविच्छेदः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 12
गणेशोत्पत्तिः एवं धर्मारण्ये प्रतिष्ठा (Gaṇeśa’s Origin and Installation in Dharmāraṇya)
व्यासः युधिष्ठिरं प्रति धर्मारण्ये ‘सत्यमन्दिर’नाम्नः निवासस्य रक्षार्थं पवित्रीकरणं कथयति। ध्वजपताकाभिरलङ्कृतः प्राकारः, ब्राह्मणसम्बद्धे क्षेत्रे मध्यपिठः, चतुर्षु दिक्षु शुद्धाः प्रतोलीश्च विन्यस्ताः। पूर्वे धर्मेश्वरः, दक्षिणे गणनायकः (गणेशः), पश्चिमे भानुः, उत्तरे स्वयम्भू इति दिक्पालरूपेण देवतानां प्रतिष्ठा कृत्वा रक्षणमानचित्रं निर्मीयते। ततः गणेशस्य उत्पत्तिकथा निरूप्यते। पार्वती देहशौचद्रव्येण पुत्तलिकां निर्माय तां चेतनां कृत्वा द्वारपालत्वे नियुङ्क्ते। महादेवः प्रवेष्टुमिच्छन् निरुद्धः; संग्रामे तस्य शिरश्छेदः भवति। पार्वत्याः शोकं शमयितुं महादेवः गजशिरसा बालं पुनर्जीवयति, ‘गजानन’ इति नाम ददाति। देवर्षयः स्तुवन्ति; गणेशः वरं ददाति—धर्मारण्ये नित्यं स्थित्वा साधकानां, गृहस्थानां, वणिजां च विघ्ननाशकः कल्याणप्रदश्च भवेत्, विवाहोत्सवयज्ञादिषु प्रथमपूज्यत्वं च प्राप्नुयात्।
Adhyaya 13
रविक्षेत्रे संज्ञातपः, अश्विनौ-उत्पत्तिः, रविकुण्ड-माहात्म्यं च (Saṃjñā’s austerity in Ravikṣetra, the birth of the Aśvins, and the Māhātmya of Ravikuṇḍa)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः व्यासं पृच्छति—अश्विनीकुमारयोः उत्पत्तिः कथं, तथा भूमौ सूर्यस्य प्रादुर्भावः कथं इति। व्यासः संज्ञा–सूर्ययोः आख्यानं कथयति। सूर्यतेजसा असहिष्णुः संज्ञा छायां स्वप्रतिनिधिं स्थापयित्वा, गृहधर्मपालनं रहस्यरक्षणं च उपदिश्य, ततो निर्गता। तस्यां गृहस्थितौ यमः यमुना च प्रादुर्भूतौ; पश्चात् यमेन सह विवादाद् छायायाः रहस्यं प्रकाशते। सूर्यः संज्ञां अन्विष्य धर्मारण्ये वडवाभावेन घोरं तपः कुर्वतीं ददर्श। तत्र नासिकाप्रदेशसम्बद्धेन विशेषसंयोगेन नासत्यः दसरश्च—अश्विनौ—दिव्यौ कुमारौ अजायताम्। अनन्तरं रविकुण्डस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्यते—तत्र स्नानदानतर्पणश्राद्धादिभिः पापक्षयः, आरोग्यं, रक्षणं, समृद्धिः, कर्मफलवृद्धिश्च भवतीति। सप्तमीषु, रविवासरेषु, ग्रहणे, सङ्क्रान्तौ, व्यतीपाते, वैधृतौ च विशेषफलश्रुतिः कथिता, बकुलार्कपूजनस्य च महिमा वर्णितः।
Adhyaya 14
Hayagrīva-hetu-nirūpaṇa (The Causal Account of Viṣṇu as Hayagrīva) | हयग्रीवहेतुनिरूपणम्
अध्यायेऽस्मिन् बहुवक्तृकः तात्त्विकविचारः प्रवर्तते। युधिष्ठिरः धर्मारण्ये विष्णोः कदा कथं च तपः कृतमिति क्रमशः श्रोतुमिच्छति। ततः स्कन्दः रुद्रम् (ईश्वरम्) पृच्छति—सर्वव्यापी गुणातीतः स्रष्टा-पालक-संहर्ता भगवान् किमर्थम् अश्वमुखरूपं धृतवान्, यत् हयग्रीवः कृष्णश्चेति निर्दिश्यते। अनन्तरं वराह-नरसिंह-वामन-परशुराम-राम-कृष्णावतारकर्माणि तथा कल्केः प्रलयान्तदर्शनं च संक्षेपेण निरूप्यते; एक एव परः शक्तिमान् धर्मसंस्थापनाय नानारूपैः प्रादुर्भवतीति तर्कः प्रतिपाद्यते। रुद्रः कारणकथां कथयति। देवाः यज्ञाय सज्जाः सन्तो विष्णुं योगारूढं ध्यानस्थं च न लभन्ते; ते बृहस्पतिं शरणं यान्ति। ततः वाम्र्याः (वल्मीकसम्बद्धाः कीटाः) धनुषः गुणं दन्तैः छित्त्वा तं बोधयन्त्विति नियोज्यन्ते; ‘समाधिं मा भङ्क्ष्यत’ इति धर्मसंकोचः व्यक्तः, किन्तु वाम्र्येभ्यः यज्ञभागः प्रदाय समन्वयः क्रियते। गुणच्छेदे धनुषः प्रचण्डनादेन शिरः छिन्नं दिवं समारूढं, देवाः शोकाकुलाः तदन्वेषणं कुर्वन्ति—एवं हयग्रीवस्वरूपस्य तत्त्वं योगसमाधेः विश्वकारणभावश्च उपोद्घात्यते।
Adhyaya 15
हयग्रीवोत्पत्तिः तथा धर्मारण्यतीर्थमाहात्म्यम् (Hayagrīva’s Manifestation and the Māhātmya of Dharmāraṇya Tīrthas)
अध्यायेऽस्मिन् द्वौ प्रवाहौ समन्वितौ वर्ण्येते। प्रथमं देवसंकटं—देवा ‘शिरः’ न प्राप्नुवन्ति; तदा ब्रह्मा विश्वकर्माणं यज्ञसिद्ध्यर्थं देवस्य योग्यं रूपं निर्मातुं नियुङ्क्ते। सूर्यरथसम्बद्धे प्रसङ्गे अश्वशिरः प्रादुर्भवति, तत् विष्णोः शरीरे संयोज्यते, तेन हयग्रीवरूपं प्रकटते। देवा स्तुतिं कुर्वन्ति, हयग्रीवं विष्णुं च ओंकाररूपं, यज्ञस्वरूपं, कालं, गुणान्, भूतदेवताश्च इति सम्यगभिजानन्ति; विष्णुः वरान् दत्त्वा स्वप्रादुर्भावं हितकरं पूज्यं च व्याचष्टे। द्वितीयं व्यासयुधिष्ठिरसंवादेन कारणकथनं—सभायां ब्रह्मणो मानः, ततो जातः शापवत् परिणामः विष्णोः शिरसि, तथा धर्मारण्ये विष्णोस्तपश्चर्या। अनन्तरं धर्मारण्यं महत्क्षेत्रं घोषितं; मुक्तेशः/मोक्षेश्वरः तथा देवसरसः/देवखातादयस्तीर्थविशेषा महिम्ना स्तूयन्ते। स्नानं, पूजनं (विशेषतः कार्त्तिके कृत्तिकायोगे), तर्पणश्राद्धं, जपः, दानं च विधीयते; फलानि—पापनाशः, पितृणां उद्धारः, आयुः, आरोग्यं, कुलवृद्धिः, परलोकप्राप्तिश्च।
Adhyaya 16
