Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कृपासिंधो महाभाग सर्वव्यापिन्सुरेश्वर । कदा ह्यत्र तपस्तप्तं विष्णुनामिततेजसा

युधिष्ठिर उवाच—कृपासिन्धो महाभाग सर्वव्यापिन् सुरेश्वर! कदा ह्यत्र विष्णुना अमिततेजसा तपस्तप्तम्?

Verse 2

स्कंदाय कथितं चैव शर्वेण च महात्मना । आनुपूर्व्येण सर्वं हि कथयस्व त्वमेव हि

महात्मना शर्वेण स्कन्दायैतत् कथितं पुरा । तस्मात् त्वमेव सर्वं हि आनुपूर्व्येण कथयस्व ॥

Verse 3

व्यास उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्ये नृपोत्तम । एकदात्र तपस्तप्तं विष्णुनाऽमिततेजसा

व्यास उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्ये नृपोत्तम । एकदा तत्र तपस्तप्तं विष्णुना अमिततेजसा ॥

Verse 4

स्कंद उवाच । कथं देवसरोनाम पंपा चंपा गया तथा । वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः

स्कन्द उवाच । कथं देवसरो नाम पम्पा चम्पा गया तथा । वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः ॥

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्र नारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम् । दिव्यवर्षशतं त्रीणि जातः सुष्ठ्वाननश्च सः

ईश्वर उवाच । अत्र नारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम् । दिव्यवर्षशतं त्रीणि स्थित्वा सुष्ठ्वाननोऽभवत् ॥

Verse 6

तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक । वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते

तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक । वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते ॥

Verse 7

स्कंद उवाच । कारणं ब्रूहि नोद्य त्वमश्वाननः कथं हरिः । महारिपोश्च हंता च देवदेवो जगत्पतिः

स्कन्द उवाच—अद्य नः कारणं ब्रूहि; कथं हरिर्देवदेवो जगत्पतिर्महारिपोर्हन्ता अश्वाननः अभवत्?

Verse 8

यस्य नाम्ना महाभाग पातकानि बहून्यपि । विलीयंते तु वेगेन तमः सूर्योदये यथा

यस्य नाम्ना महाभाग पातकानि बहून्यपि । वेगेन विलीयन्ते तमः सूर्योदये यथा ॥

Verse 9

श्रूयंते यस्य कर्माणि अद्भुतान्यद्भुतानि वै । सर्वेषामेव जीवानां कारणं परमेश्वरः

श्रूयन्ते यस्य कर्माणि अद्भुतान्यद्भुतानि वै । स परमेश्वरः सर्वजीवानां कारणं परम् ॥

Verse 10

प्राणरूपेण यो देवो हयरूपः कधं भवेत् । सर्वेषामपि तंत्राणामेकरूपः प्रकीर्तितः

प्राणरूपो यः स देवः हयरूपः कथं भवेत्? सर्वतन्त्रेषु चैकत्वेन स एकरूपः प्रकीर्तितः ॥

Verse 11

भक्तिगम्यो धर्मभाजां सुखरूपः सदा शुचिः । गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सर्वगो निर्गुणस्तथा

भक्तिगम्यः स धर्मात्मनां सुखरूपः सदा शुचिः । गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सर्वगो निर्गुणस्तथा ॥

Verse 12

स्रष्टासौ पालको हंता अव्यक्तः सर्वदेहिनाम् । अनुकूलो महातेजाः कस्मादश्वमुखोऽभवत्

स स्रष्टा पालको हन्ता च, सर्वदेहिनाम् अव्यक्तः; अनुकूलो महातेजाः सन्—कस्माद् अश्वमुखोऽभवत्?

