Adhyaya 36

Verse 1

नारद उवाच । अतः परं किमभवत्तन्मे कथय सुव्रत । पूर्वं च तदशेषेण शंस मे वदताम्बर

नारद उवाच । अतः परं किमभवत् तन्मे कथय सुव्रत । पूर्वं च तदशेषेण शंस मे वदतांवर ॥

Verse 2

स्थिरीभूतं च तत्स्थानं कियत्कालं वदस्व मे । केन वै रक्ष्यमाणं च कस्याज्ञा वर्तते प्रभो

स्थिरीभूतं च तत्स्थानं कियत्कालं वदस्व मे । केन वै रक्ष्यमाणं च कस्याज्ञा वर्तते प्रभो ॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच । त्रेतातो द्वापरांतं च यावत्कलिसमागमः । तावत्संरक्षणे चैको हनूमान्पवनात्मजः

ब्रह्मोवाच— त्रेतायुगादारभ्य द्वापरान्तं यावत् कलिसमागमः, तावत्कालं संरक्षणकार्ये एक एव हनूमान् पवनात्मजः आसीत्।

Verse 4

समर्थो नान्यथा कोपि विना हनुमता सुत । लंका विध्वंसिता येन राक्षसाः प्रबला हताः

हनुमता विना, सुत, तादृशः समर्थोऽन्यः कोऽपि नास्ति; येन लङ्का विध्वंसिता, प्रबलाश्च राक्षसाः हताः।

Verse 5

स एव रक्षते तत्र रामादेशेन पुत्रक । द्विजस्याज्ञा प्रवर्तेत श्रीमातायास्तथैव च

स एव तत्र रामादेशेन, पुत्रक, रक्षां करोति; तत्र द्विजस्याज्ञा प्रवर्तते, श्रीमातुः आज्ञा च तथैव।

Verse 6

दिनेदिने प्रहर्षोभूज्जनानां तत्र वासिनाः । पठंति स्म द्विजास्तत्र ऋग्युजुःसामलक्षणान्

दिने दिने तत्र वासिनां जनानां प्रहर्षोऽभूत्; तत्र द्विजाः ऋग्यजुःसामलक्षणान् वेदान् पठन्ति स्म।

Verse 7

अथर्वणमपि तत्र पठंति स्म दिवानिशम् । वेदनिर्घोषजः शब्दस्त्रैलोक्ये सचराचरे

अथर्वणमपि तत्र दिवानिशं पठन्ति स्म; वेदनिर्घोषजः शब्दः त्रैलोक्ये सचराचरे प्रतिध्वनितः।

Verse 8

उत्सवास्तत्र जायंते ग्रामेग्रामे पुरेपुरे । नाना यज्ञाः प्रवर्तंते नानाधर्मसमाश्रिताः

तत्र ग्रामे ग्रामे पुरे पुरे च उत्सवाः प्रादुर्भवन्ति। नानाविधा यज्ञाः प्रवर्तन्ते, नानाधर्मसमाश्रिताः॥

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच । कदापि तस्य स्थानस्य भंगो जातोथ वा न वा । दैत्यैर्जितं कदा स्थानमथवा दुष्टराक्षसैः

युधिष्ठिर उवाच— तस्य पुण्यस्थानस्य कदाचिद् भङ्गो जातोऽथवा न वा? दैत्यैः कदा जितं स्थानं, अथवा दुष्टराक्षसैः?॥

Verse 10

व्यास उवाच । साधु पृष्टं त्वया राजन्धर्मज्ञस्त्वं सदा शुचिः । आदौ कलियुगे प्राप्ते यद्दत्तं तच्छृणुष्व भोः

व्यास उवाच— साधु पृष्टं त्वया राजन्; धर्मज्ञस्त्वं सदा शुचिः। आदौ कलियुगे प्राप्ते यद्दत्तं तच्छृणुष्व भोः॥

Verse 11

लोकानां च हितार्थाय कामाय च सुखाय च । यज्ञं च कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणु भूपते

लोकानां च हितार्थाय कामाय च सुखाय च। यज्ञं च कथयिष्यामि, तत्सर्वं शृणु भूपते॥

Verse 12

इदानीं च कलौ प्राप्त आमो नामा वभूव ह । कान्यकुब्जाधिपः श्रीमान्धर्मज्ञो नीतितत्परः

इदानीं कलौ प्राप्ते आमो नाम नृपोऽभवत्। कान्यकुब्जाधिपः श्रीमान् धर्मज्ञो नीतितत्परः॥

Verse 13

शांतो दांतः सुशीलश्च सत्यधर्मपरायणः । द्वापरांते नृपश्रेष्ठ अनागमे कलौ युगे

शान्तो दान्तः सुशीलश्च सत्यधर्मपरायणः । द्वापरान्ते नृपश्रेष्ठ कल्यनागमनात्पुरा ॥

Verse 14

भयात्कलिविशेषेण अधर्मस्य भयादिभिः । सर्वे देवाः क्षितिं त्यक्त्वा नैमिषारण्यमाश्रिताः

कलिविशेषभयात् चाधर्मभयहेतुभिः । सर्वे देवाः क्षितिं त्यक्त्वा नैमिषारण्यं समाश्रिताः ॥

Verse 15

रामोपि सेतुबंधं हि ससहायो गतो नृप

रामोऽपि सेतुबन्धं हि ससहायो गतो नृप ॥

Verse 16

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं हि कलौ प्राप्ते भयं लोके सुदुस्तरम् । यस्मिन्सुरैः परित्यक्ता रत्नगर्भा वसुन्धरा