Śakti-Sthāpana in Dharmāraṇya: Directional Guardianship, Sacred Lake, and Akṣaya Merit (अध्याय १६)
अध्यायः षोडशः युधिष्ठिर-व्यासयोः प्रश्नोत्तररूपेण प्रवर्तते। युधिष्ठिरः धर्मारण्ये राक्षसदैत्ययक्षादिभ्यः जातभय-निवारणार्थं स्थापितानां रक्षाशक्तीनां नामस्थानानि च क्रमशः श्रोतुमिच्छति। व्यासः देवाधिकारिभिः कृतां शक्तिस्थापनां वर्णयति—चतुर्दिक्षु द्विजानां लोकस्य च रक्षणाय ताः संस्थापिताः, यत्र श्रीमाता, शान्ता, सावित्री, गात्रायी, छत्राजा, आनन्दा इत्याद्याः देव्यो विविधैः नामभिः स्तूयन्ते। तासां आयुधधारणं, गरुडसिंहादिवाहनं च निर्दिश्यते, तथा देशस्य यज्ञधर्मस्य च रक्षणकर्तृत्वं प्रतिपाद्यते। छत्राजायाः स्थानस्य पुरतः स्थितं पवित्रं सरः कथ्यते, यत्र स्नानं तर्पणं पिण्डदानं च अक्षयफलप्रदं भवतीति। ततः पुण्यतत्त्वं विस्तरेणोच्यते—रोगशत्रुनिवारणं, ऐश्वर्यवृद्धिः, जयलाभश्च। अन्ते आनन्दायाḥ सात्त्विकी-शक्तिरूपेण महिमा कीर्त्यते; निर्दिष्टोपहारैः पूजनं कृत्वा चिरस्थायि फलम्, विद्यासौख्य-आरोग्यसमृद्धिश्च लभ्यते।
Adhyaya 17
Śrīmātā-Kulamātā-Stuti and Pūjāvidhi (Protective Śakti Discourse)
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः राजानं प्रति दक्षिणदिगधिष्ठितां महाशक्तिं वर्णयति। सा शान्ता देवी, श्रीमाता, कुलमाता, स्थानमाता इति बहुभिः नामभिः कीर्त्यते, कुलस्य ग्रामस्य च रक्षिका शक्तिरूपा। तस्याः बहुभुजत्वं, घण्टा-त्रिशूल-अक्षमाला-कमण्डल्वादि आयुधोपकरणानि, वाहनचिह्नानि, कृष्ण-रक्तवस्त्रादि चिह्नानि च निरूप्यन्ते; विष्णोः संस्थापनसम्बन्धः, दैत्यविनाशकत्वं, सरस्वतीरूपत्वं च स्पष्टं प्रतिपाद्यते। ततः पूजाविधिः कथ्यते—पुष्पैः, गन्धैः (कर्पूर-अगरु-चन्दनैः), दीप-धूपैः, नैवेद्यैः (धान्य-मिष्टान्न-पायस-मोदकैः) च सम्यक् समर्पणम्। शुभकर्मारम्भे पूर्वं नivedanaं कृत्वा ब्राह्मणानां कुमार्याश्च भोजनदानं विधीयते। फलश्रुतौ संग्रामे वादेषु च जयः, विघ्ननाशः, विवाह-उपनयन-सीमन्तादिषु सिद्धिः, ऐश्वर्यं विद्या सन्तानश्च, अन्ते सरस्वत्याः प्रसादेन उत्तमं परलोकपदं च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 18
Karṇāṭaka-Dānava-Vadhaḥ — The Slaying of Karṇāṭaka and the Institution of Śrīmātā Worship
अध्यायेऽस्मिन् द्वौ कथाप्रसङ्गौ समन्वितौ। रुद्रः स्कन्दाय धर्मारण्ये पूर्ववृत्तं कथयति—कर्णाटकनामा दानवः दम्पतीनां विशेषतः विघ्नान् जनयन् वैदिकानुशासनं च भञ्जयन् दीर्घकालं पीडां चकार। तदा श्रीमाता मातङ्गी-भुवनेश्वरीरूपेण प्रादुर्भूय तं दानवं निहन्ति। अपरं व्यासः युधिष्ठिरस्य प्रश्नं प्रत्युत्तरयन् तस्य दानवस्य स्वभावं, अवैदिकद्रोहं, तथा ब्राह्मण-जनसमुदायस्य (वणिजां सहितं) कृतं प्रतिकारपूजनविधानं विस्तरेण वर्णयति। पूजाक्रमः सम्यगुक्तः—पञ्चामृतस्नानं, गन्धोदकाभिषेकः, धूपदीपौ, नैवेद्यं, क्षीरविकार-मधुरान्न-धान्य-दीप-उत्सवभोज्यादीनां नानोपहाराः। श्रीमाता दर्शनं दत्त्वा रक्षणं वरं च ददाति, ततः अष्टादशायुधैः सुसज्जिता बहुभुजा उग्रयोधरूपेण प्रकटते। दानवः मायया शस्त्रैश्च युयुत्सति, देवी तु दिव्यबन्धनैः प्रत्यवरोधयित्वा निर्णायकबलं प्रयुङ्क्ते, अन्ते कर्णाटकस्य वधः सम्पद्यते। अन्ते नियमोपदेशः—मङ्गलकार्येषु, विशेषतः विवाहादौ, श्रीमातापूजनं कर्तव्यम्; तेन विघ्ननिवारणं भवति। अपत्यहीनानां सन्तानलाभः, दरिद्राणां धनसमृद्धिः, आयुरारोग्यवृद्धिश्च इति फलश्रुतिः निरूपिता, नित्याचरणेन सिद्ध्यतीति च।
Adhyaya 19
इन्द्रतीर्थ-माहात्म्य एवं इन्द्रेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (Indra Tīrtha Māhātmya and the Manifestation of the Indreśvara Liṅga)
अस्मिन्नध्याये व्यास–युधिष्ठिरसंवादरूपेण इन्द्रसरसि स्नानस्य तथा धर्मारण्ये इन्द्रेश्वरशिवस्य दर्शनपूजनयोः महती पावनशक्तिः प्रतिपाद्यते। व्यासः कथयति—दीर्घकालसञ्चिताः पापराशयः अपि तत्र स्नानेन, लिङ्गदर्शनेन, पूजनैश्च नश्यन्ति। युधिष्ठिरः तस्य तीर्थस्य लिङ्गस्य च उत्पत्तिकथां पृच्छति। ततः व्यासः इन्द्रस्य वृत्रवधजनितब्रह्महत्यासदृशदोषशमनार्थं उत्तरदिशि कस्यचित् ग्रामात् परे घोरं तपः कृतवानिति वर्णयति। तदा शिवः उग्ररूपेण प्रादुर्भूय आश्वासयति—धर्मारण्ये एषा क्लेशरूपा मलिनता न तिष्ठति; प्रविश्य इन्द्रसरसि स्नात्वा शुद्धिं प्राप्नुहीति। इन्द्रः स्वनाम्ना शिवप्रतिष्ठां याचते; शिवः योगबलसमुद्भूतं पापनाशकं कूर्मचिह्नसम्बद्धं लिङ्गं प्रकटयति, तथा भूतहिताय धर्मारण्ये ‘इन्द्रेश्वर’ इति स्थितिं करोति। अथ नित्यपूजायाः, उपहारार्पणस्य, माघमासे अष्टमी–चतुर्दश्योः विशेषव्रतस्य, देवस्य पुरतः नीलोत्सर्गस्य, चतुर्दश्यां रुद्रजपस्य, द्विजेभ्यः सुवर्णरत्ननिर्मितनेत्रप्रतिमादानस्य, स्नानानन्तरं पितृतर्पणस्य च महत्फलं निगद्यते। रोगदुःखदौर्भाग्यनिवारणं, अभिलषितसिद्धिः, श्रोतॄणां पावनं च फलश्रुत्या प्रतिज्ञायते; जयन्तस्य भक्तिः, इन्द्रस्य आवर्तपूजा च उपसंहारे निर्दिश्यते।
