Adhyaya 35

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्देवदेवेश सृष्टिसंहारकारक । गुणातीतो गुणैर्युक्तो मुक्तीनां साधनं परम्

नारद उवाच— भगवन् देवदेवेश सृष्टिसंहारकारक। गुणातीतो गुणैर्युक्तो मुक्तीनां साधनं परम्॥

Verse 2

संस्थाप्य वेदभवनं विधिवद्द्विज सत्तमान् । किं चक्रे रघुनाथस्तु भूयोऽयोध्यां गतस्तदा

संस्थाप्य वेदभवनं विधिवद्द्विजसत्तमान्। किं चक्रे रघुनाथस्तु भूयोऽयोध्यां गतस्तदा॥

Verse 3

स्वस्थाने ब्राह्मणास्तत्र कानि कर्माणि चक्रिरे । ब्रह्मोवाच । इष्टापूर्तरताः शांताः प्रतिग्रहपराङ्मुखाः

तत्र ब्राह्मणाः स्वस्वस्थानेषु स्थित्वा स्वोचितानि कर्माणि चक्रिरे। ब्रह्मोवाच—इष्टापूर्तेषु रताः शान्ताः प्रतिग्रहपराङ्मुखाश्च।

Verse 4

राज्यं चक्रुर्वनस्यास्य पुरोधा द्विजसत्तमः । उवाच रामपुरतस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

अस्य वनप्रदेशस्य पुरोधा द्विजसत्तमः राज्यवत् सुव्यवस्थां चकार। स च रामपुरात् उत्तमं तीर्थमाहात्म्यं प्रावोचत्।

Verse 5

प्रयागस्य च माहात्म्यं त्रिवेणीफलमुत्तमम् । प्रयागतीर्थमहिमा शुक्लतीर्थस्य चैव हि

प्रयागस्य माहात्म्यं त्रिवेणीफलमुत्तमम्। प्रयागतीर्थमहिमां शुक्लतीर्थस्य चापि सः प्रावोचत्।

Verse 6

सिद्धक्षेत्रस्य काश्याश्च गंगाया महिमा तथा । वसिष्ठः कथया मास तीर्थान्यन्यानि नारद

सिद्धक्षेत्रस्य काश्याश्च गङ्गाया महिमा तथा। वसिष्ठः कथयामास मासेन तीर्थान्यन्यानि, नारद।

Verse 7

धर्मारण्यसुवर्णाया हरिक्षेत्रस्य तस्य च । स्नानदानादिकं सर्वं वाराणस्या यवाधिकम्

धर्मारण्यसुवर्णायां हरिक्षेत्रे च तस्मिन्। स्नानदानादिकं सर्वं वाराणस्याः यवाधिकं फलप्रदम्।

Verse 8

एतच्छ्रुत्वा रामदेवः स चमत्कृतमानसः । धर्मारण्ये पुनर्यात्रां कर्त्तुकामः समभ्यगात्

एतदाकर्ण्य रामदेवश्चमत्कृतचित्तः पुनर्धर्मारण्ये नूतनयात्रां कर्तुमिच्छन् समभ्यगच्छत्।

Verse 9

सीतया सह धर्मज्ञो गुरुसैन्यपुरःसरः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा भरतेन सहायवान्

सीतासहितो धर्मज्ञो रामः गुरुसैन्यपुरःसरः; भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह भरतेन सहायवान्।

Verse 10

शत्रुघ्नेन परिवृतो गतो मोहेरके पुरे । तत्र गत्वा वसिष्ठं तु पृच्छतेऽसौ महामनाः

शत्रुघ्नपरिवृतो मोहेरकपुरं गतः; तत्र गत्वा स महामना वसिष्ठं पृच्छति।

Verse 11

राम उवाच । धर्मारण्ये महाक्षेत्रे किं कर्त्तव्यं द्विजोत्तम । दानं वा नियमो वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्

राम उवाच—धर्मारण्ये महाक्षेत्रे किं कर्तव्यं द्विजोत्तम? दानं वा नियमो वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्?

