Adhyaya 33

Verse 1

राम उवाच । जीर्णोद्धारं करिष्यामि श्रीमातुर्वचनादहम् । आज्ञा प्रदीयतां मह्यं यथादानं ददामि वः

राम उवाच—श्रीमातुर्वचनात् अहं जीर्णोद्धारं करिष्यामि। मम आज्ञां प्रदीयतां, यथाविधि यथादानं वः ददामि।

Verse 2

पात्रे दानं प्रदातव्यं कृत्वा यज्ञवरं द्विजाः । नापात्रे दीयते किंचिद्दत्तं न तु सुखावहम्

द्विजाः, यज्ञवरं कृत्वा पात्रे दानं प्रदातव्यम्। नापात्रे किंचिद् दीयते; दत्तं तु न सुखावहम्।

Verse 3

सुपात्रं नौरिव सदा तारयेदुभयोरपि । लोहपिंडोपमं ज्ञेयं कुपात्रं भञ्जनात्मकम्

सुपात्रं नौः इव सदा उभयोरपि तारयेत्। कुपात्रं लोहपिण्डोपमं ज्ञेयं, भञ्जनात्मकम्।

Verse 4

जातिमात्रेण विप्रत्वं जायते न हि भो द्विजाः । क्रिया बलवती लोके क्रियाहीने कुतः फलम्

भो द्विजाः, जातिमात्रेण विप्रत्वं न जायते। लोके क्रिया बलवती; क्रियाहीने कुतः फलम्?

Verse 5

पूज्यास्तस्मात्पूज्यतमा ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । यज्ञकार्ये समुत्पन्ने कृपां कुर्वंतु सर्वदा

तस्मात् सत्यवादिनो ब्राह्मणाः पूज्याः, पूज्यतमा एव। यज्ञकार्ये समुत्पन्ने ते सर्वदा कृपां कुर्वन्तु।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । ततस्तु मिलिताः सर्वे विमृश्य च परस्परम् । केचिदूचुस्तदा रामं वयं शिलोंछजीविकाः

ब्रह्मोवाच—ततः सर्वे मिलित्वा परस्परं विमृश्य; केचिद् तदा रामं ऊचुः—वयं शिलोञ्छजीविकाः, अल्पोपजीविनः।

Verse 7

संतोषं परमास्थाय स्थिता धर्मपरायणाः । प्रतिग्रहप्रयोगेण न चास्माकं प्रयोजनम्

परमसन्तोषमास्थाय धर्मपरायणाः स्थिता वयम्। प्रतिग्रहप्रयोगेण नास्माकं किञ्चित् प्रयोजनम्।

Verse 8

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजः । दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः

दशसूनासमश्चक्री, दशचक्रिसमो ध्वजः। दशध्वजसमा वेश्या, दशवेश्यसमो नृपः॥

Verse 9

राजप्रतिग्रहो घोरो राम सत्यं न संशयः । तस्माद्वयं न चेच्छामः प्रतिग्रहं भया वहम्

राजप्रतिग्रहो घोरो, राम, सत्यं न संशयः। तस्माद्वयं भया वहं प्रतिग्रहं न चेच्छामः॥

Verse 10

एकाहिका द्विजाः केचित्केचित्स्वामृतवृत्तयः । कुम्भीधान्या द्विजाः केचित्केचित्षट्कर्मतत्पराः

एकाहिका द्विजाः केचित्, केचित् स्वामृतवृत्तयः। कुम्भीधान्या द्विजाः केचित्, केचित् षट्कर्मतत्पराः॥

Verse 11

त्रिमूर्तिस्थापिताः सर्वे पृथग्भावाः पृथग्गुणाः । केचिदेवं वदंति स्म त्रिमूर्त्याज्ञां विना वयम्

वयं सर्वे त्रिमूर्त्या स्थापिताः, पृथग्भावाः पृथग्गुणाश्च। केचिदेवं वदन्ति—त्रिमूर्त्याज्ञां विना वयं किञ्चिदपि न कुर्मः।

Verse 12

प्रतिग्रहस्य स्वीकारं कथं कुर्याम ह द्विजाः । न तांबूलं स्त्रीकृतं नो ह्यद्मो दानेन भषितम्

