Adhyaya 38

Verse 1

व्यास उवाच । ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्निकक्रियाः । शुभवस्त्रपरीधानाः फल हस्ताः पृथक्पृथक्

व्यास उवाच—ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्निकक्रियाः। शुभवस्त्रपरीधानाः फलहस्ताः पृथक्पृथक् प्रस्थिताः॥

Verse 2

रत्नांगदाढ्यदोर्दंडा अंगुलीयकभूषिताः । कर्णाभरणसंयुक्ताः समाजग्मुः प्रहर्षिताः

रत्नाङ्गदाढ्यदोर्दण्डा अङ्गुलीयकभूषिताः। कर्णाभरणसंयुक्ताः प्रहर्षिताः समाजग्मुः॥

Verse 3

राजद्वारं तु संप्राप्य संत स्थुर्ब्रह्मवादिनः । तान्दृष्ट्वा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली

राजद्वारं तु संप्राप्य शान्तस्थुर्ब्रह्मवादिनः। तान्दृष्ट्वा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली॥

Verse 4

रामं च हनुमंतं च गत्वा विप्राः समागताः । श्रूयतां मंत्रिणः सर्वे दृश्यंतो द्विज सत्तमान्

रामं च हनुमन्तं च गत्वा विप्राः समागताः। श्रूयतां मन्त्रिणः सर्वे, दृश्यन्तो द्विजसत्तमाः॥

Verse 5

एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः । ततो द्वित्रा द्विजाः सर्वे उपविष्टाः क्रमात्ततः

एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः। ततः क्रमात् सर्वे द्विजाः द्वित्रा द्वित्रा उपविष्टाः॥

Verse 6

क्षेमं पप्रच्छुर्नृपतिं हस्तिरथपदातिषु । ततः प्रोवाच नृपतिर्विप्रान्प्रति महामनाः

हस्तिरथपदातिषु सेनायाः क्षेमं नृपतिं पप्रच्छुः। ततः स महामना नृपतिः विप्रान् प्रति प्रोवाच॥

Verse 7

अरिहंतप्रसादेन सर्वत्र कुशलं मम । सा जिह्वा या जिनं स्तौ ति तौ करौ यौ जिनार्चनौ

अरिहन्तप्रसादेन सर्वत्र मम कुशलम्। सा जिह्वा या जिनं स्तौति, तौ करौ यौ जिनार्चनौ॥

Verse 8

सा दृष्टिर्या जिने लीना तन्मनो यज्जिने रतम् । दया सर्वत्र कर्तव्या जीवात्मा पूज्यते सदा

सा दृष्टिर्या जिने लीना, तन्मनो यज्जिने रतम्। दया सर्वत्र कर्तव्या, जीवात्मा पूज्यते सदा॥

Verse 9

योगशाला हि गंतव्या कर्त्तव्यं गुरुवंदनम् । न चकारं महामंत्रं जपितव्यमहर्निशम्

योगशाला हि गन्तव्या, कर्तव्यं गुरुवन्दनम्। ‘न’कारं महामन्त्रं जपितव्यमहर्निशम्॥

Verse 10

पंचूषणं हि कर्त्तव्यं दातव्यं श्रमणे सदा । श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्रास्तस्य दंतानपीडयन्

पञ्चूषणं हि कर्तव्यं, दातव्यं श्रमणे सदा। श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्राः तस्य दन्तानपीडयन्॥

Verse 11

विमुच्य दीर्घनिश्वासमूचुस्ते नृपतिं प्रति । रामेण कथितं राजन्धीमता च हनूमता

दीर्घनिश्वासं विमुच्य ते नृपतिं प्रति ऊचुः— “राजन्, एतद् रामेण कथितं, तथा धीमता हनूमता अपि।”

Verse 12

दीयतां विप्रवृत्तिं च धर्मिष्ठोऽसि धरातले । ज्ञायते तव द्दत्ता स्यान्मदत्ता नैव नैव च

“विप्राणां वृत्तिं च देहि; त्वं धरातले धर्मिष्ठोऽसि। ज्ञायते दत्तं तव स्यात्— मदत्तं नैव नैव।”

Verse 13

रक्षस्व रामवाक्यं त्वं यत्कृत्वा त्वं सुखी भव

“रामवाक्यं त्वं रक्षस्व; यत्कृत्वा त्वं सुखी भव।”

Verse 14

राजोवाच । यत्र रामहनूमंतौ यांतु सर्वेऽपि तत्र वै । रामो दास्यति सर्वस्वं किं प्राप्ता इह वै द्विजाः

राजोवाच— “यत्र रामहनूमन्तौ, तत्रैव सर्वेऽपि यान्तु। रामः सर्वस्वं दास्यति; द्विजाः, यूयं किमिह प्राप्तुमागताः?”

Verse 15

न दास्यामि न दास्यामि एकां चैव वराटिकाम् । न ग्रामं नैव वृत्तिं च गच्छध्वं यत्र रोचते

“न दास्यामि न दास्यामि, एकां चैव वराटिकाम्। न ग्रामं नैव वृत्तिं च; गच्छध्वं यत्र रोचते।”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं द्विजाः कोपाकुलास्तदा । सहस्व रामकोपं हि साम्प्रतञ्च हनूमतः

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं द्विजाः कोपाकुलास्तदा । ऊचुः—सहस्व रामकोपं, साम्प्रतं हनूमतः कोपमपि ॥

Verse 17

इत्युक्त्वा हनुमद्दत्ता वामकक्षोद्भवा पुटी । प्रक्षिप्ता चास्य निलये व्यावृत्ता द्विजसत्तमाः