Verse 12

ध्यानं वाथ क्रतुं वाथ होमं वा जपमुत्तमम् । दानं वा नियमं वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्

ध्यानं वाथ क्रतुं वाथ होमं वा जपमुत्तमम्? दानं वा नियमं वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्?

Verse 13

येन वै क्रियमाणेन तीर्थेऽस्मिन्द्विजसत्तम । ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते तद्ब्रवीहि मे

हे द्विजसत्तम, येन कर्मणा अस्मिन् तीर्थे क्रियमाणेन ब्रह्महत्यादिपापेभ्यः मुच्यते, तत् मे ब्रूहि।

Verse 14

वसिष्ठ उवाच । यज्ञं कुरु महाभाग धर्मारण्ये त्वमुत्तमम् । दिनेदिने कोटिगुणं यावद्वर्षशतं भवेत्

वसिष्ठ उवाच—हे महाभाग, धर्मारण्ये त्वम् उत्तमं यज्ञं कुरु; दिनेदिने तस्य पुण्यं कोटिगुणं भवेत्, यावत् वर्षशतं भवेत्।

Verse 15

तच्छ्रुत्वा चैव गुरुतो यज्ञारंभं चकार सः । तस्मिन्नवसरे सीता रामं व्यज्ञापयन्मुदा

तच्छ्रुत्वा गुरुतः सः यज्ञारम्भं चकार; तस्मिन्नवसरे सीता मुदा रामं व्यज्ञापयत्।

Verse 16

स्वामिन्पूर्वं त्वया विप्रा वृता ये वेदपारगाः । ब्रह्मविष्णुमहेशेन निर्मिता ये पुरा द्विजाः

स्वामिन्, पूर्वं त्वया वेदपारगाः विप्राः वृता ये; ये च पुरा ब्रह्मविष्णुमहेशैः निर्मिता द्विजाः इति प्रसिद्धाः।

Verse 17

कृते त्रेतायुगे चैव धर्मारण्यनिवासिनः । विप्रांस्तान्वै वृणुष्व त्वं तैरेव साधकोऽध्वरः

कृते त्रेतायुगे चैव धर्मारण्यनिवासिनः ये विप्राः प्रसिद्धाः; तान् एव त्वं वृणुष्व, तैरेव अध्वरः साधको भवेत्।

Verse 18

तच्छ्रुत्वा रामदेवेन आहूता ब्राह्मणास्तदा । स्थापिताश्च यथापूर्वमस्मिन्मोहे रके पुरे

तच्छ्रुत्वा रामदेवेन तदा ब्राह्मणाः समाहूताः । यथापूर्वं च तस्मिन्नेव स्थाने पुरे च स्थापिताः ॥

Verse 19

तैस्त्वष्टादशसंख्याकैस्त्रैविद्यैर्मेहिवाडवैः । यज्ञं चकार विधिवत्तैरेवायतबुद्धिभिः

तैस्त्वष्टादशसंख्याकैस्त्रैविद्यैर्मेहिवाडवैः । विधिवद्यज्ञमकरोद्रामस्तैरेवायतबुद्धिभिः ॥

Verse 20

कुशिकः कौशिको वत्स उपमन्युश्च काश्यपः । कृष्णात्रेयो भरद्वाजो धारिणः शौनको वरः

कुशिकः कौशिको वत्स उपमन्युश्च काश्यपः । कृष्णात्रेयो भरद्वाजो धारिणः शौनको वरः ॥

Verse 21

मांडव्यो भार्गवः पैंग्यो वात्स्यो लौगाक्ष एव च । गांगायनोथ गांगेयः शुनकः शौनकस्तथा

माण्डव्यो भार्गवः पैङ्ग्यो वात्स्यो लौगाक्ष एव च । गाङ्गायनोऽथ गाङ्गेयः शुनकः शौनकस्तथा ॥