हे द्विजाः, प्रतिग्रहस्य स्वीकारं कथं कुर्मः? स्त्रीकृतं ताम्बूलं नाद्मः, दानेन दूषितं च न भुञ्ज्महे।

Verse 13

रामेण ते यथान्यायं पूजिताः परया मुदा

रामेण ते यथान्यायं परया मुदा पूजिताः।

Verse 14

विमृश्य स तदा रामो वसिष्ठेन महात्मना । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां सस्मार गुरुणा सह । स्मृतमात्रास्ततो देवास्तं देशं समुपागमन् । सूर्यकोटिप्रतीकाशीवमानावलिसंवृताः

तदा रामो महात्मना वसिष्ठेन सह विमृश्य, गुरुणा सह ब्रह्मविष्णुशिवादीन् देवान् सस्मार। स्मृतमात्रा एव ते देवाः तं देशं समुपागमन्, सूर्यकोटिप्रतीकाशी-दीप्तिमानावलिसंवृताः।

Verse 15

निवेदितं तु तत्सर्वं रामेणातिसुबुद्धिना

तत्सर्वं तु रामेणातिसुबुद्धिना यथावत् निवेदितम्।

Verse 16

अधिदेव्या वचनतो जीर्णोद्धारं करोम्यहम् । धर्मारण्ये हरिक्षेत्रे धर्मकूपसमीपतः

अधिदेव्या वचनानुसारं जीर्णोद्धारं करोम्यहम्। धर्मारण्ये हरिक्षेत्रे धर्मकूपसमीपतः॥

Verse 17

ततस्ते वाडवाः सर्वे त्रिमूर्त्तीः प्रणिपत्य च । महता हर्षवृंदेन पूर्णाः प्राप्तमनोरथाः

ततस्ते वाडवाः सर्वे त्रिमूर्त्तीः प्रणिपत्य च। महता हर्षवृन्देन पूर्णाः प्राप्तमनोरथाः॥

Verse 18

अर्घ्यपाद्यादिविधिना श्रद्धया तानपूजयन् । क्षणं विश्रम्य ते देवा ब्रह्मविष्णुशिवादयः

अर्घ्यपाद्यादिविधिना श्रद्धया तानपूजयन्। क्षणं विश्रम्य ते देवा ब्रह्मविष्णुशिवादयः॥

Verse 19

ऊचू रामं महाशक्तिं विनयात्कृतसंपुटम्

ऊचुस्ते रामं महाशक्तिं विनयात्कृतसंपुटम्॥

Verse 20

देवा ऊचुः । देवद्रुहस्त्वया राम ये हता रावणादयः । तेन तुष्टा वयं सर्वे भानुवंशविभूषण

देवा ऊचुः। देवद्रुहस्त्वया राम ये हता रावणादयः। तेन तुष्टा वयं सर्वे भानुवंशविभूषण॥

Verse 21

उद्धरस्व महास्थानं महतीं कीर्तिमाप्नुहि

उद्धरस्व महास्थानं पावनं परमादरात्; महतीं चिरस्थायीं कीर्तिं त्वं समवाप्नुहि।

Verse 22

लब्ध्वा स तेषामाज्ञां तु प्रीतो दशरथात्मजः । जीर्णोद्धारेऽनंतगुणं फलमिच्छन्निलापतिः

तेषामाज्ञां समालभ्य प्रीतात्मा दशरथात्मजः। जीर्णोद्धारेऽनन्तगुणं फलं कामयमानो भूपतिः प्रववृते॥

Verse 23

देवानां संनिधौ तेषां कार्यारंभमथाकरोत् । स्थंडिलं पूर्वतः कृत्वा महागिरि समं शुभम्

देवानां संनिधौ तेषां स कार्यारम्भमाचरत्। पूर्वतः स्थण्डिलं कृत्वा शुभं महागिरिसन्निभम्॥