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं हि कलौ प्राप्ते भयं लोके सुदुस्तरम् । यस्मिन् सुरैः परित्यक्ता रत्नगर्भा वसुन्धरा ॥

Verse 17

व्यास उवाच । शृणुष्व कलिधर्मास्त्वं भविष्यंति यथा नृप । असत्यवादिनो लोकाः साधुनिन्दापरायणाः

व्यास उवाच । शृणुष्व कलिधर्मास्त्वं भविष्यन्ति यथा नृप । असत्यवादिनो लोकाः साधुनिन्दापरायणाः ॥

Verse 18

दस्युकर्मरताः सर्वे पितृभक्तिविवर्जिताः । स्वगोत्रदाराभिरता लौल्यध्यानपरायणाः

दस्युकर्मसु सर्वे रताः स्युः, पितृभक्तिविहीनाः; स्वगोत्रदारासक्ताः, चञ्चललोभध्यानपरायणाः।

Verse 19

ब्रह्मविद्वेषिणः सर्वे परस्परविरोधिनः । शरणागतहंतारो भविष्यंति कलौ युगे

सर्वे ब्रह्मविद्वेषिणः स्युः, परस्परविरोधिनः; कलियुगे शरणागतानपि हनिष्यन्ति।

Verse 20

वैश्याचाररता विप्रा वेदभ्रष्टाश्च मानिनः । भविष्यंति कलौ प्राप्ते संध्यालोपकरा द्विजाः

कलौ प्राप्ते विप्राः वैश्याचाररता भवन्ति, वेदभ्रष्टा मानिनश्च; द्विजा अपि सन्ध्यालोपकरा भविष्यन्ति।

Verse 21

शांतौ शूरा भये दीनाः श्राद्धतर्पणवर्जिताः । असुराचारनिरता विष्णुभक्तिविवर्जिताः

शान्तौ शूरा, भये दीनाः; श्राद्धतर्पणवर्जिताः; असुराचारनिरता, विष्णुभक्तिविवर्जिताः।

Verse 22

परवित्ताभिलाषाश्च उत्कोच ग्रहणे रताः । अस्नातभोजिनो विप्राः क्षत्रिया रणवर्जिताः

परवित्ताभिलाषिणः, उत्कोचग्रहणे रताः; विप्राः अस्नातभोजिनः, क्षत्रिया रणवर्जिताः।

Verse 23

भविष्यंति कलौ प्राप्ते मलिना दुष्टवृत्तयः । मद्यपानरताः सर्वेप्यया ज्यानां हि याजकाः

कलौ युगे समुपस्थिते जनाः मलिनाः दुष्टवृत्तयश्च भविष्यन्ति। सर्वे मद्यपानरताः स्युः, अयाज्यानामपि याजकत्वं करिष्यन्ति॥

Verse 24

भर्तृद्वेषकरा रामाः पितृद्वेषकराः सुताः । भ्रातृद्वेषकराः क्षुद्रा भविष्यंति कलौ युगे

कलौ युगे रामाः भर्तृद्वेषकराः भविष्यन्ति, सुताः पितृद्वेषकराः। क्षुद्राः भ्रातृद्वेषकराश्च भविष्यन्ति॥

Verse 25

गव्यविक्रयिणस्ते वै ब्राह्मणा वित्ततत्पराः । गावो दुग्धं न दुह्यंते संप्राप्ते हि कलौ युगे

कलौ युगे संप्राप्ते ब्राह्मणाः गव्यविक्रयिणो वित्ततत्पराश्च भविष्यन्ति। गावोऽपि पूर्ववत् दुग्धं न दुह्यन्ते॥

Verse 26

फलंते नैव वृक्षाश्च कदाचिदपि भारत । कन्याविक्रय कर्त्तारो गोजाविक्रयकारकाः

हे भारत, कदाचिदपि वृक्षाः फलानि नैव फलन्ति। कन्याविक्रयकर्त्तारो गोजाविक्रयकारकाश्च भविष्यन्ति॥

Verse 27

विषविक्रयकर्त्तारो रसविक्रयकारकाः । वेदविक्रयकर्त्तारो भविष्यंति कलौ युगे

कलौ युगे विषविक्रयकर्त्तारो रसविक्रयकारकाश्च भविष्यन्ति। वेदविक्रयकर्त्तारोऽपि तदा भविष्यन्ति॥

Verse 28

नारी गर्भं समाधत्ते हायनैकादशेन हि । एकादश्युपवासस्य विरताः सर्वतो जनाः

कलियुगे नारी हि हायनैकादशेऽपि गर्भं धारयिष्यति; एकादश्युपवासव्रतात् सर्वतो जनाः विरमिष्यन्ति।

Verse 29

न तीर्थसेवनरता भविष्यंति च वाडवाः । बह्वाहारा भविष्यंति बहुनिद्रासमाकुलाः

तीर्थसेवनरता वाडवाः न भविष्यन्ति; बह्वाहाराः बहुनिद्रासमाकुलाश्च भविष्यन्ति।

Verse 30

जिह्मवृत्तिपराः सर्वे वेदनिंदापरायणाः । यतिनिंदापराश्चैव च्छद्मकाराः परस्परम्

सर्वे जिह्मवृत्तिपराः वेदनिन्दापरायणाः; यतिनिन्दापराश्चैव परस्परं छद्मकाराः भविष्यन्ति।

