Adhyaya 31

Verse 1

श्रीराम उवाच । भगवन्यानि तीर्थानि सेवितानि त्वया विभो । एतेषां परमं तीर्थं तन्ममाचक्ष्व मानद

श्रीराम उवाच— भगवन्, विभो, त्वया सेवितानि यानि तीर्थानि; तेषां मध्ये परमं तीर्थं ममाचक्ष्व, मानद।

Verse 2

मया तु सीताहरणे निहता ब्रह्मराक्षसाः । तत्पापस्य विशुदयर्थं वद तीर्थोत्तमोत्तमम्

सीताहरणकाले मया ब्रह्मराक्षसाः निहताः; तत्पापस्य विशुद्ध्यर्थं तीर्थोत्तमोत्तमं वद।

Verse 3

वसिष्ठ उवाच । गंगा च नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती । गंडकी गोमती पूर्णा एता नद्यः सुपावनाः

वसिष्ठ उवाच— गङ्गा नर्मदा तापी यमुना सरस्वती; गण्डकी गोमती पूर्णा— एता नद्यः सुपावनाः।

Verse 4

एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गंगा त्रिपथगामिनी । दहते किल्बिषं सर्वं दर्शनादेव राघव

एतासां मध्ये नर्मदा श्रेष्ठा; गङ्गा त्रिपथगामिनी। राघव, दर्शनादेव सा सर्वं किल्बिषं दहते।

Verse 5

दृष्ट्वा जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम् । स्नात्वा जन्मसहस्रं च हंति रेवा कलौ युगे

कलियुगे रेवा दृष्ट्या जन्मशतपापं, गत्वा जन्मशतत्रयपापं, स्नात्वा जन्मसहस्रपापं हन्ति।

Verse 6

नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटि भोजफलं लभेत

नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन् ब्राह्मणे भोजिते कोटिभोज्यफलं लभेत् ॥

Verse 7

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद् योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥

Verse 8

फाल्गुनांते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते । पक्षे गंगामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम्

फाल्गुनान्ते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते । पक्षे गङ्गामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम् ॥

Verse 9

कुरुते पिंडदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते । शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः

कुरुते पिण्डदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते । शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः ॥

Verse 10

चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप । तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि

चतुरशीतिनरकान् न पश्यति नरो नृप । तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि ॥

Verse 11

उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते; स सप्तगोत्राण्युद्धरेत्, कुलमेकोत्तरं शतमपि तारयति।

Verse 12

महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमां गतिम् । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जयेत्

महापातकयुक्तोऽपि कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जनात् परमां गतिं गच्छति।

Verse 13

गच्छेत्स गरुडारूढः स्तूयमानः सुरोत्तमैः । स्नात्वा यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती

यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती तत्र स्नाति, स गरुडारूढ इव सुरोत्तमैः स्तूयमानः प्रयाति।

Verse 14

प्राचीं माधवमास्तूय स गच्छेत्परमां गतिम् । गंडकीपुण्यतीर्थे हि स्नानं यः कुरुते नरः

प्राचीं माधवमास्तूय स परमां गतिं गच्छति; गण्डकीपुण्यतीर्थे यः स्नानं करोति नरः स तद्‌फलभाग् भवति।

Verse 15

शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत् । गोमतीजलकल्लोलैर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ

शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत्; गोमतीजलकल्लोलैः कृष्णसन्निधौ यः मज्जयेत् स पुनर्जन्म नाप्नोति।

Verse 16

चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे मोदते चिरम् । चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपः स्पृशति यो नरः

चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे चिरकालं प्रमोदते। यः नरः चर्मण्वतीं नमस्कृत्य तस्याः अपः स्पृशति, स एवम् फलम् आप्नोति॥

Verse 17

स तारयति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान् । द्वयोश्च संगमं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा सागरध्वनिम्

स दश पूर्वजान् दश चापरान् तारयति। द्वयोः संगमं दृष्ट्वा, अथवा सागरध्वनिं श्रुत्वा अपि, महत् पुण्यं जायते॥

Verse 18

ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो गच्छेत्परां गतिम् । माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः

ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो भूत्वा परां गतिं गच्छेत्। माघमासे प्रयागे तु यो नरः मज्जनं करोति॥

Verse 19

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत् । प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत्। प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः, तेऽपि तत्फलभागिनः॥

Verse 20

यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा । नैमिषारण्यवासी यो नरो देवत्वमाप्नुयात्

यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा। नैमिषारण्यवासी यो नरः, स देवत्वम् आप्नुयात्॥

Verse 21

देवानामालयं यस्मात्तदेव भुवि दुर्लभम् । कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