Verse 13

यस्य रोमोद्भवा देवा वृक्षाद्याः पन्नगा नगाः । कल्पेकल्पे जगत्सर्वं जायते यस्य देहतः

यस्य रोमकूपेभ्य इव देवा उत्पद्यन्ते, वृक्षादयः पन्नगा नगाश्च; कल्पे कल्पे जगत्सर्वं यस्य देहात् प्रजायते।

Verse 14

स एव विश्वप्रभवः स एवात्यंतकारणम् । येनानीताः पुनर्विद्या यज्ञाश्च प्रलयं गताः

स एव विश्वप्रभवः स एवात्यन्तकारणम्; येन प्रलयगता विद्या यज्ञाश्च पुनरानीताः।

Verse 15

घातितो दुष्टदैत्योऽसौ वेदार्थं कृत उद्यमः । एवमासीन्महाविष्णुः कथमश्वमुखोऽभवत्

स दुष्टदैत्यो घातितः, वेदार्थाय कृतोद्यमा; एवमासीन्महाविष्णुः—कथमश्वमुखोऽभवत्?

Verse 16

रत्नगर्भा धृता येन पृष्ठदेशे च लीलया । कृत्या व्यवस्थितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

येन रत्नगर्भा धरा पृष्ठदेशे लीलया धृता; तस्य कृत्या व्यवस्थितं जगत्स्थावरजङ्गमम्।

Verse 17

स देवो विश्वरूपो वै कथं वाजिमुखोऽभवत् । हिरण्याक्षस्य हंता यो रूपं कृत्वा वराहजम्

स विश्वरूपो देवः कथं हयमुखत्वमवाप्तवान्? यो हिरण्याक्षं हत्वा तस्यार्थं वराहरूपं कृत्वा कर्म चकार।

Verse 18

सुपवित्रं महातेजाः प्रविश्य जलसा गरे । उद्धृता च मही सर्वा ससागरमहीधरा

सुपवित्रो महातेजाः जलगर्भं प्रविश्य; ससागरमहीधरां सर्वां महीम् उद्धृतवान्।

Verse 19

उद्धृता च मही नूनं दंष्ट्राग्रे येन लीलया । कृत्वा रूपं वराहं च कपिलं शोकनाशनम्

दंष्ट्राग्रेण लीलया येन नूनं मही उद्धृता; वराहरूपं कृत्वा स कपिलोऽपि शोकनाशनः।

Verse 20

स देवः कथमीशानो हयग्रीवत्वमागतः । प्रह्लादार्थे स चेशानो रूपं कृत्वा भयावहम्

स ईशानो देवः कथं हयग्रीवत्वमागतः? प्रह्लादार्थं स एव भयावहं रूपं कृत्वा बभूव।

Verse 21

नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम् । पर्वताग्निसमुद्रस्थं ररक्ष भक्तसत्तमम्

नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम्; पर्वताग्निसमुद्रमध्ये स्थितं भक्तसत्तमं स ररक्ष।

Verse 22

हिरण्यकशिपुं दुष्टं जघान रजनीमुखे । इंद्रासने च संस्थाप्य प्रह्लादस्य सुखप्रदम्

स रजनीमुखे दुष्टं हिरण्यकशिपुं जघान; इन्द्रासने प्रह्लादं संस्थाप्य तस्मै सुखं प्रददौ।

Verse 23

प्रह्लादार्थे च वै नूनं नृसिंहत्वमुपागतः । विरोचनसुतस्याग्रे याचकोऽसौ भवेत्तदा

प्रह्लादार्थं नूनं स नृसिंहत्वमुपागतः; ततः विरोचनसुतस्य बल्यग्रे वामनरूपेण याचकोऽभवत्।

Verse 24

यज्ञे चैवाश्वमेधे वै बलिना यः समर्चितः । हृता वसुमती तस्य त्रिपदीकृतरोदसी

अश्वमेधे यज्ञे बलिना यः सम्यक् समर्चितः; स तस्य वसुमतीं हृत्वा रोदसी त्रिपदीकृतवान्।

Verse 25

विश्वरूपेण वै येन पाताले क्षपितो बलिः । त्रिःसप्तवारं येनैव क्षत्रियानवनीतले

येन विश्वरूपेण बलिः पाताले क्षपितः; येनैव चावनीतले क्षत्रियास्त्रिःसप्तवारं नाशिताः।

Verse 26

हत्वाऽददाच्च विप्रेभ्यो महीमतिमहौजसा । घातितो हैहयो राजा येनैव जननी हता

हत्वा तान् स महौजाः पृथिवीं विप्रेभ्यो ददौ; येनैव हैहयाधिपो राजा घातितः, येन जननी हता।