Verse 31

स्पर्शदोषभयं नैव भविष्यति कलौ युगे । क्षत्रिया राज्यहीनाश्च म्लेच्छो राजा भविष्यति

कलौ युगे स्पर्शदोषभयं नैव भविष्यति; क्षत्रिया राज्यहीनाः स्युः, म्लेच्छो राजा भविष्यति।

Verse 32

विश्वासघातिनः सर्वे गुरुद्रोहरतास्तथा । मित्रद्रोहरता राजञ्छिश्नोदरपरायणाः

सर्वे विश्वासघातिनो गुरुद्रोहरतास्तथा; मित्रद्रोहरता राजन् शिश्नोदरपरायणाः भविष्यन्ति।

Verse 33

एकवर्णा भविष्यंति वर्णाश्चत्वार एव च । कलौ प्राप्ते महाराज नान्यथा वचनं मम

कलौ समुपस्थिते महाराज, वर्णाश्चत्वार एवोच्यन्ते, किन्तु सर्वेऽपि एकवर्णा इव भविष्यन्ति; मम वचनमन्यथा न भवति।

Verse 34

एतच्छ्रुत्वा गुरोरेव कान्यकुब्जाधिपो बली । राज्यं प्रकुरुते तत्र आमो नाम्ना हि भूतले

एतद्गुरोरेव वचनं श्रुत्वा, कान्यकुब्जाधिपो बली, आम इति नाम्ना, भूतले तत्र राज्यं प्राकुरुत।

Verse 35

सार्वभौमत्वमापन्नः प्रजापालनतत्परः । प्रजानां कलिना तत्र पापे बुद्धिरजायत

स सार्वभौमत्वमापन्नः प्रजापालनतत्परः; तत्र कलिना प्रेरितानां प्रजानां बुद्धिः पापेऽजायत।

Verse 36

वैष्णवं धर्ममुत्सज्य वौद्धधर्ममुपागताः । प्रजास्तमनुवर्तिन्यः क्षपणैः प्रतिबोधिताः

वैष्णवं धर्ममुत्सृज्य वौद्धधर्ममुपागताः; प्रजास्तमनुवर्तिन्यः क्षपणैः प्रतिबोधिताः।

Verse 37

तस्य राज्ञो महादेवी मामानाम्न्यतिविश्रुता । गर्भं दधार सा राज्ञो सर्वलक्षणसंयुता

तस्य राज्ञो महादेवी मामेति नाम्न्यतिविश्रुता; सा सर्वलक्षणसंयुता राज्ञो गर्भं दधार।

Verse 38

संपूर्णे दशमे मासि जाता तस्याः सुरूपिणी । दुहिता समये राज्ञ्याः पूर्णचन्द्रनिभानना

संपूर्णे दशमे मासि तस्याः राज्ञ्याः समये सुरूपिणी दुहिता जाता, पूर्णचन्द्रनिभानना।

Verse 39

रत्नगंगेति नाम्ना सा मणिमाणिक्यभूषिता । एकदा दैवयोगेन देशांतरादुपागतः

सा रत्नगंगेति नाम्ना ख्याता, मणिमाणिक्यभूषिता। एकदा दैवयोगेन देशान्तराद् उपागतः कश्चित्।

Verse 40

नाम्ना चैवेंद्रसूरिर्वै देशेस्मिन्कान्यकुब्जके । षोडशाब्दा च सा कन्या नोपनीता नृपात्मजा

कान्यकुब्जकेऽस्मिन् देशे इन्द्रसूरिरिति नाम्ना कश्चिद् आसीत्। सा नृपात्मजा षोडशाब्दा अपि नोपनीता।

Verse 41

दास्यांतरेण मिलिता इन्द्रसूरिश्च जीविकः । शाबरीं मंत्रविद्यां च कथयामास भारत

दास्यन्तरेण सा तेन मिलिता; इन्द्रसूरिश्च जीविकया वर्तमानः, हे भारत, शाबरीं मन्त्रविद्यां तस्यै कथयामास।

Verse 42

एकचित्ताभवत्सा तु शूलिकर्मविमोहिता । ततः सा मोहमापन्ना तत्तद्वाक्यपरायणा

सा शूलिकर्मविमोहिता एकचित्ता बभूव। ततः मोहमापन्ना तत्तद्वाक्यपरायणा अभवत्।

Verse 43

क्षपणैर्बोधिता वत्स जैनधर्मपरायणा । ब्रह्मावर्ताधिपतये कुंभीपालाय धीमते

क्षपणैर्बोधिता वत्स जैनधर्मपरायणा । ब्रह्मावर्ताधिपतये कुंभीपालाय धीमते ॥

Verse 44

रत्नगंगां महादेवीं ददौ तामिति विक्रमी । मोहेरेकं ददौ तस्मै विवाहे दैवमोहितः

रत्नगंगां महादेवीं ददौ तामिति विक्रमी । मोहेरेकं ददौ तस्मै विवाहे दैवमोहितः ॥

Verse 45

धर्मारण्यं समागत्य राजधानी कृता तदा । देवांश्च स्थापयामास जैनधर्मप्रणीतकान्

धर्मारण्यं समागत्य राजधानी कृता तदा । देवांश्च स्थापयामास जैनधर्मप्रणीतकान् ॥

Verse 46

सर्वे वर्णास्तथाभूता जैन धर्मसमाश्रिताः । ब्राह्मणा नैव पूज्यंते न च शांतिकपौष्टिकम्