Adhyaya 20
देवमज्जनकतीर्थमाहात्म्यं तथा मन्त्रकूटोपदेशः (Devamajjanaka Tīrtha-Māhātmya and Instruction on Mantra ‘Kūṭa’ Structures)
अस्मिन्नध्याये व्यासयुधिष्ठिरसंवादेन धर्मारण्ये देवमज्जनकनाम्नि अनुपमं शिवतीर्थं निरूप्यते। तत्र शङ्करस्य अद्भुतं स्तम्भनभ्रमावस्थाभोगः कथ्यते, येन तीर्थस्य अतिशयमहिमा प्रकाश्यते। अनन्तरं पार्वती शिवं मन्त्रभेदान् षड्विधशक्तीं च पृच्छति। शिवः सावधानतया बीजाक्षराणां कूटसंयोगानां च रहस्यं व्याचष्टे—मायाबीजं वह्निबीजं ब्रह्मबीजं कालबीजं पार्थिवबीजं च निर्दिश्य, तेषां प्रभावाकर्षणमोहनादि कार्यदावान् कथयति; दुरुपयोगे तु दोषभयमिति कथानिबन्धेन चेतयति। अन्ते देवमज्जनकतीर्थमाहात्म्यं प्रतिपाद्यते—स्नानं पानं च, आश्विनकृष्णचतुर्दश्यां व्रताचरणं, उपवासपूर्वकं पूजनं, रुद्रजपश्च पावनरक्षाकराः सर्वकल्याणप्रदाश्च इति। फलश्रुतौ श्रवणकथनयोः महायज्ञतुल्यं पुण्यं, ऐश्वर्यं आरोग्यं सन्ततिसम्पत्तिश्च लभ्यते इति निश्चयः।
Adhyaya 21
गोत्र–प्रवर-विवाहनिषेधः तथा प्रायश्चित्तविधानम् (Gotra–Pravara Marriage Prohibitions and Expiatory Regulations)
अध्यायः २१ धर्मशास्त्रपरम्परायां गोत्र–प्रवरनियमं विवाहयोग्यतां च संकलयति। व्यासवचनप्रारम्भे तत्र देशसम्बद्धानां देवतानां शक्तीनां च नाम्नां बहुविधा सूची, तथा गोत्र–प्रवरभेदानां उदाहरणैः सह सूक्ष्मविवरणं प्रदर्श्यते। ततः समानगोत्रे समानप्रवरे च, तथा मातृसम्बन्धिनां केषाञ्चित् वर्गेषु निषिद्धविवाहाः स्पष्टं प्रतिषिध्यन्ते। एतादृशविवाहस्य सामाजिक–याज्ञिकदोषाः—ब्राह्मण्यहानिः, सन्तानस्य हीनत्वलक्षणं च—उक्ताः; दोषशमनाय च विशेषतः चान्द्रायणव्रतादि प्रायश्चित्तविधानं निर्दिश्यते। कात्यायन–याज्ञवल्क्य–गौतमादीनां मतान्यनुसृत्य पितृमातृवंशयोः पृथक्करणपरिमाणं, भ्रातृज्येष्ठकनिष्ठविवाहक्रमः, “पुनर्भू” इत्यादिगृह्यधर्मवर्गीकरणं च निरूप्य, धर्म्यगृहस्थनिर्माणस्य नियमसंरक्षणं तथा उल्लङ्घने शुद्धिमार्गः इति अस्याध्यायस्य प्रयोजनं दर्श्यते।
Adhyaya 22
यॊगिनीनां स्थानविन्यासः (Placement of the Yoginīs and Directional Śaktis)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण संवादः प्रवर्तते। युधिष्ठिरो व्यासं पृच्छति—काजेशेन प्रतिष्ठापिता योगिन्यः काः, कीदृश्यः, कुत्र वसन्तीति। व्यासः तासां रूपवैचित्र्यं वर्णयति—नानाभूषण-वस्त्र-वाहन-निनादैः शोभिताः, तथा च विप्राणां भक्तानां च भयापहारिण्यः रक्षिकाशक्तय इति। अनन्तरं दिग्विन्यासः कथ्यते—पूर्वादिचतसृषु दिक्षु तथा आग्नेय-नैरृत-वायव्य-ईशानादिषु उपदिक्षु ताः संस्थापिताः। आशापुरी, छत्रा, ज्ञानजा, पिप्पलाम्बा, शान्ता, सिद्धा, भट्टारिका, कदम्बा, विकटा, सुपणा, वसुजा, मातङ्गी, वाराही, मुकुटेश्वरी, भद्रा, महाशक्तिः, सिंहारा इत्यादीनि नामानि निर्दिश्यन्ते, अन्याश्च बह्व्यः गणनातीताः सन्तीति सूच्यते। आशापूर्णायाः समीपे केचन्यः, पूर्वोत्तरदक्षिणपश्चिमेषु विशिष्टदेव्यः, जलतर्पण-बलीनां च विधानं कथ्यते। काचित् सिंहासनस्था चतुर्भुजा वरदायिनी, काचित् ध्यानेन सिद्धिदा, काचित् भुक्तिं मुक्तिं च प्रयच्छति; केचन रूपाणि त्रिसन्ध्येषु प्रत्यक्षीभवन्तीति। अन्ते नैरृतदिशि ब्राह्माणी-प्रभृतयः ‘जलमातरः’ च सन्तीति निर्दिश्य, रक्षात्मक-शक्तीनां पवित्र-भूगोलसूचिरूपेण अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 23
धर्मारण्ये देवसत्र-प्रवर्तनं लोहासुरोपद्रवश्च | The Devas’ Satra in Dharmāraṇya and the Disruption by Lohāsura
व्यासः कथयति—दैत्यैः सह संग्रामे पीडिताः देवाः ब्रह्माणं शरणं जग्मुः, जयसाधनं च याचन्ति। ब्रह्मा धर्मारण्यस्य पूर्वनिर्माणं निवेदयति—ब्रह्मणा शङ्करेण विष्णुना च दिव्यसहकारेण, यमस्य तपः कारणभूतं समर्थकं च। तत्र कर्मभूमेः नियमं वदति—धर्मारण्ये कृतं दानं यज्ञो वा तपो वा ‘कोटिगुणितं’ भवति; पुण्यं पापं च तत्र वृद्धिं यास्यतः इति। ततः देवाः धर्मारण्यं गत्वा सहस्रवर्षपर्यन्तं महत् सत्रं प्रवर्तयन्ति। प्रमुखान् ऋषीन् यज्ञकर्मसु विशेषपदेषु नियोजयन्ति, विशालं वेदिं यज्ञशालां च स्थापयन्ति, मन्त्रविधिना हविर्दानं कुर्वन्ति, तथा निवसद्भ्यः द्विजेभ्यः आश्रितेभ्यश्च अन्नदानातिथिसत्कारादिभिः महतीं सेवाṃ कुर्वन्ति। अनन्तरकाले लोहासुरः ब्रह्मसदृशरूपेण छद्मना आगत्य याजकान् जनपदान् च उपद्रवयति। स यज्ञसामग्रीं नाशयति, पवित्रोपकरणानि मलिनयति, तेन जनाः भयाकुलाः पलायन्ते। विस्थापिताः नवानि ग्रामाणि स्थापयन्ति, येषां नामानि भयभ्रममार्गभेदादिस्मृतिं धारयन्ति; धर्मारण्यं च दूषणात् दुर्वास्यं भवति, तीर्थभावोऽपि क्षीण इव दृश्यते, यावत् असुरः तुष्टः प्रस्थितः।