Verse 27

येन वै शिशुनोर्व्यां हि घातिता दुष्टचारिणी । राक्षसी ताडका नाम्नी कौशिकस्य प्रसादतः

येन कौशिकप्रसादाज्ञया दुष्टाचारिणी राक्षसी ताडका नाम्नी शिशुनोर्व्यां निहता।

Verse 28

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु येन लीलानृदेहिना । चतुर्दशसहस्राणि घातिता राक्षसा वलात्

विश्वामित्रयज्ञे तु येन लीलानृदेहिना बलात् चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः घातिताः।

Verse 29

हता शूर्पणखा येन त्रिशिराश्च निपातितः । सुग्रीवं वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सहायवान्

येन शूर्पणखा हता त्रिशिराश्च निपातितः; वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सहायवान् अभवत्।

Verse 30

कृत्वा सेतुं समुद्रस्य रणे हत्वा दशाननम् । धर्म्मारण्यं समासाद्य ब्राह्मणानन्वपूजयत्

समुद्रस्य सेतुं कृत्वा रणे दशाननं हत्वा धर्म्मारण्यं समासाद्य तत्र ब्राह्मणान् यथाविधि पूजयामास।

Verse 31

शासनं द्विजवर्येभ्यो दत्त्वा ग्रामान्बहूंस्तथा । स्नात्वा चैव धर्म्मवाप्यां सुदानान्यददाद्गवाम्

द्विजवर्येभ्यः शासनं दत्त्वा ग्रामान् बहून् तथा; धर्म्मवाप्यां स्नात्वा गवां सुदानानि ददौ।

Verse 32

साधूनां पालनं कृत्वा निग्रहाय दुरात्मनाम् । एवमन्यानि कर्म्माणि श्रुतानि च धरातले

साधूनां परिपालनं कृत्वा दुरात्मनां निग्रहं च विधाय, एवमन्यान्यपि कर्माणि धरातले श्रूयन्ते।

Verse 33

स देवो लीलया कृत्वा कथं चाश्वमुखोऽभवत् । यो जातो यादवे वंशे पूतनाशकटादिकम्

स देवो लीलया सर्वं करोति; कथं चाश्वमुखोऽभवत्? यो यादववंशे जातः पूतनाशकटादिकं निहन्ति स्म।

Verse 34

अरिष्टदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ । शकटासुरो महासुर स्तृणावर्तश्च धेनुकः

अरिष्टदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ, शकटासुरो महासुरः, स्तृणावर्तश्च धेनुकश्च—एते।

Verse 35

मल्लश्चैव तथा कंसो जरासंधस्तथैव च । कालयवनस्य हंता च कथं वै स हयाननः । तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा

मल्लाश्च कंसो जरासंधश्च, कालयवनहन्ता च; कथं वै स हयाननः? तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा प्राप्य।

Verse 36

कन्याश्चोद्वाहिता येन सहस्राणि च षड् दश । अमानुषाणि कृत्वेत्थं कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्

येन षोडशसहस्राणि कन्याः सम्यगुद्वाहिताः; एवममानुषकर्माणि कृत्वा कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्?

Verse 37

त्राता यः सर्वभक्तानां हंता सर्वदुरात्मनाम् । धर्मस्थापनकृत्सोऽपि कल्किर्विष्णुपदे स्थितः

यः सर्वभक्तानां त्राता, सर्वदुरात्मनाम् हन्ता, धर्मस्य पुनःस्थापनकर्ता च—स एव कल्किः विष्णोः परमपदे स्थितः।

Verse 38

एतद्वै महदाश्चर्य्यं भवता यत्प्रकाशितम् । एतदाचक्ष्व मे सर्वं कारणं त्रिपुरांतक

एतद्वै महदाश्चर्यं यत् भवता प्रकाशितम्। एतस्य सर्वं कारणं मे आचक्ष्व, हे त्रिपुरान्तक।

Verse 39

श्रीरुद्र उवाच । साधुपृष्टं महाबाहो कारणं तस्य वच्म्यहम् । हयग्रीवस्य कृष्णस्य शृणुष्वे काग्रमानसः