सर्वे वर्णास्तथाभूता जैन धर्मसमाश्रिताः । ब्राह्मणा नैव पूज्यंते न च शांतिकपौष्टिकम् ॥

Verse 47

न ददाति कदा दानमेवं कालः प्रवर्तते । लब्धशासनका विप्रा लुप्तस्वाम्या अहर्निशम्

न ददाति कदा दानमेवं कालः प्रवर्तते । लब्धशासनका विप्रा लुप्तस्वाम्या अहर्निशम् ॥

Verse 48

समाकुलितचित्तास्ते नृपमामं समाययुः । कान्यकुब्जस्थितं शूरं पाखण्डैः परिवेष्टितम्

समाकुलितचित्तास्ते नृपमामं समाययुः । कान्यकुब्जस्थितं शूरं पाखण्डैः परिवेष्टितम् ॥

Verse 49

कान्यकुब्जपुरं प्राप्य कतिभिर्वासरैर्नृप । गंगोपकण्ठे न्यवसञ्छ्रांतास्ते मोढवाडवाः

कान्यकुब्जपुरं प्राप्य कतिभिर्वासरैर्नृप । गंगोपकण्ठे न्यवसञ्छ्रांतास्ते मोढवाडवाः ॥

Verse 50

चारैश्च कथितास्ते च नृपस्याग्रे समागताः । प्रातराकारिता विप्रा आगता नृपसंसदि

चारैश्च कथितास्ते च नृपस्याग्रे समागताः । प्रातराकारिता विप्रा आगता नृपसंसदि ॥

Verse 51

प्रत्युत्थानाभिवादादीन्न चक्रे सादरं नृपः । तिष्ठतो ब्राह्मणान्सर्वान्पर्यपृच्छदसौ ततः

प्रत्युत्थानाभिवादादीन्न चक्रे सादरं नृपः । तिष्ठतो ब्राह्मणान्सर्वान्पर्यपृच्छदसौ ततः ॥

Verse 52

किमर्थमागता विप्राः किंस्वित्कार्यं ब्रुवंतु तत्

किमर्थमागता विप्राः किंस्वित्कार्यं ब्रुवंतु तत् ॥

Verse 53

विप्रा ऊचुः । धर्मारण्यादिहायातास्त्वत्समीपं नराधिप । राजंस्तव सुतायास्तु भर्ता कुमारपालकः

विप्रा ऊचुः—हे नराधिप, धर्मारण्यात् वयं त्वत्समीपं समायाताः। राजन्, तव सुतायाः भर्ता कुमारपालक इति।

Verse 54

तेन प्रलुप्तं विप्राणां शासनं महदद्भुतम् । वर्तता जैनधर्मेण प्रेरितेनेंद्रसूरिणा

तेन विप्राणां चिरस्थापितं महदद्भुतं शासनं प्रलुप्तम्। इन्द्रसूरिणा प्रेरितः स जैनधर्मेण वर्तते।

Verse 55

राजोवाच । केन वै स्थापिता यूयमस्मिन्मोहेरके पुरे । एतद्धि वाडवाः सर्वं ब्रूत वृत्तं यथातथम्

राजोवाच—केन वै यूयम् अस्मिन् मोहेरकपुरे स्थापिताः? एतद् हि, वाडवाः, सर्वं वृत्तं यथातथं मे ब्रूत।

Verse 56

विप्रा ऊचुः । काजेशैः स्थापिताः पूर्वं धर्मराजेन धीमता । कृता चात्र शुभे स्थाने रामेण च ततः पुरी

विप्रा ऊचुः—पूर्वं काजेशैः धीमता धर्मराजेन वयं स्थापिताः। ततः शुभेऽस्मिन् स्थाने रामेण चात्र पुरी कृता।

Verse 57

शासनं रामचंद्रस्य दृष्ट्वाऽन्यैश्चैव राजभिः । पालितं धर्मतो ह्यत्र शासनं नृपसत्तम

रामचन्द्रस्य शासनं दृष्ट्वा अन्यैश्चैव राजभिः। अत्र धर्मतः पालितं शासनं, नृपसत्तम।

Verse 58

इदानीं तव जामाता विप्रान्पालयते न हि । तच्छ्रुत्वा विप्रवाक्यं तु राजा विप्रानथाब्रवीत्

इदानीं तव जामाता विप्रान् न हि पालयति। इति विप्रवाक्यं श्रुत्वा राजा तान् विप्रान् प्रत्युवाच॥

Verse 59

यांतु शीघ्रं हि भो विप्राः कथयंतु ममाज्ञया । राज्ञे कुमारपालाय देहि त्वं ब्राह्मणालयम्

भो विप्राः, शीघ्रं गत्वा ममाज्ञया राज्ञे कुमारपालाय एतद् वदत— ‘त्वं ब्राह्मणालयं देहि’ इति॥

Verse 60

श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्राः परं हर्षमुपागताः । जग्मुस्ततोऽतिमुदिता वाक्यं तत्र निवेदितम्

तस्य वाक्यं श्रुत्वा विप्राः परमानन्दमवापुः। अतिमुदिता गत्वा तत्र तत् वचनं न्यवेदयन्॥

Verse 61

श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् । कुमारपाल उवाच । रामस्य शासनं विप्राः पालयिष्याम्यहं नहि