Adhyaya 24
धर्मारण्य-माहात्म्य-वर्णनम् | Description of the Glory of Dharmāraṇya (Dharmāraṇya Māhātmya)
व्यासः धर्मारण्याख्यस्य परमतीर्थप्रदेशस्य माहात्म्यं समाप्य पुनः पुनः दृढयति। तत् सर्वमङ्गलप्रदं बहुजन्मसञ्चितपापशोधनं च इति वर्णयन् तत्र स्नानमात्रेणापि अपराधविमोचनं भवतीति उपदिशति; तदनु धर्मराजो युधिष्ठिरो महापापनिवारणाय साधुरक्षणाय च वनं प्रविशति। अथ तस्य क्षेत्रस्य कर्मविधानं निरूप्यते—तीर्थेषु निमज्जनं, देवालयदर्शनं, स्वेच्छानुसारं इष्टपूर्तकर्म (यज्ञदानादि) च। फलश्रुतौ उक्तं यत् तं देशं प्राप्ताः, तस्य नामश्रवणमात्रेणापि, भोगं मोक्षं च लभन्ते; भुक्त्वा च लोके अन्ते निर्वाणं प्राप्नुवन्ति। विशेषतः द्विजैः श्राद्धकाले पाठः कर्तव्य इति, तेन पितॄणां चिरोन्नतिः सिध्यतीति प्रतिपाद्यते। धर्मवापी-तीर्थे तु केवलं जलमपि, अन्योपकरणवर्जितं, महादोषराशिं नाशयति; गयाश्राद्धसदृशं फलं पुनःपुनः पिण्डदानतुल्यं च ददाति—जलस्मरणप्रधानं लघुं परं च विधानं इति।
Adhyaya 25
सत्यलोकात्सरस्वती-आनयनं तथा द्वारावतीतीर्थे पिण्डदानफलम् | Bringing Sarasvatī from Satyaloka and the Merit of Piṇḍa-dāna at Dvāravatī Tīrtha
अस्मिन्नध्याये सूतः सरस्वत्याः धर्मारण्ये पावनभूमिकां प्रतिपादयन् श्रेष्ठं तीर्थमाहात्म्यं निवेदयति। शान्तः श्रुतवान् नियमपरः योगी मर्कण्डेयः कमण्डलुजपमालाधरः ऋषिभिः सादरं समुपगम्यते। ते नैमिषारण्यादिषु पूर्वश्रुतान् नदी-अवतरणवृत्तान्तान् स्मृत्वा सरस्वत्याः आगमनं तस्य कर्मविधिं च पृच्छन्ति। मर्कण्डेय उवाच—सरस्वती सत्यलोकात् सुरेन्द्राद्रिसमीपे धर्मारण्यं नीताऽभूत्, सा शरणदायिनी महापावनी च। ततः कालविधानं कथ्यते—भाद्रपदमासे शुक्लपक्षे शुभद्वादश्यां द्वारावतीतीर्थे, यत्र मुनयः गन्धर्वाश्च सेवां कुर्वन्ति, पिण्डदानं श्राद्धादि पितृकर्म च कर्तव्यम्। तस्य फलं पितॄणामक्षयम् इति, सरस्वत्याः सलिलं परममङ्गलं महापातकनाशनं (ब्रह्महत्यादिदोषहरं) चोच्यते। अन्ते सा सरस्वती स्वर्गापवर्गयोः साधिका, इष्टसिद्धिहेतुः, इति कर्मफलस्य परमार्थसाधनत्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 26
द्वारवती-तीर्थमाहात्म्य (Dvāravatī Tīrtha Māhātmya: Merit of Viṣṇu’s Abiding Sacred Ford)
व्यासः द्वारवत्याः समीपे विष्णुसम्बद्धं तीर्थं प्रति कर्मणां पवित्रां व्यवस्थाṃ वर्णयति। अध्यायस्यादौ मर्कण्डेयेन ‘स्वर्गद्वारं उद्घाटितम्’ इति कथ्यते; ये च विष्णुप्राप्त्यर्थं देहं परित्यजन्ति ते विष्णोः सायुज्यं सन्निधिं च प्राप्नुवन्तीति प्रतिपाद्यते। ततः आत्मसंयमस्य विधयः, विशेषतः अनाशनं/उपवासः, परमं तप इव प्रशंस्यन्ते। तीर्थस्नानं, केशवपूजनं, पिण्डोदकयुक्तं श्राद्धं च दीर्घकालं पितॄन् तर्पयतीति निगद्यते। हरिः तत्र सन्निहित इति पापक्षयः, तथा मोक्षकामानां मोक्षः, अर्थकामानां धनलाभः, सर्वभक्तानां दीर्घायुः सुखं च दातृत्वेन तीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्यते। श्रद्धया तत्र दत्तं दानं अक्षयम् इति, महायज्ञानां दानतपसां च फलं केवलं तत्र स्नानेनापि लभ्यते—नीचवर्णादिषु विनीतभक्तेष्वपि—इति सुलभत्वं तथा भगवत्सन्निधिजन्यं प्रभावं च दृढीकृत्य उपसंहरति।
Adhyaya 27
Govatsa-tīrtha Māhātmya and the Self-Manifolding Liṅga (गोवत्सतीर्थमाहात्म्यं)
सूतो गोवत्सनाम्नः प्रसिद्धतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति, यत् मार्कण्डेयसम्बद्धप्रदेशस्य समीपे स्थितम्। तत्र अम्बिकापतिः शिवः गोवत्सरूपेण निवसति, स्वयम्भूलिङ्गरूपेण च प्रकाशते इति वर्ण्यते। रुद्रभक्तो मृगयाव्यसनी बलाहकनामा राजा अद्भुतं गोवत्सं वनं प्रति अनुधावति; ग्रहीतुं प्रवृत्ते तस्मिन् तेजोमयं लिङ्गं प्रादुर्भवति। राजा विस्मयविह्वलः तदर्थं चिन्तयन् देहं त्यजति; तत्क्षणमेव दिव्यदुन्दुभिनिनादैः पुष्पवृष्ट्या च स शिवलोकं प्राप्नोति। देवाः लोकहितार्थं शिवं याचन्ते—स तत्र दीप्तलिङ्गरूपेण नित्यं तिष्ठतु इति। शिवः प्रसन्नः सन्निधिं ददाति, भाद्रपदमासे कृष्णपक्षे कुहूतिथौ विशेषव्रतपूजां निर्दिशति, उपासकानां भयाभावं पुण्यवृद्धिं च प्रतिजानाति। अथ पिण्डदानतर्पणयोः महाफलत्वं प्रतिपाद्यते—विशेषतः गोवत्ससमीपे गङ्गाकूपके कृतं श्राद्धं दुरवस्थागतानामपि पितॄणां तृप्तिकरम् इति। “चाण्डालस्थल”शब्दस्य कारणकथा च नीत्युपदेशपूर्वकं कथ्यते—आचारेण चाण्डालत्वं प्राप्यते इति; लिङ्गस्य असामान्यवृद्धेः शान्त्यर्थं विधिः कृत्वा क्षेत्रस्य प्रतिष्ठा स्थिरीक्रियते। अन्ते फलश्रुतिः—लिङ्गदर्शनं तीर्थसेवा च महापातकानामपि शुद्धिकरी, स्थानमाहात्म्यं कर्मविधिं च नैतिकपरिवर्तनं च एकत्र प्रकाशयति।
Adhyaya 28
लोहोयष्टिका-तीर्थमाहात्म्य (Lohayaṣṭikā Tīrtha-Māhātmya: Ritual Efficacy of Ancestral Offerings)