Verse 24

तस्योपरि बहिःशाला गृहशाला ह्यनेकशः । ब्रह्मशालाश्च बहुशो निर्ममे शोभनाकृतीः

तस्योपरि बहिःशालाः गृहशालाश्च बह्व्यः। ब्रह्मशालाश्च बहुशो निर्ममे शोभनाकृतीः॥

Verse 25

निधानैश्च समायुक्ता गृहोपकरणै र्वृताः । सुवर्णकोटिसंपूर्णा रसवस्त्रादिपूरिताः

निधानैः समुपेतास्ता गृहोपकरणैर्वृताः। सुवर्णकोटिसंपूर्णा रसवस्त्रादिपूरिताः॥

Verse 26

धनधान्यसमृद्धाश्च सर्वधातुयुतास्तथा । एतत्सर्वं कारयित्वा ब्राह्मणेभ्यस्तदा ददौ

धनधान्यसमृद्धाः सर्वधातुसमन्विताश्च यत् सर्वं सम्यक् कारयित्वा स तदा ब्राह्मणेभ्यो ददौ।

Verse 27

एकैकशो दशदश ददौ धेनूः पयस्विनीः । चत्वारिंशच्छतं प्रादाद्ग्रामाणां चतुराधिकम्

एकैकशो दशदश पयस्विनीर्धेनूर्ददौ; ग्रामाणां च चत्वारिंशच्छतं चतुरधिकं प्रादात्।

Verse 28

त्रैविद्यद्विजविप्रेभ्यो रामो दशरथात्मजः । काजेशेन त्रयेणैव स्थापिता द्विजसत्तमाः

त्रैविद्यद्विजविप्रेभ्यो रामो दशरथात्मजः; काजेशेन त्रयेणैव द्विजसत्तमान् स्थापयामास।

Verse 29

तस्मात्त्रयीविद्य इति ख्यातिर्लोके बभूव ह । एवंविधं द्विजेभ्यः स दत्त्वा दानं महाद्भुतम्

तस्मात् ‘त्रयीविद्य’ इति लोके ख्यातिर्बभूव; एवंविधं द्विजेभ्यो दत्त्वा स महाद्भुतं दानं चकार।

Verse 30

आत्मानं चापि मेने स कृतकृत्यं नरेश्वरः । ब्रह्मणा स्थापिताः पूर्वं विष्णुना शंकरेण ये

नरेश्वरः स आत्मानं कृतकृत्यं मेने; ये ब्रह्मणा विष्णुना शंकरेण च पूर्वं स्थापिताः, तान् पुनः प्रतिष्ठाप्य।

Verse 31

ते पूजिता राघवेण जीर्णोद्धारे कृते सति । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा ये वणिग्वराः

जीर्णोद्धारे कृते सति राघवेण ते पूजिताः। गोभुजः वणिग्वराः षट्त्रिंशत्सहस्रसंख्यकाः॥

Verse 32

शुश्रूषार्थं प्रदत्ता वै देवैर्हरिहरादिभिः । संतुष्टेन तु शर्वेण तेभ्यो दत्तं तु चेत नम्

शुश्रूषार्थं देवैर्हरिहरादिभिः प्रदत्ताः। शर्वे संतुष्टे तु तेषां कृते तदनुज्ञातं दत्तम्॥

Verse 33

श्वेताश्वचामरौ दत्तौ खङ्गं दत्तं सुनिर्मलम् । तदा प्रबोधितास्ते च द्विजशुश्रूषणाय वै

श्वेताश्वश्चामरयुगं खङ्गश्च सुनिर्मलः प्रदत्तः। ततस्ते द्विजशुश्रूषणायैव प्रबोधिताः॥

Verse 34

विवाहादौ सदा भाव्यं चामरै मंगलं वरम् । खङ्गं शुभं तदा धार्य्यं मम चिह्नं करे स्थितम्

विवाहादौ सदा चामरैर्मङ्गलं वरं प्रदर्श्यम्। तदा शुभं खङ्गं धार्यं मम चिह्नं करे स्थितम्॥

Verse 35

गुरुपूजा सदा कार्या कुलदेव्याः पुनःपुनः । वृद्ध्यागमेषु प्राप्तेषु वृद्धि दायकदक्षिणा

गुरुपूजा सदा कार्या कुलदेव्याश्च पुनःपुनः। वृद्ध्यागमेषु सम्प्राप्तेषु वृद्धिदायिनी दक्षिणा देया॥