श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा राजा प्रत्युवाच। कुमारपाल उवाच— ‘विप्राः, रामस्य शासनं नाहं पालयिष्यामि’॥

Verse 62

त्यजामि ब्राह्मणान्यज्ञे पशुहिंसापरायणान् । तस्माद्धि हिंसकानां तु न मे भक्तिर्भवेद्द्विजाः

यज्ञे पशुहिंसापरायणान् ब्राह्मणान् अहं त्यजामि। तस्माद् द्विजाः, हिंसकानां प्रति मे भक्तिर्न भवेत्॥

Verse 63

ब्राह्मणा ऊचुः । कथं पाखंडधर्मेण लुप्तशासनको भवान् । पालयस्व नृपश्रेष्ठ मा स्म पापे मनः कृथाः

ब्राह्मणा ऊचुः—कथं पाखण्डधर्मेण त्वं लुप्तशासनकोऽभवः? नृपश्रेष्ठ, शासनं पालय; मा स्म पापे मनः कृथाः।

Verse 64

राजोवाच । अहिंसा परमो धर्मो अहिंसा च परं तपः । अहिंसा परमं ज्ञानमहिंसा परमं फलम्

राजोवाच—अहिंसा परमो धर्मः, अहिंसा च परं तपः। अहिंसा परमं ज्ञानम्, अहिंसा परमं फलम्।

Verse 65

तृणेषु चैव वृक्षेषु पतंगेषु नरेषु च । कीटेषु मत्कुणाद्येषु अजाश्वेषु गजेषु च

तृणेषु चैव वृक्षेषु पतङ्गेषु नरेषु च; कीटेषु मत्कुणाद्येषु, अजाश्वेषु गजेषु च।

Verse 66

लूतासु चैव सर्पेषु महिष्यादिषु वै तथा । जंतवः सदृशा विप्राः सूक्ष्मेषु च महत्सु च

लूतासु चैव सर्पेषु महिष्यादिषु वै तथा; जन्तवः सदृशा विप्राः, सूक्ष्मेषु च महत्सु च।

Verse 67

कथं यूयं प्रवर्तध्वे विप्रा हिंसापरायणाः । तच्छ्रुत्वा वज्रतुल्यं हि वचनं च द्विजोत्तमाः

कथं यूयं प्रवर्तध्वे, विप्राः, हिंसापरायणाः? तद्वज्रतुल्यं वचनं श्रुत्वा द्विजोत्तमाः…

Verse 68

प्रत्यूचुर्वाडवाः सर्वे क्रोधरक्तेक्षणा दृशा

प्रत्यूचुर्वाडवाः सर्वे क्रोधरक्तेक्षणा दृशा। रोषपूर्णेन भावेन तेषां नेत्राणि लोहितानि बभूवुः॥

Verse 69

ब्राह्मणा ऊचुः । अहिंसा परमो धर्मः सत्यमेतत्त्वयोदितम् । परं तथापि धर्मोऽस्ति शृणुष्वैकाग्रमानसः

ब्राह्मणा ऊचुः—अहिंसा परमो धर्मः, सत्यमेतत्त्वयोदितम्। परं तथापि धर्मोऽस्ति; शृणुष्वैकाग्रमानसः॥

Verse 70

या वेदविहिता हिंसा सा न हिंसेति निर्णयः । शस्त्रेणाहन्यते यच्च पीडा जंतुषु जायते

या वेदविहिता हिंसा सा न हिंसेति निर्णयः। शस्त्रेणाहन्यते यच्च पीडा जंतुषु जायते॥

Verse 71

स एवाधर्म एवास्ति लोके धर्मविदां वर । वेदमंत्रैविहन्यंते विना शस्त्रेण जंतवः

स एवाधर्म एवास्ति लोके धर्मविदां वर। वेदमंत्रैविहन्यंते विना शस्त्रेण जंतवः॥

Verse 72

जंतुपीडाकरा नैव सा हिंसा सुखदायिनी । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्

जंतुपीडाकरा नैव सा हिंसा सुखदायिनी। परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्॥

Verse 73

वेदोदितां विधायापि हिंसां पापैर्न लिप्यते । विप्राणां वचनं श्रुत्वा पुनर्वचनमब्रवीत्

वेदोक्तां हिंसां विधायापि पापैर्न लिप्यते जनः। विप्रवाक्यं श्रुत्वा स पुनः प्रत्युवाच ततः॥

Verse 74

राजोवाच । ब्रह्मादीनां परं क्षेत्रं धर्मारण्यमनुत्तमम् । ब्रह्मविष्णु महेशाद्या नेदानीमत्र संति ते

राजोवाच—ब्रह्मादीनां परं क्षेत्रं धर्मारण्यमनुत्तमम्। तथापि ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या नेदानीमत्र सन्ति ते॥

Verse 75

न धर्मो विद्यते वात्र उक्तो रामः स मानुषः । क्व वापि लंबपुछोऽसौ यो मुक्तो रक्षणाय वः

अत्र धर्मो न विद्येत, उक्तो रामः स मानुषः। क्व चासौ लम्बपुच्छोऽस्ति यो मुक्तो रक्षणाय वः॥

Verse 76

शासनं चेन्न दृष्टं वो नैव तत्पालयाम्यहम् । द्विजाः कोपसमाविष्टा ददुः प्रत्युत्तरं तदा