देवानामालयत्वाद् राम, भुवि तादृशं पुण्यक्षेत्रं दुर्लभम्। कुरुक्षेत्रे नरो विशेषतः चन्द्रसूर्यग्रहणकाले महत्पुण्यं लभते॥

Verse 22

हेमदानाच्च राजेंद्र न भूयः स्तनपो भवेत् । श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्प्रमुच्यते

हे राजेन्द्र! हेमदानात् पुनः स्तनपो न भवेत्। श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरो पापात् प्रमुच्यते॥

Verse 23

सर्वदुःखविनाशे च विष्णुलोके महीयते । काश्यपीं स्पर्शयेद्यो गां मानवो भुवि राघव

सर्वदुःखविनाशं कृत्वा विष्णुलोके महीयते। काश्यपीं नाम गां यो भुवि स्पृशति, हे राघव॥

Verse 24

सर्वकामदुघावासमृषिलोकं स गच्छति । उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत्

सर्वकामदुघावासं स ऋषिलोकं गच्छति। उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत्॥

Verse 25

मोचयेद्रौरवाद्घोरात्पूर्वजांश्च सहस्रशः । सिंधुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम्

हे राम! सिंधौ दिनत्रयं स्नानं यः करोति नरः। स घोराद्रौरवाद् पूर्वजान् सहस्रशो मोचयेत्॥

Verse 26

सर्वपापविशुद्धात्मा कैलासे मोदते नरः । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम्

सर्वपापविशुद्धात्मा नरः कैलासे मोदते। कोटितीर्थे स्नात्वा कोटीश्वरं शिवं दृष्ट्वा तदवस्थां प्राप्नोति॥

Verse 27

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्लिप्यते न च स क्वचित् । अज्ञानामपि जंतूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम्

ब्रह्महत्यादिभिः पापैः स क्वचिदपि न लिप्यते। अज्ञानामपि जन्तूनां महाशुद्धौ तु गच्छताम्॥

Verse 28

पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति । वेदवत्यां नरो यस्तु स्नाति सूर्योदये शुभे

पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति। वेदवत्यां नरः स्नाति यः शुभे सूर्योदये॥

Verse 29

सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात् । तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः

सर्वरोगात् प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात्। तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः॥

Verse 30

नाशयंति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया । तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते

नाशयन्ति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया। तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते॥

Verse 31

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्यदादौ संस्थापितं पुरा । अरण्यानां च सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्देवैः पुरा आदौ संस्थापितं यत् । अरण्यानां सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः एतद्धर्मारण्यं श्रेष्ठतमम् ॥

Verse 32

धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः

धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । स्वर्गेऽपि देवाः प्रशंसन्ति धर्मारण्यनिवासिनः ॥

Verse 33

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः । धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसन्ति कलौ नराः । धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने ॥

Verse 34

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च । परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च । परदारप्रसङ्गादि अभक्ष्यभक्षणादि वै ॥

Verse 35

अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च । भस्मीभवंति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात्

अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च । भस्मीभवन्ति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात् ॥

Verse 36

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च बालघ्नोऽनृतभाषणः । स्त्रीगोघ्नश्चैव ग्रामघ्रो धर्मारण्ये विमुच्यते

ब्रह्मघ्नः कृतघ्नो बालघ्नोऽनृतभाषणः । स्त्रीगोघ्नो ग्रामघ्नश्च धर्मारण्ये विमुच्यते ॥

Verse 37

नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वांछितार्थप्रदं शुभम्

नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वाञ्छितार्थप्रदं शुभम् ॥

Verse 38

कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे

कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे ॥

Verse 39

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः । परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानंदकारकम्

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः । परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानन्दकारकम् ॥

Verse 40

प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाचिंततनूरुहः । गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः

प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाञ्चिततनूरुहः । गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः ॥

Verse 41

यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषाः पशवस्तथा । त्रिरात्रसेवनेनैव मुच्यन्ते सर्वपातकैः

यस्मिन् पुण्ये स्थाने कीटपतङ्गादयः पक्षिणो मनुष्याः पशवश्च त्रिरात्रसेवनमात्रेण सर्वपातकैः प्रमुच्यन्ते।

Verse 42

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

कुशस्थली यथा काशी, शूलपाणिश्च यथा भैरवः; यथा वै मुक्तिदः स तीर्थः, तथा हे राम धर्मारण्यं परमोत्कृष्टम्।

Verse 43

ततो रामो महेष्वासो मुदा परमया युतः । प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतया भ्रातृभिः सह