Verse 36

एकादश्यां शनेर्वारे दानं देयं द्विजन्मने । प्रदेयं बालवृद्धेभ्यो मम रामस्य शासनात्

एकादश्यां शनिवासरे द्विजन्मने दानं देयं; बालवृद्धेभ्यश्च मम रामस्य शासनात् प्रदेयं।

Verse 37

मंडलेषु च ये शुद्धा वणिग्वृत्तिरताः पराः । सपादलक्षास्ते दत्ता रामशासनपालकाः

मण्डलेषु ये शुद्धाः वणिग्वृत्तिरताः पराः, ते सपादलक्षाः रामशासनपालकाः कृताः।

Verse 38

मांडलीकास्तु ते ज्ञेया राजानो मंडलेश्वराः । द्विज शुश्रूषणे दत्ता रामेण वणिजां वराः

ते माण्डलीकाः ज्ञेयाः—राजानो मण्डलेश्वराः; द्विजशुश्रूषणार्थं रामेण वणिजां वराः नियुक्ताः।

Verse 39

चामरद्वितयं रामो दत्तवान्खड्गमेव च । कुलस्य स्वामिनं सूर्यं प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्

रामः चामरद्वितयं खड्गं च दत्तवान्; कुलस्वामिनं सूर्यं प्रतिष्ठाविधिपूर्वकं सम्यक् प्रतिष्ठापयामास।

Verse 40

ब्रह्माणं स्थापयामास चतुर्वेदसमन्वितम् । श्रीमातरं महाशक्तिं शून्यस्वामिहरिं तथा

चतुर्वेदसमन्वितं ब्रह्माणं स्थापयामास; श्रीमातरं महाशक्तिं तथा शून्यस्वामिहरिं चापि प्रतिष्ठापयामास।

Verse 41

विघ्नापध्वंसनार्थाय दक्षिणद्वारसंस्थितम् । गणं संस्थापयामास तथान्याश्चैव देवताः

विघ्नानां प्रध्वंसनार्थं स दक्षिणद्वारसंस्थितं गणदेवतां संस्थापयामास; तथैव अन्याश्च देवताः यथाविधि प्रतिष्ठापिताः।

Verse 42

कारितास्तेन वीरेण प्रासादाः सप्तभूमिकाः । यत्किं चित्कुरुते कार्यं शुभं मांगल्यरूपकम्

तेन वीरेण सप्तभूमिकाः प्रासादाः कारिताः। यत्किंचित् कार्यं शुभं माङ्गल्यरूपकं जनः करोति—

Verse 43

पुत्रे जाते जातके वान्नाशने मुंडनेऽपि वा । लक्षहोमे कोटिहोमे तथा यज्ञक्रियासु च

पुत्रे जाते, जातके वा, अन्नाशने, मुण्डनेऽपि वा; लक्षहोमे, कोटिहोमे, तथा यज्ञक्रियासु च—

Verse 44

वास्तुपूजाग्रहशांत्योः प्राप्ते चैव महोत्सवे । यत्किंचित्कुरुते दानं द्रव्यं वा धान्यमुत्तमम्

वास्तुपूजायां ग्रहशान्त्यां च, प्राप्ते च महोत्सवे; यत्किंचित् दानं जनः करोति, द्रव्यं वा धान्यमुत्तमम्—

Verse 45

वस्त्रं वा धेनवो नाथ हेम रूप्यं तथैव च । विप्राणामथ शूद्राणां दीनानाथांधकेषु च

वस्त्रं वा धेनवो नाथ, हेम रूप्यं तथैव च; विप्राणामथ शूद्राणां दीनानाथान्धकेषु च—

Verse 46

प्रथमं बकुलार्कस्य श्रीमातुश्चैव मानवः । भागं दद्याच्च निर्विघ्नकार्यसिद्ध्यै निरन्तरम्

प्रथमं नरः बकुलार्काय श्रीमातृदेव्यै च भागं दद्यात्, येन तस्य कार्यसिद्धिर्निरन्तरा निर्विघ्ना च भवेत्।

Verse 47

वचनं मे समुल्लंघ्य कुरुते योऽन्यथा नरः । तस्य तत्कर्मणो विघ्नं भविष्यति न संशयः

मम वचनं समुल्लङ्घ्य यो नरः अन्यथा करोति, तस्य तस्मिन्नेव कर्मणि विघ्नो भविष्यति—न संशयः।