Verse 22

ब्रह्मोवाच । एभिर्विप्रैः क्रतुं रामः समाप्य विधिवन्नृपः । चकारावभृथं रामो विप्रान्संपूज्य भक्तितः

ब्रह्मोवाच । एभिर्विप्रैः क्रतुं रामः समाप्य विधिवन्नृपः । विप्रान्संपूज्य भक्त्या चकारावभृथं ततः ॥

Verse 23

यज्ञांते सीतया रामो विज्ञप्तः सुविनीतया । अस्याध्वरस्य संपत्ती दक्षिणां देहि सुव्रत

यज्ञान्ते सुविनीतया सीतया रामो विज्ञप्तः— “सुव्रत! अस्याध्वरस्य सम्पत्तिं सम्यक् दत्त्वा दक्षिणां देहि।”

Verse 24

मन्नाम्ना च पुरं तत्र स्थाप्यतां शीघ्रमेव च । सीताया वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे नृपोत्तमः

“मन्नाम्ना च पुरं तत्र स्थाप्यतां शीघ्रमेव” इति। सीतावचनं श्रुत्वा नृपोत्तमः तथैव चकार।

Verse 25

तेषां च ब्राह्मणानां च स्थानमेकं सुनिर्भयम् । दत्तं रामेण सीतायाः संतोषाय महीभृता

तेषां ब्राह्मणानां चैकं स्थानं सुनिर्भयं दत्तं रामेण महीभृता, सीतायाः सन्तोषाय।

Verse 26

सीतापुरमिति ख्यातं नाम चक्रे तदा किल । तस्याधिदेव्यौ वर्त्तेते शांता चैव सुमंगला

तदा किल तस्य नाम “सीतापुरम्” इति ख्यातं चकार। तस्याधिदेव्यौ शान्ता चैव सुमङ्गला च वर्त्तेते।

Verse 27

मोहेरकस्य पुरतो ग्रामद्वादशकं पुरः । ददौ विप्राय विदुषे समुत्थाय प्रहर्षितः

मोहेरकस्य पुरतः प्रहर्षितः समुत्थाय विदुषे विप्राय ग्रामद्वादशकं ददौ।

Verse 28

तीर्थांतरं जगामाशु काश्यपीसरितस्तटे । वाडवाः केऽपि नीतास्ते रामेण सह धर्मवित्

स शीघ्रं तीर्थान्तरं जगाम काश्यपीसरितस्तटे। तत्र रामेण सह धर्मवित् केचन वाडवाश्च नीताः॥

Verse 29

धर्मालये गतः सद्यो यत्र माला कमंडलुः । पुरा धर्मेण सुमहत्कृतं यत्र तपो मुने

स सद्यः धर्मालयं गतः, यत्र माला कमण्डलुश्च पूज्ये। यत्र पुरा, मुने, धर्मेणैव सुमहत् तपः कृतम्॥

Verse 30

तदारभ्य सुविख्यातं धर्मालयमिति । श्रुतम् ददौ दाशरथिस्तत्र महादानानि षोडश

तदारभ्य स सुविख्यातो धर्मालय इति नाम्ना। तत्र दाशरथिः श्रुतं यथा षोडश महादानानि ददौ॥

Verse 31

पंचाशत्तदा ग्रामाः सीतापुरसमन्विताः । सत्यमंदिरपर्यंता रघुना थेन वै तदा

तदा सीतापुरसमन्विताः पञ्चाशद् ग्रामाः। सत्य-मन्दिर-पर्यन्ताः रघुना तेन वै तदा संयोजिताः॥

Verse 32

सीताया वचनात्तत्र गुरुवाक्येन चैव हि । आत्मनो वंशवृद्ध्यर्थं द्विजेभ्योऽदाद्रघूत्तमः

सीताया वचनात् तत्र गुरुवाक्येन चैव हि। आत्मवंशवृद्ध्यर्थं रघूत्तमो द्विजेभ्यो दानं ददौ॥