शासनं चेन्न दृष्टं वो नैव तत्पालयाम्यहम्। इति तस्य वचः श्रुत्वा द्विजाः कोपसमाविष्टाः प्रत्युत्तरं ददुः॥

Verse 77

द्विजा ऊचुः । रे मूढ त्वं कथं वेत्थ भाषसे मदलोलुपः । स दैत्यानां विनाशाय धर्मसंरक्षणाय च

द्विजा ऊचुः—रे मूढ, कथं वेत्थ तथा भाषसे मदलोलुपः। स दैत्यानां विनाशाय धर्मसंरक्षणाय च स्थितः॥

Verse 78

रामश्चतुर्भुजः साक्षान्मानुषत्वं गतो भुवि । अगतीनां च गतिदः स वै धर्मपरायणः । दयालुश्च कृपालुश्च जंतूनां परिपालकः

रामः साक्षाच्चतुर्भुजः प्रभुः पृथिव्यां मानुषभावं जगाम। अगतीनां गतिप्रदः स नित्यं धर्मपरायणः; दयालुः कृपालुश्च भूतानां परिपालकः॥

Verse 79

राजोवाच । कुतोऽद्य वर्त्तते रामः कुतो वै वायुनंदनः । भ्रष्टाभ्रमिव ते सर्वे क्व रामो हनुमानिति

राजोवाच— कुतोऽद्य वर्तते रामः कुतो वै वायुनन्दनः। भ्रष्टाभ्रमिव यूयं वै; क्व रामो हनुमानिति॥

Verse 80

परंतु रामो हनुमान्यदि वर्त्तेत सर्वतः । इदानीं विप्रसाहाय्य आगमिष्यति मे मतिः

परन्तु रामो हनुमांश्च यदि सर्वतः सन्निधौ। इदानीं विप्रसाहाय्यं कृत्वा यास्यामि—मे मतिः॥

Verse 81

दर्शयध्वं हनूमंतं रामं वा लक्ष्मणं तथा । यद्यस्ति प्रत्ययः कश्चित्स नो विप्राः प्रदर्श्यताम्

दर्शयध्वं हनूमन्तं रामं वा लक्ष्मणं तथा। यद्यस्ति प्रत्ययः कश्चित्, स नो विप्राः प्रदर्श्यताम्॥

Verse 82

ते च जातास्त्रिधा तात गोभूजाडालजा स्तथा । मांडलीयास्तथा चैते त्रिविधाश्च मनोरमाः

ते च जातास्त्रिधा तात—गोभूजाऽऽडालजाः तथा। माण्डलीयाश्चैव; एते त्रिविधा मनोरमाः॥

Verse 83

पुनरागत्य स्थानेऽस्मिन्दत्ता ग्रामास्त्रयोदश । काश्यप्यां चैव गंगायां महादानानि षोडश

पुनरागत्यास्मिन्नेव स्थाने त्रयोदश ग्रामाः प्रदत्ताः; काश्यप्यां च गङ्गायां च षोडश महादानानि कृतानि।

Verse 84

दत्तानि विप्रमुख्येभ्यो दत्ता ग्रामाः सुशोभनाः । पुनः संकल्पिता वीर षट्पंचाशकसंख्यया

विप्रमुख्येभ्य एतानि दत्तानि; सुशोभना ग्रामाः प्रदत्ताः। पुनश्च, हे वीर, षट्पञ्चाशत्संख्यया दानानि संकल्पितानि।

Verse 85

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा जज्ञिरे वराः । सपादलक्षा वणिजो दत्ता मांडलिकाभिधाः

षट्त्रिंशत्सहस्राणि गोभुजाः श्रेष्ठा जज्ञिरे; सपादलक्षं वणिजो माण्डलिकाभिधाः पराधीनतया दत्ताः।

Verse 86

तेनोक्तं वाडवाः सर्वे दर्शयध्वं हि मारुतिम् । यस्याभिज्ञानमात्रेण स्थितिं पूर्वां ददाम्यहम्

तेनोक्तं—हे वाडवाः सर्वे, मारुतिं नूनं दर्शयत; यस्याभिज्ञानमात्रेण अहं युष्माकं पूर्वस्थितिं ददामि।

Verse 87

विप्रवाक्यं करिष्यामि प्रत्ययो दर्श्यते यदि । ततः सर्वे भविष्यंति वेदधर्मपरायणाः

विप्रवाक्यं करिष्यामि, यदि प्रत्ययो दर्श्यते; ततः सर्वे वेदधर्मपरायणाः भविष्यन्ति।

Verse 88

अन्यथा जैनधर्मेण वर्त्तयध्वं हि सर्वशः । नृपवाक्यं तु ते श्रुत्वा स्वेस्वे स्थाने समागताः

अन्यथा सर्वथा जैनधर्मेणैव वर्त्तध्वम् इति। नृपवाक्यं श्रुत्वा ते सर्वे स्वस्वस्थाने समागताः॥

Verse 89

वाडवः खिन्नमनसः क्रोधेनांधीकृता भुवि । निश्वासान्मुंचमानास्ते हाहेति प्रवदंति च

वाडवाः खिन्नमनसो क्रोधेनान्धीकृता भुवि। निश्वासान् मुञ्चमानास्ते ‘हाहे’ति च प्रावदन्॥

Verse 90

दंतान्प्राघर्षयन्सर्वान्न्यपीडंश्च करैः करान् । परस्परं भाषमाणाः कथं कुर्मो वयं त्वितः