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामः प्रहृष्टेनांतरात्मना । देवानामथ वापीश्च प्राकारांस्तु सुशोभनान्

एवमुक्त्वा ततः रामः प्रहृष्टान्तरात्मना देवानां (आलयान्) तथा वापीश्च सुशोभनान् प्राकारांश्च अकारयत्।

Verse 49

दुर्गोपकरणैर्युक्तान्प्रतोलीश्च सुविस्तृताः । निर्ममे चैव कुंडानि सरांसि सरसीस्तथा

दुर्गोपकरणैर्युक्ताः सुविस्तृताः प्रतोलीश्च निर्ममे; कुण्डानि सरांसि सरसीश्च तथैव अकारयत्।

Verse 50

धर्मवापीश्च कूपांश्च तथान्यान्देवनिर्मितान् । एतत्सर्वं च विस्तार्य धर्मारण्ये मनोरमे

धर्मवापीश्च कूपांश्च तथान्यानि देवनिर्मितानि; एतत्सर्वं मनोरमे धर्मारण्ये विस्तार्य अकारयत्।

Verse 51

ददौ त्रैविद्यमुख्येभ्यः श्रद्धया परया पुनः । ताम्रपट्टस्थितं रामशासनं लोपयेत्तु यः

श्रद्धया परया पुनस्त्रैविद्यमुख्येभ्यो दानानि ददौ। यस्तु ताम्रपट्टलिखितं रामशासनं लोपयेत्, स महापातकी भवति॥

Verse 52

पूर्वजास्तस्य नरके पतंत्यग्रे न संततिः । वायुपुत्रं समाहूय ततो रामोऽब्रवीद्वचः

तस्य पूर्वजाः प्रथमे नरके पतन्ति, न च तस्य संततिः स्यात्। ततः रामो वायुपुत्रं समाहूय वचोऽब्रवीत्॥

Verse 53

वायुपुत्र महावीर तव पूजा भविष्यति । अस्य क्षेत्रस्य रक्षायै त्वमत्र स्थितिमाचर

वायुपुत्र महावीर, तव पूजा प्रतिष्ठास्यति। अस्य क्षेत्रस्य रक्षार्थं त्वमत्रैव स्थितिं कुरु, पालकत्वेन तिष्ठ॥

Verse 54

आंजनेयस्तु तद्वाक्यं प्रणम्य शिरसादधौ । जीर्णोद्धारं तदा कृत्वा कृतकृत्यो बभूव ह

आञ्जनेयस्तु तद्वाक्यं प्रणम्य शिरसा जग्राह। ततः जीर्णोद्धारं कृत्वा कृतकृत्योऽभवत्॥

Verse 55

श्रीमातरं तदाभ्यर्च्य प्रसन्नेनांतरात्मना । श्रीमातरं नमस्कृत्य तीर्थान्यन्यानि राघवः

ततः श्रीमातरं समभ्यर्च्य प्रसन्नान्तःकरणः। श्रीमातरं नमस्कृत्य राघवोऽन्यानि तीर्थानि जगाम॥

Verse 56

तेऽपि देवाः स्वकं स्थानं ययुर्बह्मपुरोगमाः

तेऽपि देवाः स्वस्वस्थानं ययुः, ब्रह्मा पुरोगमः सन् तान् अग्रे निनाय।

Verse 57

दत्त्वाशिषं तु रामाय वांछितं ते भविष्यति । रम्यं कृतं त्वया राम विप्राणां स्थापनादिकम्

रामायाशिषं दत्त्वा देवाः प्राहुः—ते वाञ्छितं भविष्यति। रम्यं कृतं त्वया राम, विप्राणां स्थापनादिकम्।

Verse 58

अस्माकमपि वात्सल्यं कृतं पुण्यवता त्वया । इति स्तुवंतस्ते देवाः स्वानि स्थानानि भेजिरे

अस्माकमपि वात्सल्यं पुण्यवता त्वया कृतम्। इति स्तुवन्तस्ते देवाः स्वानि स्थानानि भेजिरे।