अध्यायेऽस्मिन् व्यासमार्कण्डेयसंवादेन नैऋत्यदिशि स्थितस्य लोहोयष्टिकातीर्थस्य माहात्म्यं निरूप्यते। तत्र रुद्रस्य स्वयम्भूलिङ्गरूपेण सन्निधिः, सरस्वत्याः पावनसलिलसम्बन्धश्च कथ्यते। अमावास्यायां विशेषतः, तथा नभस्ये/भाद्रपदे कृष्णपक्षे च श्राद्ध-तर्पणयोः कालविधानं, पिण्डदानविधिश्च निर्दिश्यते। अत्र बहुवारं पिण्डदानस्य फलं गयाक्षेत्रसमं इति प्रतिपाद्यते—नियमयुक्तैः कर्मभिः पितॄणां तृप्तिः स्वदेशेऽपि सिध्यतीति। रुद्रतीर्थे गोदानं, विष्णुतीर्थे सुवर्णदानं च मोक्षार्थिनां साधकानां निमित्तं प्रशस्यते। ‘हरिकरे’ जनार्दनाय पिण्डसमर्पणमन्त्ररूपा भक्तिपद्धतिः प्रदत्ता, येन पितृकर्म वैष्णवभावेन, ऋणत्रयविमोचनविषयेन च संयुज्यते। फलश्रुतौ प्रेतत्वविमोचनं, अक्षयपुण्यलाभः, वंशजेषु आरोग्य-रक्षा-समृद्धयश्च; अल्पमपि धर्म्योपार्जितं दानं अत्र महाफलप्रदं इति च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 29
लोहासुरविचेष्टितम् (The Deeds of Lohāsura) — Dharmāraṇya Pitṛ-Tīrtha Māhātmya
सूत उवाच—लोहासुरो नाम दैत्यः वृद्धानां परमसिद्धिं दृष्ट्वा वैराग्येन प्रेरितः, अनुत्तमं तपःस्थलं मृगयमानः अन्तर्भक्तिरूपं व्रतम् अङ्गीकृतवान्—शिरसि गङ्गां, नेत्रयोः पद्मे, हृदि नारायणं, कट्यां ब्रह्माणं, देहे च देवतानां प्रतिबिम्बं जलस्थसूर्यवत्। स दिव्यवर्षशतं घोरं तपः कृत्वा शिवात् वरं लेभे—देहस्य अजरत्वं, मृत्युभयाभावश्च; ततः सरस्वतीतीरे पुनस्तपः समारभत। इन्द्रः शङ्कितः तस्य तपोभङ्गाय प्रयत्नं चकार; संग्रामः प्रवृत्तः, वरप्रभावात् केशवोऽपि पराजित इव वर्ण्यते। ततो ब्रह्मा-विष्णु-रुद्राः समालोच्य सत्यबलात् वाक्पाशेन दैत्यं निगृह्य, “सत्यवाक्यधर्मं पालय, देवान् मा बाधस्व” इति शिक्षां ददुः। प्रत्युपकाररूपेण देवाः प्रलयपर्यन्तं तस्य देहे वासं प्रतिजज्ञिरे; स च धर्मारण्ये धर्मेश्वरसमीपे तीरथरूपेण प्रतिष्ठितः। अथ पितृतर्पण-पिण्डदानफलानि निरूप्यन्ते—तत्र कूपे तथा निर्दिष्टतिथिषु, विशेषतः भाद्रपदचतुर्दश्याम् अमावास्यायां च, कृतं कर्म पितॄणां तृप्तिं बहुगुणां करोति; गयाप्रयागयोः तुल्यं वा अधिकं फलमिति पितृगाथया समर्थ्यते। ज्ञात-अज्ञातगोत्रपितॄणां प्रति अर्घ्यादिदानाय मन्त्रः अपि प्रदर्श्यते। श्रवणफलश्रुतौ महापातकनाशः, पुनःपुनर्गयाश्राद्धतुल्यं पुण्यं, बहुगोदानेन समं च फलमिति।
Adhyaya 30
रामचरित-संक्षेपः (Condensed Rāma Narrative and the Ideal of Rāma-rājya)
अस्मिन्नध्याये सूर्यवंशे जातस्य विष्णोः अंशावतारस्य श्रीरामस्य चरितं क्रमशः संक्षेपेण निरूप्यते। प्रथमं विश्वामित्रसहगमनं, यज्ञरक्षणं, ताडकावधः, धनुर्वेदलाभः, अहल्योद्धारश्च धर्मपालनरूपेण वर्ण्यते। ततः जनकसभायां शिवधनुर्भङ्गः, सीताविवाहः, राजकीय-वैवाहिक-प्रमाणं च प्रतिपाद्यते। कैकेय्याः वरदानिमित्तं चतुर्दशवर्षवनवासः, दशरथस्य निधनं, भरतस्य प्रत्यागमनं, पादुकाभिषेकपूर्वकं राज्यप्रतिनिधित्वं च वनवासधर्मस्य आदर्शत्वेन कथ्यते। शूर्पणखाप्रसङ्गः, सीताहरणं, जटायोः पतनं, हनूमत्सुग्रीवयोः सख्यं, दूतकार्यं च संकटोद्धारक्रमेण दर्श्यते। सेतुबन्धः, लङ्कायाः परिघातः, तिथिनिर्दिष्टयुद्धक्रमः, इन्द्रजित्कुम्भकर्णयोः प्रसङ्गौ, रावणवधश्च विजयपर्यवसानं नयति। विभीषणाभिषेकः, सीताशुद्धिप्रसङ्गः, अयोध्याप्रत्यागमनं, तथा रामराज्यस्य धर्ममयः आदर्शः—प्रजासुखं, अपराधाभावः, समृद्धिः, वृद्धद्विजपूजनं—विस्तरेण वर्ण्यते। अन्ते श्रीरामस्य तीर्थमाहात्म्यविषये जिज्ञासा प्रदर्श्यते, येन इतिहासनुस्मृतिः तीर्थयात्राव्याख्यानेन पुनः संयुज्यते।
Adhyaya 31
Dharmāraṇya as Supreme Tīrtha: River-Māhātmya, Phalāśruti, and Rāma’s Pilgrimage Movement (धर्मारण्य-माहात्म्य-प्रकरणम्)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीरामो वसिष्ठं पप्रच्छ—पापनाशनाय परमं तीर्थं किम्? सीताहरणकाले ब्रह्मराक्षसानां वधजन्यं पापं शमयितुम् इति तस्य धर्मचिन्ता। वसिष्ठः पवित्रनदीः क्रमशः कीर्तयति—गङ्गा, नर्मदा (रेवा), ताप्ती, यमुना, सरस्वती, गण्डकी, गोमती-प्रभृतयः—दर्शन-स्मरण-स्नान-फलानि च पृथक् निर्दिशति; विशेषकालेषु विधीन् अपि वदति, यथा कार्त्तिके सरस्वत्यां स्नानम्, माघे प्रयागे स्नानम् इति। ततः तीर्थफलश्रुतिरूपेण पापक्षयः, नरकनिवारणम्, पितॄणामुद्धारः, विष्णुलोकप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते। अन्ते तु धर्मारण्यं सर्वतीर्थेषु परमं घोषितम्—पुरातनप्रतिष्ठितं देवैः स्तुतं, महापातकहरं, कामिनां यतीनां सिद्धानां च इष्टसाधकम्। ब्रह्मोवाच—रामः हृष्टः संकल्प्य सीतया सह भ्रातृभिः हनूमता राण्याभिः महता परिकरेण च प्रस्थितः; प्राचीनतीर्थे पादचारिणा गन्तव्यमिति विधिं पालयति। रात्रौ च स्त्रीविलापं श्रुत्वा दूतान् प्रेषयति—कस्यायं शोक इति पृच्छितुम्; अनेन परवृत्तान्तस्य भूमिका रच्यते।