दन्तान् प्राघर्षयन् सर्वान् करैः करान् न्यपीडयन्। परस्परं भाषमाणाः ‘कथं कुर्मो वयं त्वितः’॥

Verse 91

मिलित्वा वाडवाः सर्वे चक्रुस्ते मंत्रमुत्तमम् । रामवाक्यं हृदि ध्यात्वा ध्यात्वा चैवांजनीसुतम्

मिलित्वा वाडवाः सर्वे चक्रुस्ते मन्त्रमुत्तमम्। रामवाक्यं हृदि ध्यात्वा ध्यात्वा चाञ्जनीसुतम्॥

Verse 92

द्विजमेलापकं चक्रुर्बाला वृद्धतमा अपि । तेषां वृद्धतमो विप्रो वाक्यमूचे शुभं तदा

द्विजमेलापकं चक्रुर्बाला वृद्धतमा अपि। तेषां वृद्धतमो विप्रो वाक्यमूचे शुभं तदा॥

Verse 93

चतुःषष्टिश्च गोत्राणामस्माकं ये द्विसप्ततिः । स्वस्वगोत्रस्यावटंका एकग्रामाभिभाषिणः

अस्माकं मध्ये चतुःषष्टिः गोत्राणि, द्विसप्ततिः च वर्गाः सन्ति। स्वस्वगोत्रस्य विशेषचिह्नरूपा एते, एकग्रामवत् एकवाक्येन भाषन्ते।

Verse 94

प्रयातु स्वस्ववर्गस्य एको ह्येको द्विजः सुधीः । रामेश्वरं सेतु बंधं हनूमांस्तत्र विद्यते

स्वस्ववर्गात् एकैकः सुधीः द्विजः प्रयातु। रामेश्वरं सेतुबन्धं च गच्छतु; तत्र हनूमान् सन्निहितो विद्यते।

Verse 95

सर्वे प्रयांतु तत्रैव रामपार्श्वे निरामयाः । निराहारा जितक्रोधा मायया वर्जिताः पुनः

सर्वे तत्रैव प्रयान्तु, रामपार्श्वे निरामयाः। निराहाराः जितक्रोधाः, मायां वर्जयित्वा पुनः।

Verse 96

एकाग्रमानसाः सर्वे स्तुत्वा ध्यात्वा जपंतु तम् । ततो दाशरथी रामो दयां कृत्वा द्विजन्मसु

सर्वे एकाग्रमानसाः सन्तः तं स्तुत्वा ध्यात्वा जपन्तु। ततः दाशरथी रामः द्विजन्मसु दयां कृत्वा…

Verse 97

शासनं च प्रदास्यति अचलं च युगेयुगे । महता तपसा तुष्टः प्रदास्यति समीहितम्

…शासनं च प्रदास्यति अचलं युगेयुगे। महता तपसा तुष्टः समीहितं प्रदास्यति।

Verse 98

यस्य वर्गस्य यो विप्रो न प्रयास्यति तत्र वै । स च वर्गात्परित्याज्यः स्थानधर्मान्न संशयः

यस्य वर्गस्य यो विप्रो न प्रयास्यति तत्र वै । स च वर्गात्परित्याज्यः स्थानधर्मान्न संशयः

Verse 99

वणिग्वृत्ते न संबंधे न विवाहे कदाचन । ग्रामवृत्ते न संबंधः सर्वस्थाने बहिष्कृताः

वणिग्वृत्ते न संबंधे न विवाहे कदाचन । ग्रामवृत्ते न संबंधः सर्वस्थाने बहिष्कृताः

Verse 100

सभावाक्यं च तच्छ्रुत्वा तन्मध्ये वाडवः शुचिः । वाग्मी दक्षः सुशब्दश्च त्रिरवैः श्रावयन्द्विजान्

सभावाक्यं च तच्छ्रुत्वा तन्मध्ये वाडवः शुचिः । वाग्मी दक्षः सुशब्दश्च त्रिरवैः श्रावयन्द्विजान्

Verse 110

व्यास उवाच । न जैनधर्मे ये लिप्ता गोभुजा वणिगुत्तमाः । वृत्तिभंगभयात्तत्र मौनमेव समाचरन्

व्यास उवाच । न जैनधर्मे ये लिप्ता गोभुजा वणिगुत्तमाः । वृत्तिभंगभयात्तत्र मौनमेव समाचरन्

Verse 120

शासनं भवतामस्तु रामदत्तं न संशयः । त्रयीविद्यास्तु विख्याताः सर्वे वाडवपुंगवाः

शासनं भवतामस्तु रामदत्तं न संशयः । त्रयीविद्यास्तु विख्याताः सर्वे वाडवपुंगवाः

Verse 130

विप्रसंघविनाशाय दक्षिणद्वारसंस्थितः । सिंदूरपुष्पमालाभिः पूजितो गणनायकः

विप्रसंघविनाशार्थं दक्षिणद्वारसंस्थितो गणनायकः । सिन्दूरपुष्पमालाभिः सम्यक् पूजितोऽभवत् ॥

Verse 140

त्यक्तस्वकीयवचना वृत्तिहीना भविष्यथ । ततस्तन्मध्यतः कश्चिच्चातुर्विद्य उवाच ह

त्यक्तस्वकीयवचनाः वृत्तिहीनाः भविष्यथ । ततस्तन्मध्यतः कश्चिच्चातुर्विद्य उवाच ह ॥