Verse 33

अष्टादशसहस्राणां द्विजानामभवत्कुलम् । वात्स्यायन उपमन्युर्जातूकर्ण्योऽथ पिंगलः

अष्टादशसहस्रेषु द्विजेषु पृथग्वंशाः समभवन्—वात्स्यायनः, उपमन्युः, जातूकर्ण्यः, ततः पिङ्गलश्च।

Verse 34

भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च । शांडिल्यः कश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा

तथा भारद्वाजो वत्सश्च, कौशिकः कुश एव च; शाण्डिल्यः कश्यपश्चैव, गौतमः छांधनस्तथा।

Verse 35

कृष्णात्रेयस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा । भांडिलश्चैव विज्ञेयो यौवनाश्वस्ततः परम्

कृष्णात्रेयस्तथा वत्सो, वसिष्ठो धारणस्तथा; भाण्डिलश्चैव विज्ञेयः, यौवनाश्वस्ततः परम्।

Verse 36

कृष्णायनोपमन्यू च गार्ग्यमुद्गलमौखकाः । पुशिः पराशरश्चैव कौंडिन्यश्च ततः परम्

कृष्णायन उपमन्युश्च, गार्ग्य-मुद्गल-मौखकाः; पुशिः पराशरश्चैव, कौण्डिन्यश्च ततः परम्।

Verse 37

पंचपंचाशद्ग्रामाणां नामान्येवं यथाक्रमम् । सीतापुरं श्रीक्षेत्रं च मुशली मुद्गली तथा

पञ्चपञ्चाशद्ग्रामाणां नामान्येवं यथाक्रमम्—सीतापुरं श्रीक्षेत्रं च, मुशली मुद्गली तथा।

Verse 38

ज्येष्ठला श्रेयस्थानं च दंताली वटपत्रका । राज्ञः पुरं कृष्णवाटं देहं लोहं चनस्थनम्

ज्येष्ठला श्रेयस्थानं च दन्ताली वटपत्रका । राज्ञःपुरं कृष्णवाटं देहं लोहं चनस्थनम् ॥

Verse 39

कोहेचं चंदनक्षेत्रं थलं च हस्तिनापुरम् । कर्पटं कंनजह्नवी वनोडफनफावली

कोहेचं चन्दनक्षेत्रं थलं च हस्तिनापुरम् । कर्पटं कंनजह्नवी वनोडफनफावली ॥

Verse 40

मोहोधं शमोहोरली गोविंदणं थलत्यजम् । चारणसिद्धं सोद्गीत्राभाज्यजं वटमालिका

मोहोधं शमोहोरली गोविन्दणं थलत्यजम् । चारणसिद्धं सोद्गीत्राभाज्यजं वटमालिका ॥

Verse 41

गोधरं मारणजं चैव मात्रमध्यं च मातरम् । बलवती गंधवती ईआम्ली च राज्यजम्

गोधरं मारणजं चैव मात्रमध्यं च मातरम् । बलवती गन्धवती ईआम्ली च राज्यजम् ॥

Verse 42

रूपावली बहुधनं छत्रीटं वंशंजं तथा । जायासंरणं गोतिकी च चित्रलेखं तथैव च

रूपावली बहुधनं छत्रीटं वंशंजं तथा । जायासंरणं गोतिकी च चित्रलेखं तथैव च ॥

Verse 43

दुग्धावली हंसावली च वैहोलं चैल्लजं तथा । नालावली आसावली सुहाली कामतः परम्

दुग्धावली हंसावली च वैहोलं चैल्लजं तथा । नालावली आसावली सुहाली च यथेष्टतः सम्यक् प्रतिष्ठापिताः ॥

Verse 44

रामेण पंचपंचाशद्ग्रामाणि वसनाय च । स्वयं निर्माय दत्तानि द्विजेभ्यस्तेभ्य एव च

रामेण पञ्चपञ्चाशद्ग्रामाणि वसनाय च । स्वयं निर्माय दत्तानि द्विजेभ्यस्तेभ्य एव च ॥