Adhyaya 32
Dharmāraṇya-adhidevatā’s Lament and Śrī Rāma’s Restoration of the Vedic Settlement (Satya-Mandira)
अध्याये व्यासप्रणीतायां कथायां रामदूताः एकां एकाकिनीं दिव्यस्त्रीं समलङ्कृतां शोकाकुलां च दृष्ट्वा श्रीरामाय निवेदयन्ति। रामः विनयेन समीपं गत्वा तस्याः परिचयं परित्यागकारणं च पृच्छति, रक्षणं च प्रतिजानाति। सा तु स्तुतिपूर्वकं रामं परमं नित्यं दुःखनिवारकं जगदाधारं राक्षसविनाशकं च वर्णयित्वा स्वात्मानं धर्मारण्यक्षेत्रस्य अधिदेवतां प्रकाशयति। द्वादशवर्षाणि महाबलासुरभयेन क्षेत्रं शून्यं जातम्; ब्राह्मणवैश्याः पलायिताः, यज्ञवेद्यः अग्निहोत्राणि च नष्टानि, दीर्घिकास्नानक्रीडापुष्पसमृद्धयः कण्टकवन्यपशुभिः अशुभलक्षणैश्च प्रतिस्थापिताः। रामः दिग्दिगन्तरेषु विस्थापितान् ब्राह्मणान् अन्विष्य पुनर्निवेशयितुं प्रतिजानाति। देवी बहुगोत्रान् वेदविदः ब्राह्मणान् धर्मपरायणान् वैश्यांश्च निर्दिश्य स्वनाम भट्टारिकेति रक्षकदेवीति च कथयति। रामः सत्यतां स्वीकृत्य ‘सत्यमन्दिर’ इति ख्यातं नगरं स्थापयितुं घोषयति, सेवकान् अर्घ्यपाद्यादिसत्कारैः ब्राह्मणान् आनयितुं प्रेषयति, तथा तान् न गृह्णाति चेत् दण्डनिर्वासनादेशं ददाति। ब्राह्मणाः लब्ध्वा पूजिताः रामसमीपं नीयन्ते; रामः स्वमहिमानं विप्रप्रसादाधीनं मन्यते। ततः पाद्यार्घ्यासनैः स्वागतं कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणम्य भूषणवस्त्रयज्ञोपवीतैः बहुगवां दानेन च धर्मारण्यस्य वैदिकव्यवस्थां पुनः प्रतिष्ठापयति।
Adhyaya 33
जीर्णोद्धार-दानधर्मः | Jīrṇoddhāra and the Ethics of Dāna (Qualified Giving)
अध्यायेऽस्मिन् धर्मारण्ये जीर्णोद्धारस्य दानधर्मस्य च तत्त्वनिरूपणं क्रियते। श्रीमातुः आज्ञया रामः जीर्णोद्धारं कर्तुम् उद्यतः सन् दानवितरणे यथाविधि अनुमतिं याचते। पात्रे दानं प्रशस्यते, अपात्रे तु निन्द्यते—पात्रं नौकावत् दातारं प्रतिग्रहीतारं च तारयति, अपात्रं लोहपिण्डवत् विनाशकरम् इति दृष्टान्तैः प्रतिपाद्यते। ब्राह्मण्यं केवलं जन्मना न, किन्तु क्रियासामर्थ्येन फलसिद्धिरिति निर्णीयते। केचन ब्राह्मणाः संयतजीवनवृत्तिं वर्णयन्तः राजदानप्रतिग्रहे भयम् आहुः—राजाश्रयो हि दुरापद इति। रामः वसिष्ठं पृच्छति, त्रिमूर्तिं च स्मरति; ते प्रादुर्भूय जीर्णोद्धारं अनुमोदयन्ति, पूर्वं रामेण धर्मरक्षणं कृतमिति प्रशंसन्ति। ततः सभाः, आवासाः, कोष्ठागाराणि च निर्मीयन्ते; धनं, गावः, ग्रामाश्च विद्वद्भ्यः पुरोहितेभ्यः दत्ताः, त्रयीविद्याविशारदानां स्थापनं च कृतम्। देवताभिः चामरखड्गादि चिह्नानि प्रदत्तानि, नित्यनियमाश्च निर्दिष्टाः—गुरुपूजा, कुलदेवतापूजा, एकादश्यां शनिवासरे च दानम्, दीनदुर्बलानां पोषणम्, तथा निर्विघ्नसिद्ध्यर्थं श्रीमातुः सहदेवताभ्यश्च प्रथमं नैवेद्यसमर्पणम्। अन्ते तटाककूपखातद्वारादि तीर्थोपकरणवृद्धिः, राजाज्ञालोपनिषेधः, हनूमतः रक्षकत्वेन नियुक्तिः, देवाशिषश्च निरूप्यते।
Adhyaya 34
Rāma-śāsana on Dharmāraṇya: Protection of Land Grants and the Dharma of Endowments (रामशासन-भूमिदानधर्मः)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः व्यासं पृच्छति—त्रेतायां सत्य-मन्दिरे रामेण कृतं प्राचीनं ‘शासन’ं (राजाज्ञा-लेखः) किमिति। व्यासः तस्य प्रसङ्गं कथयति—धर्मारण्ये नारायणः स्वामी, योगिनी च तारिणी शक्तिरिति दिव्य-रक्षणं, तथा धर्म-लेखानां चिरस्थायित्वाय ताम्रपट्टस्य (ताम्रपत्रस्य) दृढत्वं वर्णयति। ततः विष्णोः वेद-पुराण-धर्मशास्त्रेषु सर्वत्रैकत्वं प्रतिपाद्यते, रामश्च धर्म-रक्षणार्थं अवतारः, विरोधि-बल-नाशकश्च इति। शासनस्य अन्तर्गत-रीतिः लेख्य-धर्म-परम्परानुसारिणी—भूमिदातुः स्तुतिः, अपहर्तॄणां/अनुमोदकानां घोर-दण्डाः, रक्षकाणां महत् पुण्यं च। भूमिहरणस्य नरक-चित्राणि, हीन-योनिषु पतनं, अल्प-भूमिदानस्यापि महाफलत्वं, ब्राह्मण-प्रदत्त-भूमेः अनन्य-हस्तान्तरणीयता च प्रतिज्ञायते। विद्वद्भिः ब्राह्मणैः ताम्रपट्टस्य संरक्षणं, पूजनं, नित्य-आराधनं च विधीयते; राम-नाम-जपः नित्यं रक्षाकरः भक्त्याचारः इति प्रशस्यते। अन्ते रामः शासनं कल्पान्तपर्यन्तं रक्षितुं आज्ञापयति, हनूमन्तं दण्ड-रक्षकत्वेन आवाहयति; ततः अयोध्यां प्रत्यागत्य दीर्घं राज्यं चकार इति उपसंहारः।
Adhyaya 35
धर्मारण्ये रामयज्ञः, सीतापुरस्थापनं च (Rāma’s Sacrifice in Dharmāraṇya and the Founding of Sītāpura)