श्रीरुद्र उवाच—साधु पृष्टं महाबाहो; तस्य कारणं वच्म्यहम्। हयग्रीवरूपिणः कृष्णस्य शृणुष्वैकाग्रमानसः।

Verse 40

व्यास उवाच । पुरा देवैः समारब्धो यज्ञो नूनं धरातले । वेदमंत्रैराह्वयितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः

व्यास उवाच—पुरा देवैः धरातले यज्ञः समारब्धः। वेदमन्त्रैर्देवमाह्वयितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः प्रचक्रिरे।

Verse 41

वैकुण्ठे च गताः सर्वे क्षीराब्धौ च निजालये । पातालेऽपि पुनर्गत्वा न विदुः कृष्णदर्शनम्

वैकुण्ठं गताः सर्वे, क्षीराब्धौ च निजालये। पातालमपि पुनर्गत्वा नापश्यन् कृष्णदर्शनम्।

Verse 42

मोहाविष्टास्ततः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । नैव दृष्टस्तदा तैस्तु ब्रह्मरूपो जनार्दनः

मोहाविष्टाः सर्वे तदा इतश्चेतश्च धाविताः; किन्तु तैः ब्रह्मरूपो जनार्दनः सर्वथा न दृष्टः।

Verse 43

विचारयंति ते सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । क्व गतोऽसौ महाविष्णुः केनोपायेन दृश्यते

इन्द्रपुरोगमाः सर्वे देवा विचारयन्ति स्म—क्व गतः स महाविष्णुः, केनोपायेन च दृश्यते?

Verse 44

प्रणम्य शिरसा देवं वागीशं प्रोचुरादरात् । देवदेव महाविष्णुं कथयस्व प्रसादतः

शिरसा प्रणम्य ते सर्वे देवं वागीशं आदरात् ऊचुः—देवदेव! प्रसादतः महाविष्णुं कथयस्व।

Verse 45

बृहस्पतिरुवाच । न जाने केन कार्येण योगारूढो महात्मवान् । योगरूपोऽभवद्विष्णुर्योगीशो हरिरच्युतः

बृहस्पतिरुवाच—न जाने केन कार्येण स महात्मा योगारूढः। योगरूपोऽभवद्विष्णुः, योगीशो हरिरच्युतः।

Verse 46

क्षणं ध्यात्वा स्वमात्मानं धिषणेन ख्यापितो हरिः । तत्र सर्वे गता देवा यत्र देवो जगत्पतिः

क्षणं स्वात्मानं ध्यात्वा धिषणया हरिः प्रकाशितः। ततः सर्वे देवा गता यत्र देवो जगत्पतिः।

Verse 47

तदा दृष्टो महाविष्णुर्ध्यानस्थोऽसौ जनार्दनः । ध्यात्वा कृत्यसमाकारं सशरं दैत्यसूदनम्

तदा ते महाविष्णुं जनार्दनं ध्याननिष्ठं ददृशुः। स च कृत्यसमाकारं दैत्यसूदनं सशरं रूपं ध्यात्वा स्थितः॥

Verse 48

समास्थानं ततो दृष्ट्वा बोधोपायं प्रचक्रमे । आह तांश्च तदा वम्र्यो धनुर्गुणं प्रयत्नतः । छेत्स्यंति चेत्तच्छब्देन प्रबुध्येत हरिः स्वयम्

तस्य समास्थानं दृष्ट्वा वम्र्याः प्रबोधनोपायं प्रचक्रमिरे। तदा तानाहुः—प्रयत्नतः धनुर्गुणं छिन्ध्वं; तच्छब्देन हरिः स्वयमेव प्रबुध्येत॥

Verse 49

देवा ऊचुः । गुणभक्षं कुरुध्वं वै येनासौ बुध्यते हरिः । क्रत्वर्थिनो वयं वम्र्यः प्रभुं विज्ञापयामहे

देवा ऊचुः—गुणभक्षं कुरुध्वं वै येन हरिः प्रबुध्यते। क्रत्वर्थिनो वयं; हे वम्र्याः, प्रभुं विज्ञापयामहे॥