Verse 45

तेषां शुश्रूषणार्थाय वैश्यान्रामो न्यवे दयत् । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि शूद्रास्तेभ्यश्चतुर्गुणान्

तेषां शुश्रूषणार्थाय वैश्यान् रामो न्यवेदयत् । षट्त्रिंशत्सहस्राणि शूद्रान् तेभ्यश्चतुर्गुणान् ॥

Verse 46

तेभ्यो दत्तानि दानानि गवाश्ववसनानि च । हिरण्यं रजतं ताम्रं श्रद्धया परया मुदा

तेभ्यो दत्तानि दानानि गवाश्ववसनानि च । हिरण्यं रजतं ताम्रं श्रद्धया परया मुदा ॥

Verse 47

नारद उवाच । अष्टादशसहस्रास्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः । कथं ते व्यभजन्ग्रामान्द्रामो त्पन्नं तथा वसु । वस्त्राद्यं भूषणाद्यं च तन्मे कथय सुव्र तम्

नारद उवाच । अष्टादशसहस्रास्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः । कथं ते व्यभजन् ग्रामान् रामोत्पन्नं तथा वसु । वस्त्राद्यं भूषणाद्यं च तन्मे कथय सुव्रतम् ॥

Verse 48

ब्रह्मोवाच । यज्ञांते दक्षिणा यावत्सर्त्विग्भिः स्वीकृता सुत । महादानादिकं सर्वं तेभ्य एव समर्पितम्

ब्रह्मोवाच—यज्ञसमाप्तौ यावत् दक्षिणा ऋत्विग्भिः स्वीकृता, हे सुत, महादानादिकं सर्वं तेष्वेव समर्पितम्।

Verse 49

ग्रामाः साधारणा दत्ता महास्थानानि वै तदा । ये वसंति च यत्रैव तानि तेषां भवंत्विति

तदा ग्रामाः साधारणतया दत्ताः, महास्थानानि च; ‘ये यत्र वसन्ति, तानि तेषां भवन्तु’ इति घोषणया।

Verse 50

वशिष्ठवचनात्तत्र ग्रामास्ते विप्रसात्कृताः । रघूद्वहेन धीरेण नोद्व संति यथा द्विजाः

वशिष्ठवचनात् तत्र ते ग्रामाः विप्रेषु सात्मीकृताः; धीरः रघूद्वहः तान् द्विजान् यथा न उद्वासयत् न च व्यथयत्।

Verse 51

धान्यं तेषां प्रदत्तं हि विप्राणां चामितं वसु । कृतांजलिस्ततो रामो ब्राह्मणानिदमब्रवीत्

तेभ्यः धान्यं प्रदत्तं, विप्राणां च अमितं वसु; ततः रामः कृताञ्जलिः ब्राह्मणान् इदम् अब्रवीत्।

Verse 52

यथा कृतयुगे विप्रास्त्रेतायां च यथा पुरा । तथा चाद्यैव वर्त्तव्यं मम राज्ये न संशयः

यथा कृतयुगे विप्राः, तथा त्रेतायां पुरा; तथैव अद्य मम राज्ये वर्तितव्यं—न संशयः।

Verse 53

यत्किंचिद्धनधान्यं वा यानं वा वसनानि वा । मणयः कांचनादींश्च हेमादींश्च तथा वसु

यत्किञ्चिदपि धनं धान्यं वा, यानानि वसनानि वा; मणयः काञ्चनादयश्च, हेमादयश्च तथा वसु—

Verse 54

ताम्राद्यं रजतादींश्च प्रार्थयध्वं ममाधुना । अधुना वा भविष्ये वाभ्यर्थनीयं यथोचितम्

ताम्रादीन् रजतादीन् च ममाधुना प्रार्थयध्वम्; अधुना वा भविष्ये वा यथोचितं यदभ्यर्थनीयं तत्।

Verse 55

प्रेषणीयं वाचिकं मे सर्वदा द्विजसत्तमाः । यंयं कामं प्रार्थयध्वं तं तं दास्याम्यहं विभो