ततः महेष्वासो रामः परमया मुदा युतः, सीतया भ्रातृभिः सह तीर्थयात्रायै प्रस्थितः।

Verse 44

अनुजग्मुस्तदा रामं हनुमांश्च कपीश्वरः । कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च मुदान्विता

तदा राममनुजग्मुः हनुमान् कपीश्वरः; कौशल्या सुमित्रा चैव कैकेयी च मुदान्विताः।

Verse 45

लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः । शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा

लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः; शत्रुघ्नः सैन्यसहितः, अयोध्यावासिनस्तथा सह ययुः।

Verse 46

प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः । अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः

प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः । अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः ॥

Verse 47

तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते

तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते ॥

Verse 48

श्रीराम उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् । कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे

श्रीराम उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् । कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे ॥

Verse 49

वसिष्ठ उवाच । न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् । लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम्

वसिष्ठ उवाच । न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् । लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम् ॥

Verse 50

शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि । प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम्

शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि । प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम् ॥

Verse 51

श्रुत्वेति वचनं तस्य रामं ज्ञानवतां वरः । गन्तुं कृतमतिस्तीर्थं यात्राविधिमथाचरत्

तस्य वचनं श्रुत्वा रामो ज्ञानवतां वरः । तत्तीर्थं गन्तुम् अङ्गीकृत्य यात्राविधिं यथाविधि समाचरत् ॥

Verse 52

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामांडलिकैर्नृपैः । पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितश्चोत्तरां दिशम्

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामाण्डलिकैर्नृपैः । पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितोऽभूदुत्तरां दिशम् ॥

Verse 53

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् । ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम्

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् । ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम् ॥

Verse 54

विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः । गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः

विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः । गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः ॥

Verse 55

शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा । गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान्

शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा । गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान् ॥

Verse 56

श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च । वीजितश्च जनौघेन रामस्तत्र समभ्यगात्

श्वेतातपत्रं विधृत्य शुभचामरेण च वीजितः, जनौघेन समन्वितो रामस्तत्र यथाक्रमं समभ्यगात्।

Verse 57

वादित्राणां स्वनैघोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः । स्तूयमानोपि सूतैश्च ययौ रामो मुदान्वितः

वादित्राणां स्वनैर्घोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः, सूतैश्च स्तूयमानो रामो मुदान्वितो ययौ।

Verse 58

दशमेऽहनि संप्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम् । अदूरे हि ततो रामो दृष्ट्वा मांडलिकं पुरम्

दशमेऽहनि संप्राप्तो धर्मारण्यमनुत्तमम्; ततः समीपे माण्डलिकं पुरं दृष्ट्वा रामोऽभ्युपागमत्।

Verse 59

तत्र स्थित्वा ससैन्यस्तु उवास निशि तां पुरीम् । श्रुत्वा तु निर्जनं क्षेत्रमुद्वसं च भयानकम्

तत्र ससैन्यः स्थित्वा निशि तां पुरीमुवास; क्षेत्रं तु निर्जनमुद्वसं भयानकं श्रुत्वा।

Verse 60

व्याघ्रसिंहाकुलं तत्र यक्षराक्षससेवितम् । श्रुत्वा जनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् । तच्छ्रुत्वा रामदेवस्तु न चिंता क्रियतामिति

व्याघ्रसिंहाकुलं तद्यक्शराक्षससेवितम् इति जनमुखाद् धर्मारण्यमरण्यकं श्रुत्वा; रामदेवोऽब्रवीत्—“न चिन्ता क्रियताम्” इति।

Verse 61

तत्रस्थान्वणिजः शूरान्दक्षान्स्वव्यवसायके

तत्रस्थितान् वणिजः शूरान् दक्षान् स्वव्यवसायके रामः सम्बोधयामास।

Verse 62

समर्थान्हि महाकायान्महाबलपराक्रमान् । समाहूय तदा काले वाक्यमेतदथाब्रवीत्

समर्थान् महाकायान् महाबलपराक्रमान् तदा समाहूय स वाक्यमेतदब्रवीत्।

Verse 63

शिबिकां सुसुवणां मे शीघ्रं वाहयताचिरम् । यथा क्षणेन चैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम्

मम शिबिकां सुसुवर्णां शीघ्रं वाहयताचिरम्, यथा क्षणेनैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम्।

Verse 64

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात्प्रमुच्यते । एवं ते वणिजः सर्वै रामेण प्रेरितास्तदा

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात् प्रमुच्यते—इति; एवं ते वणिजः सर्वे रामेण प्रेरितास्तदा।

Verse 65

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे ऊहुस्तच्छिबिकां तदा । क्षेत्रमध्ये यदा रामः प्रविष्टः सहसैनिकः