अस्मिन्नध्याये नारदप्रश्नप्रेरितं ब्रह्मणा कथितं धर्मारण्ये श्रीरामस्य यज्ञकर्म तथा शासनव्यवस्था च वर्ण्यते। प्रयागत्रिवेणी-शुक्लतीर्थ-काशी-गङ्गा-हरिक्षेत्र-धर्मारण्यादीनां तीर्थमाहात्म्यश्रवणानन्तरं रामः सीतया लक्ष्मणेन भरतेन शत्रुघ्नेन च सह पुनः तीर्थयात्रां कर्तुं निश्चित्य वसिष्ठं विधिप्रश्नायोपसर्पति। स महाक्षेत्रे ब्रह्महत्यादिमहापातकनाशाय दान-नियम-स्नान-तप-ध्यान-यज्ञ-होम-जपेषु कतमः श्रेष्ठ इति पृच्छति; वसिष्ठो धर्मारण्ये यज्ञं विधत्ते, यस्य फलं कालानुसारं बहुगुणितं भवतीति प्रशंस्यते। सीता पूर्वयुगसम्बद्धान् धर्मारण्यवासिनो वेदविदो ब्राह्मणान् एव ऋत्विजो भवितुमर्हन्तीति वदति। ततोऽष्टादश नाम्ना निर्दिष्टा याज्ञिकाः समाहूय यज्ञः सम्यगनुष्ठीयते; अवभृथस्नानेन समापनं कृत्वा ऋत्विजां सत्कारपूजनं च क्रियते। अनन्तरं सीता यज्ञसमृद्धेः स्थैर्यार्थं स्वनाम्ना निवासस्थापनं याचते; रामो ब्राह्मणेभ्यः सुरक्षितं स्थानं दत्त्वा ‘सीतापुरम्’ स्थापयति, शान्ता-सुमङ्गलादेवीरक्षासौभाग्यसम्बन्धं च निर्दिशति। ततः शासनधर्मसंहितेव ग्रामबहुला सृष्टिर्दानं च विस्तरेणोच्यते—ब्राह्मणनिवासाय बहवो ग्रामाः प्रदीयन्ते, तेषां पोषणार्थं वैश्य-शूद्रजनाः नियोज्यन्ते, गो-अश्व-वस्त्र-स्वर्ण-रजत-ताम्रादिदानानि च विनियोज्यन्ते। रामः ब्राह्मणानां याचनां माननीयामिति, तेषां सेवया समृद्धिर्भवतीति च उपदिशति; परद्रोहिणां विघ्नकारिणां निन्दा क्रियते। अन्ते रामोऽयोध्यां प्रत्यागच्छति, प्रजाः प्रमोदन्ते, धर्मराज्यं प्रवर्तते; सीतायाः गर्भधारणसूचनया यज्ञव्यवस्था वंशपरम्परा च परस्परं पुष्यत इति भावः समाप्यते।
Adhyaya 36
Adhyāya 36: Hanumān’s Guardianship, Kali-yuga Portents, and the Contest over Śāsana (Rāma’s Ordinance)
अध्यायेऽस्मिन् बहुपर्यायसंवादेन कथा प्रवहति। नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—ततः परं किं जातम्, पवित्रं स्थानं कियत्कालं स्थिरमभवत्, कः तद्रक्षां चकार, कस्याज्ञया तत्र शासनं प्रवर्तत इति। ब्रह्मा प्रत्याह—त्रेतायाः आरभ्य द्वापरान्तं कलिप्रवेशपर्यन्तं वायुपुत्रो हनूमान् एव तस्य क्षेत्रस्य रक्षकः, साक्षात् रामाज्ञया प्रवर्तमानः; जनजीवनं हर्षसमुदाययुक्तं, नित्यं च ऋग्यजुःसामाथर्वणवेदपाठैः, उत्सवैः नानायज्ञैश्च ग्रामनगरादिषु प्रसारितैः शोभते। अनन्तरं युधिष्ठिरो व्यासं पृच्छति—किं तद् क्षेत्रं कदाचिद् शत्रुभिः खण्डितं जितं वा? व्यासः कलियुगस्य आदौ धर्मक्षयलक्षणानि वर्णयति—अनृतवृद्धिः, ऋषिद्वेषः, पितृभक्तेः क्षयः, कर्मकाण्डशैथिल्यं, भ्रष्टाचारः, वर्णधर्मविपर्ययश्च इति। ततः काण्यकुब्जस्य धर्मराजः आमाख्यः, तस्य परिवेशश्च निरूप्यते; धर्मारण्ये च इन्द्रसूरिणा प्रेरितेन जैनाभिमुखं शासनं विवाहसम्बन्धैः स्थिरीकृतं, येन वैदिकसंस्थाः ब्राह्मणाधिकाराश्च परिहीयन्ते। ब्राह्मणाः राजानं प्रार्थयन्ति, ततः जामाता कुमरपालेन सह अहिंसावैदिकयज्ञहिंसयोर्वादः प्रवर्तते। ब्राह्मणाः प्रतिपादयन्ति—वेदविहिता हिंसा मन्त्रेण शस्त्ररहितया च विधिना क्रियते चेत् सा नाधर्मिका, न क्रौर्यार्था, किन्तु यज्ञव्यवस्थार्था। कुमरपालो रामहनूमतोऽद्यापि रक्षणं प्रमाणैः दर्शयितुमिच्छति; अतः समुदायः रामेश्वरसेतुबन्धं प्रति नियमयात्रां तपश्च संकल्प्य हनूमद्दर्शनं प्रार्थयति, येन पूर्वधर्मस्थितिः पुनः प्रतिष्ठाप्येत। अन्ते हनूमतः करुणाप्रतिसादः, रामशासनस्य पुनर्निश्चयः, तथा जनजीवनोपकारिण्यः दानवृत्तयश्च सूच्यन्ते।
Adhyaya 37
Hanumān’s Epiphany, Authentication Tokens, and the Protection of Brāhmaṇas in Dharmāraṇya (अञ्जनीसूनोः स्वरूपदर्शनम् अभिज्ञानपुटिकाप्रदानं च)
अध्यायेऽस्मिन् धर्मारण्ये ब्राह्मणसमूहः पवनसुतं हनूमन्तं दीर्घेण स्तोत्रेण स्तौति—रामभक्तिं, रक्षणशक्तिं, गो–ब्राह्मणहितैषितां च प्रशंसन्। तेन तुष्टेन वरः प्रदत्तः; ब्राह्मणाः तु (१) लङ्काकृत्यस्य प्रत्यक्षप्रदर्शनं (२) पापराज्ञः दुष्टनीतेः शमनं च याचन्ति। हनूमान् कथयति—कलियुगे स्वस्वरूपं न सर्वैर्द्रष्टुं शक्यते; तथापि भक्त्या प्रेरितः साक्षादिव मध्यस्थरूपं दर्शयति, यत् पुराणवर्णनानुसारं प्रमाणीकृतं भवति। ततः स फलानि ददाति येनातिशयतृप्तिः जायते, धर्मारण्यं च क्षुधाशमनस्य दिव्यस्थानत्वेन प्रसिद्धिं लभते। अनन्तरं स अभिज्ञानव्यवस्थां स्थापयति—स्वशरीरात् केशान् लुञ्चित्वा द्वौ पूटिकौ मुद्रयति। एका पूटिका रामभक्तराज्ञे वरप्रदा; अपरा तु दण्डप्रमाणरूपा—धर्मप्रतिस्थापनं यावत् सेनाकोशादीन् दह्यते इति शक्त्या युक्ता, ग्रामकर-व्यापारिशुल्क-पूर्वव्यवस्थादीनां पुनःस्थापनं च निर्दिशति। त्रिरात्रं ब्रह्मयज्ञ-वेदपाठबलात् स महाशिलापीठे ब्राह्मणानां निद्रां रक्षति; पितृवायुवेगेन च षण्मासयात्रां कतिपयमुहूर्तैः संक्षिप्य धर्मारण्यं नयति। प्रभाते लोकविस्मयः प्रसृतः, भक्त्या धर्मसंरक्षणं, अभिज्ञानचिह्नैः प्रमाणं, विद्वद्भ्यः संरक्षणं च—एते विषयाः सुदृढीकृताः।
Adhyaya 38
Rājā Kumarapālakaḥ—Vipra-saṃvādaḥ, Agni-upadravaḥ, Rāma-nāma-prāyaścittaṃ ca (King Kumarapālaka’s dialogue with Brahmins, the fire-crisis, and expiation through Rāma’s Name)