प्रेषणीयं वाचिकं मे सर्वदा द्विजसत्तमाः; यं यं कामं प्रार्थयध्वं तं तं दास्याम्यहं विभो।

Verse 56

ततो रामः सेवकादीनादरात्प्रत्यभाषत । विप्राज्ञा नोल्लंघनीया सेव नीया प्रयत्नतः

ततो रामः सेवकादीन् आदरात् प्रत्यभाषत; विप्राज्ञा नोल्लङ्घनीया, सेवनीया प्रयत्नतः।

Verse 57

यंयं कामं प्रार्थयंते कारयध्वं ततस्ततः । एवं नत्वा च विप्राणां सेवनं कुरुते तु यः

यं यं कामं प्रार्थयन्ते कारयध्वं ततस्ततः; एवं नत्वा च विप्राणां सेवनं कुरुते तु यः—

Verse 58

स शूद्रः स्वर्गमाप्नोति धनवान्पुत्रवान्भवेत् । अन्यथा निर्धनत्वं हि लभते नात्र संशयः

स एव शूद्रः स्वर्गं प्राप्नोति, धनवान् पुत्रवान् च भवति। अन्यथा स नूनं निर्धनतामेव लभते—अत्र संशयो नास्ति॥

Verse 59

यवनो म्लेच्छजातीयो दैत्यो वा राक्षसोपि वा । योत्र विघ्नं करोत्येव भस्मीभवति तत्क्षणात्

यवनो वा म्लेच्छजातीयो दैत्यो वा राक्षसोऽपि वा। योऽत्र विघ्नं करोत्येव स तत्क्षणाद् भस्मीभवति॥

Verse 60

ब्रह्मोवाच । ततः प्रदक्षिणीकृत्य द्विजान्रामोऽतिहर्षितः । प्रस्थानाभिमुखो विप्रैराशीर्भिरभिनंदितः

ब्रह्मोवाच—ततः प्रदक्षिणीकृत्य द्विजान् रामोऽतिहर्षितः। प्रस्थानाभिमुखो विप्रैराशीर्भिरभिनन्दितः॥

Verse 61

आसीमांतमनुव्रज्य स्नेहव्याकुललोचनाः । द्विजाः सर्वे विनिर्वृत्ता धर्मारण्ये विमोहिताः

आसीमान्तमनुव्रज्य स्नेहव्याकुललोचनाः। द्विजाः सर्वे विनिर्वृत्ता धर्मारण्ये विमोहिताः॥

Verse 62

एवं कृत्वा ततो रामः प्रतस्थे स्वां पुरीं प्रति । काश्यपाश्चैव गर्गाश्च कृतकृत्या दृढव्रताः

एवं कृत्वा ततो रामः प्रतस्थे स्वां पुरीं प्रति। काश्यपाश्चैव गर्गाश्च कृतकृत्या दृढव्रताः॥

Verse 63

गुर्वासनसमाविष्टाः सभार्या ससुहृत्सुताः । राजधानीं तदा प्राप रामोऽयोध्यां गुणान्विताम्

गुर्वासने समासीनः सभार्यः ससुहृत्सुतः । तदा रामो गुणोपेतामयोध्यां राजधानीं प्राप ॥

Verse 64

दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे लोकाः श्रीरघुनन्दनम् । ततो रामः स धर्मात्मा प्रजापालनतत्परः

दृष्ट्वा श्रीरघुनन्दनं प्रमुदिताः सर्वे जनाः तदा । ततः स धर्मात्मा रामः प्रजापालनतत्परः ॥

Verse 65

सीतया सह धर्मात्मा राज्यं कुर्वंस्तदा सुधीः । जानक्या गर्भमाधत्त रविवंशोद्भवाय च

सीतया सह धर्मात्मा राज्यं कुर्वन् स सुधीः । जानकीं गर्भिणीं चक्रे रविवंशप्रवृद्धये ॥