‘तथेति’ उक्त्वा ते सर्वे तां शिबिकां तदाऽऊहुः; क्षेत्रमध्ये यदा रामः सहसैनिकः प्रविष्टः।

Verse 66

तद्यानस्य गतिर्मंदा संजाता किल भारत । मंदशब्दानि वाद्यानि मातंगा मंदगामिनः

तस्य यानस्य गतिः खलु मन्दा बभूव, हे भारत। वाद्यानि मन्दस्वराणि निनदुः, मातङ्गाश्च मन्दगामिनोऽभवन्।

Verse 67

हयाश्च तादृशा जाता रामो विस्मय मागतः । गुरुं पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुंगवम्

हयाश्च तथैव मन्दतां जग्मुः। रामो विस्मयसमाविष्टः स विनयेन गुरुम्—वशिष्ठं मुनिपुङ्गवं—पप्रच्छ।

Verse 68

किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर । त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम्

राम उवाच—“किमिदं मन्दगतित्वं विचित्रं मे हृदि, हे मुनीश्वर?” त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह—“धर्मक्षेत्रमुपागतः।”

Verse 69

तीर्थे पुरातने राम पादचारेण गम्यते । एवं कृते ततः पश्चात्सैन्यसौख्यं भविष्यति

“राम, एतत्पुरातनं तीर्थं पादचारेणैव गन्तव्यम्। एवं कृते ततः पश्चात् सैन्यस्य सौख्यं भविष्यति।”

Verse 70

पादचारी ततौ रामः सैन्येन सह संयुतः । मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमभावनः

ततः रामः पादचारी सैन्येन सह संयुतः। स परमभावनः मधुवासनकनाम्नि ग्रामे प्राप्तवान्।

Verse 72

ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे । निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीर्वै बहुशस्तथा

ततः रामः सुवर्णायाः दक्षिणतटे हरिक्षेत्रं निरीक्ष्य, यज्ञयोग्यानि बहूनि भूमिप्रदेशान् सम्यगवलोकयामास।

Verse 73

गुरुणा चोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतम् । नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्

गुरुणोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतं, नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्।

Verse 74

सैन्यसंघं समुत्तीर्य्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः । तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च

सैन्यसंघं समुत्तीर्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः; तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च।

Verse 75

यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः । श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः

यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः; श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः।

Verse 76

स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः । स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णो भयतस्तटे

स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः; स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णाया भयतस्तटे।

Verse 77

कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामो दशरथात्मजः । कृत्वा सर्वविधिं चैव सभायां समुपाविशत्

एवं कृत्वा कृतकृत्योऽभूद् रामो दशरथात्मजः। सर्वविधिं समाप्यैव सभायां समुपाविशत्॥

Verse 78

तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनंदनः । ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः

तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनन्दनः। ततोऽर्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः॥

Verse 79

जागृतस्तु तदा काल एकाकी धर्मवत्सलः । अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन्रामो नारीविरोदनम्

जागृतस्तु तदा काले एकाकी धर्मवत्सलः। अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन् रामो नारीविरोदनम्॥

Verse 80

निशायां करुणैर्वाक्यै रुदंतीं कुररीमिव । चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसंभ्रमात्

निशायां करुणैर्वाक्यै रुदन्तीं कुररीमिव। चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसम्भ्रमात्॥

Verse 81

दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रंदन्तीं करुणैः स्वरैः । पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ

दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रन्दन्तीं करुणैः स्वरैः। पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ॥

Verse 82

दूता ऊचुः । कासि त्वं सुभगे नारि देवी वा दानवी नु किम् । केन वा त्रासितासि त्वं मुष्टं केन धनं तव

दूताः ऊचुः—हे सुभगे नारि, त्वं का? देवी वा दानवी वा? केन वा त्रासिता त्वं, केन च तव धनं बलात् मुष्टम्?

Verse 83

विकला दारुणाञ्छब्दानुद्गिरंती मुहुर्मुहुः । कथयस्व यथातथ्यं रामो राजाभिपृच्छति

विकला सती दारुणान् शब्दान् मुहुर्मुहुः उद्गिरन्ती—यथातथ्यं कथय; रामो राजा त्वां पृच्छति।

Verse 84

तयोक्तं स्वामिनं दूताः प्रेषयध्वं ममांतिकम् । यथाहं मानसं दुःखं शांत्यै तस्मै निवेदये

सा दूतान् उवाच—मम स्वामिनं ममान्तिकं प्रेषयध्वम्, यथा अहं मानसं दुःखं तस्मै शान्त्यर्थं निवेदये।

Verse 85

तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुवन्

तथेति उक्त्वा ततः दूताः रामम् आगत्य च अब्रुवन्।