Verse 50

वम्र्यः ऊचुः । निद्राभंगं कथाच्छेदं दम्पत्योर्मैत्रभेदनम् । शिशुमातृविभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्

वम्र्याः ऊचुः—निद्राभङ्गं कथाच्छेदं दम्पत्योर्मैत्रभेदनम्। शिशुमातृविभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्॥

Verse 51

योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः । तस्य श्रीजगदीशस्य विघ्नं नैव तु कुर्महे

योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः। तस्य श्रीजगदीशस्य विघ्नं नैव तु कुर्महे॥

Verse 52

ब्रह्मोवाच । भवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्यं क्रियेत चेत् । कर्त्तव्यं च ततो वम्र्यो यज्ञसिद्धिर्यथा भवेत् । वम्रीशा सा तदा वत्स पुनरेवमुवाच ह

ब्रह्मोवाच—यदि भवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्ये नियोज्यते, तर्हि हे वम्र्यः, यथा यज्ञसिद्धिर्भवेत् तथा कर्तव्यं। ततः सा वम्रीशा, वत्स, पुनरेवमुवाच।

Verse 53

वम्र्युवाच । दुःखसाध्यो जगन्नाथो मलयानिलसंनिभः । कथं वा बोध्यतां बह्मन्नस्माभिः सुरपूजितः

वम्र्युवाच—दुःखबोध्यो जगन्नाथो मलयानिलसंनिभः। कथं वा, ब्रह्मन्, सुरपूजितोऽसौ अस्माभिर्बोध्यताम्?

Verse 54

नैव यज्ञेन मे कार्यं सुरैश्चैव तथैव च । सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः

नैव यज्ञेन मे कार्यं सुरैश्च तथैव च। सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः॥

Verse 55

देवा ऊचुः । प्रदास्यामो वयं वम्र्यै भागं यज्ञेषु सर्वदा । यज्ञाय दत्तमस्माभिः कुरुष्वैवं वचो हि नः

देवा ऊचुः—प्रदास्यामो वयं वम्र्यै भागं यज्ञेषु सर्वदा। यज्ञाय दत्तमस्माभिः कुरुष्वैवं वचो हि नः॥

Verse 56

तथेति विधिनाप्युक्तं वम्री चोद्यममाश्रिता । गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप

तथेति विधिनोक्तं वम्री चोद्यममाश्रिता। गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप॥

Verse 57

युधिष्ठिर उवाच । अस्य वा बोधने देवा गुणभंगे समाधिषु । एतदाश्चर्यं विप्रर्षे सत्यं सत्यवतीसुत

युधिष्ठिर उवाच—हे विप्रर्षे सत्यवतीसुत! अस्य बोधने देवाः, समाधौ गुणभङ्गे च, एतदद्भुतं किं सत्यं सत्यमेव?

Verse 58

व्यास उवाच । व्यग्रचित्ताः सुराः सर्वे आकृष्टं हरिकार्मु कम् । न जाने केन कार्येण विष्णुमायाविमोहिताः

व्यास उवाच—सर्वे सुरा व्यग्रचित्ताः हरिकार्मुकम् आकृष्टवन्तः; विष्णुमायाविमोहिताः केन कार्येणेत्यहं न जाने।

Verse 59

मुदितास्ताः प्रमुञ्चंति वल्मीकं चाग्रतो हरेः । कोटिपार्श्वे ततो नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम्

मुदितास्ते वल्मीकं हरेरग्रतः प्रमुञ्चन्ति; ततः कोटिपार्श्वे नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम्।

Verse 60

गुणे च भक्षिते तस्मिंस्तक्षणादेव दूषिते । ज्याघातकोटिभिः सार्द्धं शीर्षं छित्त्वा दिवं गतम्

गुणे तस्मिन् भक्षिते क्षणादेव दूषिते, ज्याघातकोटिभिः सार्धं शीर्षं छित्त्वा दिवं गतम्।

Verse 61

गते शीर्षे च ते देवा भृशमु द्विग्नमानसाः । धावंति सर्वतः सर्वे शिरआलोकनाय ते

गते शीर्षे तेषां देवानां भृशं द्विग्नमानसाः; ते सर्वे सर्वतः धावन्ति शिरआलोकनाय।