व्यासः कथयति—विप्रप्रधानाः भूषिताः फलहस्ताः राजद्वारे समागताः, तान् राजपुत्रः कुमारपालकः सम्यक् प्रत्यग्रहीत्। स राजा जिनार्हतपूजनं, सर्वभूतदया, योगशालागमनं, गुरुपूजनं, निरन्तरमन्त्रजपं, पञ्चूषणव्रताचरणं च इति मिश्रधर्मनीतिं प्रतिपादयामास; तेन विप्राः सन्दिग्धाः सञ्जज्ञिरे। ते रामहनूमतोः उपदेशं स्मारयन्तः—राज्ञा विप्रवृत्तिर्देया, धर्मः पालनीय इति—याचन्ते; स तु अल्पमपि दानं न ददौ। ततः दण्डरूपेण हनूमत्सम्बद्धा पुटिका प्रासादे क्षिप्ता; ततः कोष्ठागाररथध्वजचिह्नादिषु महाग्निरुत्पन्नः, मानुषोपायैः शमयितुं न शक्यः। भयाकुलः स राजा विप्रान् शरणं गत्वा साष्टाङ्गं प्रणिपत्य अज्ञानं निवेदयन् पुनः पुनः “राम” इति नाम जजाप; रामभक्तिं विप्रपूजां च मोक्षरक्षणहेतू इति मन्यते, अग्निशमनं याचते। स प्रतिजज्ञे—विप्रसेवा रामभक्तिश्च विना मम दोषः महापातकसमो भवेत् इति। विप्राः प्रसन्नाः शापं शमयन्ति; अग्निः निवर्तते, राज्ये शान्तिः प्रादुरभवत्। ततः नूतनव्यवस्था स्थापिता—विद्वद्गणाः पुनर्विन्यस्ताः, समुदायसीमाः निश्चिताः, वार्षिककर्मदानविधानं च कृतम्, विशेषतः पौषशुक्लत्रयोदश्यां व्रतदानादि निर्दिष्टम्। एवं धर्मसंहिता पुनर्नवीकृता, रामनामभक्तिः शासननीतेः मूलाधार इति पुनः प्रतिपादिता।
Adhyaya 39
Cāturvidya–Traividya Organization, Gotra–Pravara Mapping, and Dharmāraṇya Settlement Register (अध्याय ३९)
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा नारदं प्रति उपदेशरूपेण कथयति—ये द्विजाः संयतव्रताः वेदाध्ययननिष्ठाः सन्ति, ये च संहिता–पद–क्रम–घनपाठैः शुद्धं स्वरशास्त्रं धारयन्ति, तेषां समुदायान् देवाः ब्रह्मविष्णुप्रमुखाः समागत्य पश्यन्ति। तेषां यज्ञध्वनिः, आचारशुद्धिः, परस्परधर्मपालनं च दृष्ट्वा देवाः तदवस्थां त्रेतायुगसदृशधर्मलक्षणं मन्यन्ते। कलियुगविघ्नान् पूर्वमेव ज्ञात्वा देवाः नियतं धर्मार्थव्यवस्थां स्थापयन्ति—चातुर्विद्य–त्रैविद्ययोः जीविकाभागविभागं, कर्मसीमां, विवाहनिषेधान्, तथा कुटुम्बविभागनियमं, यः काजेश इति नियामकनाम्ना निर्दिश्यते। ततः पञ्चपञ्चाशत् ग्रामनामानि क्रमशः निबध्यन्ते; अनन्तरं प्रत्येकस्य ग्रामस्य गोत्र–प्रवरसमूहाः, तथा ग्रामविशिष्टा ‘गोत्रदेवी’ (वंशरक्षिका देवी) च निर्दिश्यते। नारदप्रश्नैः गोत्र–कुल–देव्याः परिचयविधिः स्पष्टः कृतः, ब्रह्मा च स्थानानुसारं वंशप्रवरादीनां क्रमिकं मानचित्रं ददाति। अन्ते परवर्तिकाले युगधर्मपरिणामेन संकरः, क्षयश्च स्वीकृतः; तथापि एषा निबन्धसूची धर्मारण्यनिवासिनां प्रमाणरूपेण संरक्षिता इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 40
Dharmāraṇya: Community Dharma, Adjudication Norms, and Phalaśruti
अध्यायेऽस्मिन् नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—मोहरकपुरे बान्धवभेदे जाते त्रैविद्याः पण्डिताः किं प्रकारेण प्रत्युत्तरं ददति इति। ब्रह्मा वर्णयति यथा शिष्टा ब्राह्मणसमुदायाः अग्निहोत्रयज्ञस्मार्तकर्माणि नित्यं कुर्वन्ति, शास्त्रयुक्त्या विचारं च स्थापयन्ति; तथा वाडवप्रमुखाः परम्परागतं धर्मं धर्मशास्त्राधारितं, स्थानाचारकुलाचारसमन्वितं च प्रतिपादयन्ति। ततः धर्मनियमसंहिता इव विधानं प्रवर्तते—रामसम्बद्धचिह्नमुद्रादीनां पूजनम्, सदाचारभङ्गे दण्डनियमाः, अधिकारनिर्णयः, सामाजिकनिग्रहः, अपराधिनां समुदायपरिहारश्च। षष्ठीदिनादिजन्मकर्मोपहाराः, वृत्तिभागवितरणं, कुलदेवताभ्यः नियतविभागदानं, तथा न्यायनिर्णये समता—पक्षपातभ्रष्टाचारलाभलोभानां निषेधः—इति सर्वं निरूप्यते। व्यासः कलियुगदोषान् (वेदानुष्ठानक्षयः, पक्षपातवृत्तिः) दर्शयन् अपि गोत्रप्रवरावतङ्कादिचिह्नैः स्वपरिचयस्य स्थैर्यं पुनरुद्घोषयति। अन्ते हनूमतः अदृश्यरक्षकरूपेण न्यायपालनं प्रतिपाद्यते—पक्षपातः, यथोचितसेवाविमुखता च हानिं जनयति, धर्माचरणं तु रक्ष्यते। फलश्रुतौ धर्मारण्यकथाश्रवणसम्मानयोः पावनत्वं, ऐश्वर्यप्रदत्वं, पुराणपाठस्य सत्कारः, दानविधानं च प्रशंस्यते।
FAQs about Dharmaranya Mahatmya
Dharmāraṇya is portrayed as a concentrated tīrtha-zone where divine beings continually 'serve' the place, making it inherently merit-generating and spiritually protective for residents and pilgrims.
The text highlights enduring salvific outcomes for beings who die there, and emphasizes śrāddha/pinda-style offerings as mechanisms for uplifting multiple ancestral generations and extended lineages.
The section foregrounds aetiological questioning about how Dharmāraṇya became established among the gods, why it is tīrtha-like on earth, and how large communities of brāhmaṇas were instituted there.