Verse 150

देशाद्देशांतरं गत्वा वनाच्चैव वनांतरम् । तीर्थेतीर्थे कृतश्राद्धाः सुसंत सत्यव्रतपरायणाः । ते गता दूरमध्वानं हनुमद्दर्शनार्थिनः

देशाद्देशान्तरं गत्वा वनाच्चैव वनान्तरम् । तीर्थे तीर्थे कृतश्राद्धाः शान्ताः सत्यव्रतपरायणाः । ते गता दूरमध्वानं हनुमद्दर्शनार्थिनः ॥

Verse 160

येन वै दुःखिता विप्रास्तेनाहं दुःखितः कपे

येन वै दुःखिता विप्रास्तेनाहं दुःखितः कपे ।

Verse 170

अथवा गम्यतां विप्राश्चिरं जीव सुखी भव । वृद्धस्य वाक्यं तच्छ्रुत्वा वाडवाश्चैकमानसाः

अथवा गम्यतां विप्राश्चिरं जीव सुखी भव । वृद्धस्य वाक्यं तच्छ्रुत्वा वाडवाश्चैकमानसाः ॥

Verse 180

चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुःशतमितात्मनाम् । ग्रामास्त्रयोदशार्चार्थं सीतापुरसमन्विताः

चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुःशतमितात्मानः सन्ति; त्रयोदश ग्रामाः सीतापुरसमन्विताः, पूजार्चननैवेद्यार्थं विनियोजिताः।

Verse 190

आंजनेयो यदास्माकं न दास्यति समीहितम् । अनाहारव्रतेनैव प्राणांस्त्यक्ष्यामहे वयम्

आञ्जनेयो यदास्माकं समीहितं न दास्यति, तदा वयमनाहारव्रतेनैव प्राणान् त्यक्ष्यामः।

Verse 200

तर्जन्यग्रे द्विजश्रेष्ठा अगम्या मां विना परैः । सा सुवर्णमयी भाति यस्यां राज्ये विभीषणः

तर्जन्यग्रे, द्विजश्रेष्ठ, सा मया विना परैरगम्या; या सुवर्णमयीव भाति, यस्यां राज्ये विभीषणो राजते।

Verse 201

स्थापितो रामदेवेन सेयं लंका महापुरी । नियमस्थैः साधुवृंदैस्तीर्थयात्राप्रसंगतः

रामदेवेनैषा लङ्का महापुरी स्थापिता; नियमस्थैः साधुवृन्दैस्तीर्थयात्राप्रसङ्गतः सेविता पूजिता च।

Verse 202

आनीय गंगासलिलं रामेशमभिषिच्य च । क्षिप्ता एते महाभारा दृश्यंते सागरांतरे

गङ्गासलिलमानाय्य रामेशमभिषिच्य च; एते महाभाराः क्षिप्ताः, सागरान्तरे दृश्यन्ते।

Verse 203

निष्पापास्तेन संजाताः साधवस्ते दृढव्रताः । नूनं पुण्योदये वृद्धिः पापे हानिश्च जायते

तेन पुण्यकर्मणा निष्पापाः संजाताः साधवो दृढव्रताः। नूनं पुण्योदयेन वृद्धिर्भवति, पापस्य हानिश्च विनाशश्च जायते॥

Verse 204

स्थानभ्रष्टाः कृताः पूर्वं चातुर्विद्या द्विजातयः । जीर्णोद्धारेण रामेण स्थापिताः पुनरेव हि । पूर्वजन्मनि भो विप्रा हरिपूजा कृता मया

पूर्वं चातुर्विद्याः द्विजातयः स्थानभ्रष्टाः कृताः। जीर्णोद्धारेण रामेण पुनरेव स्थापिताः। भो विप्राः, पूर्वजन्मनि मया हरिपूजा कृता॥

Verse 205

सांप्रतं निश्चला भक्तिर्भवत्सेवा हि दृश्यते । तेन पुण्यप्रभावेण तुष्टो दास्यामि वो वरम्

सांप्रतम् भवत्सेवा च निश्चला भक्तिश्च दृश्यते। तेन पुण्यप्रभावेण तुष्टोऽहं वो वरं दास्यामि॥

Verse 206

धन्योहं कृतकृत्योहं सुभाग्योहं धरातले । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सुभाग्योऽहं धरातले। अद्य मे सफलं जन्म, जीवितं च सुजीवितम्॥

Verse 207

यदहं ब्राह्मणानां च प्राप्तवांश्चरणांतिकम्

यतोऽहं ब्राह्मणानां चरणान्तिकं प्राप्तवानस्मि॥

Verse 208

व्यास उवाच । दृष्ट्वैव हनुमन्तं ते पुलकांकितविग्रहाः । सगद्गदं यथोचुस्ते वाक्यं वाक्यविशारदाः

व्यास उवाच—हनूमन्तं दृष्ट्वैव ते पुलकाङ्कितविग्रहाः। भावविह्वलया वाचा गद्गदं यथोचितं वाक्यं वाक्यविशारदाः तमूचुः॥

Verse 18000

वृत्त्यर्थं तेन दत्ता वै ह्यनर्घ्या रत्नकोटयः । तदा ते मोढ १८००० गोभूजा

वृत्त्यर्थं तेन दत्ताः खलु ह्यनर्घ्या रत्नकोटयः। ततः (पाठभ्रंशे) ‘अष्टादशसहस्रं’ इति, गोदानं भूमिदानं च निर्दिश्यते॥