इत्युक्त्वा हनुमद्दत्तां वामकक्षोद्भवां पुटीं । प्रक्षिप्य तस्य निलये व्यावृत्ता द्विजसत्तमाः ॥

Verse 18

गते तदा विप्रसंघे ज्वालामालाकुलं त्वभूत् । अग्निज्वालाकुलं सर्वं संजातं चैव तत्र हि

गते तदा विप्रसंघे ज्वालामालाकुलं तदभूत् । अग्निज्वालाकुलं सर्वं संजातं चैव तत्र हि ॥

Verse 19

दह्यंते राजवस्तूनिच्छत्राणि चामराणि च । कोशागाराणि सर्वाणि आयुधागारमेव च

दह्यन्ते राजवस्तूनि छत्राणि चामराणि च । कोशागाराणि सर्वाणि आयुधागारमेव च ॥

Verse 20

महिष्यो राजपुत्राश्च गजा अश्वा ह्यनेकशः । विमानानि च दह्यंते दह्यंते वाहनानि च

महिष्यो राजपुत्राश्च गजा अश्वा ह्यनेकशः । विमानानि च दह्यन्ते दह्यन्ते वाहनानि च ॥

Verse 21

शिबिकाश्च विचित्रा वै रथाश्चैव सहस्रशः । सर्वत्र दह्यमानं च दृष्ट्वा राजापि विव्यथे

शिबिकाश्च विचित्रा वै रथाश्चापि सहस्रशः । सर्वत्र दह्यमानं तद्दृष्ट्वा राजापि विव्यथे ॥

Verse 22

न कोपि त्राता तस्यास्ति मानवा भयविक्लवाः । न मंत्रयंत्रैर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकैः

न कोऽपि त्राता तस्यास्ति मानवा भयविक्लवाः । न मन्त्रयन्त्रैर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकैः ॥

Verse 23

कौटिल्यकोटिनाशी च यत्र रामः प्रकुप्यते । तत्र सर्वे प्रणश्यंति किं तत्कुमारपालकः

कौटिल्यकोटिनाशी च यत्र रामः प्रकुप्यते । तत्र सर्वे प्रणश्यन्ति किं तत्कुमारपालकः ॥

Verse 24

सर्वं तज्जवलितं दृष्ट्वा नग्नक्षपणकास्तदा । धृत्वा करेण पात्राणि नीत्वा दंडाञ्छुभानपि

सर्वं तज्ज्वलितं दृष्ट्वा नग्नक्षपणकास्तदा । धृत्वा करेण पात्राणि नीत्वा दण्डाञ्शुभानपि ॥

Verse 26

रक्तकंबलिका गृह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः । अनुपानहिकाश्चैव नष्टाः सर्वे दिशो दश

रक्तकम्बलिकां गृह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः । अनुपानहिकाश्चैव नष्टाः सर्वे दिशो दश ॥

Verse 27

केचिच्च भग्नपात्रास्ते भग्नदं ण्डास्तथापरे । प्रनष्टाश्च विवस्त्रास्ते वीतरागमिति ब्रुवन्

केचिद् भग्नभिक्षापात्रा आसन्, केचिद् भग्नदण्डा अपरे। केचिद् प्रनष्टा विवस्त्राश्च, तथापि “वितरागाः स्मः” इति ब्रुवन्ति।

Verse 28

अर्हतमेव केचिच्च पलायनपरायणाः । ततो वायुः समभवद्वह्निमांदोलयन्निव

केचिद् पलायनपरायणाः “अर्हतमेव” इति चुक्रुशुः। ततः वायुः समभवत्, वह्निं मन्दोलयन्निव।

Verse 29

प्रेषितो वै हनुमता विप्राणां प्रियकाम्यया । धावन्स नृपतिः पश्चादितश्चेतश्च वै तदा

हनुमता वै विप्रप्रियकाम्यया प्रेषितः सन्, नृपतिः तदा धावन् पश्चाद् इतश्चेतश्च चचाल।

Verse 30

पदातिरेकः प्ररुदन्क्व विप्रा इति जल्पकः । लोकाच्छ्रुत्वा ततो राजा गतस्तत्र यतो द्विजाः

पदातिरेको राजा प्ररुदन् “क्व विप्राः” इति जल्पकः। लोकात् श्रुत्वा ततो द्विजा यतो गताः, तत्र गतवान्।

Verse 31

गत्वा तु सहसा राजन्गृहीत्वा चरणौ तदा । विप्राणां नृपतिर्भूमौ मूर्च्छितो न्यपत त्तदा

तत्र सहसा गत्वा, राजन्, विप्राणां चरणौ गृहीत्वा नृपतिः भूमौ मूर्च्छितो न्यपतत् तदा।

Verse 32

उवाच वचनं राजा विप्रान्विनयतत्परः । जपन्दाशरथिं रामं रामरामेति वै पुनः

राजा विनयतत्परो विप्रान् प्रति वचनमुवाच, जपन् दाशरथिं रामं पुनः पुनः—“राम राम” इति।

Verse 33

तस्य दासस्य दासोहं रामस्य च द्विज स्य च । अज्ञानतिमिरांधेन जातोस्म्यंधो हि संप्रति

अहं तस्य दासस्य दासोऽस्मि—रामस्य च द्विजस्य च; अज्ञानतिमिरान्धेन संप्रत्यहं नूनमन्धो जातः।

Verse 34

अंजनं च मया लब्धं रामनाममहौषधम् । रामं मुक्त्वा हि ये मर्त्या ह्यन्यं देव मुपासते । दह्यंते तेऽग्निना स्वामिन्यथाहं मूढचेतनः

मया लब्धमञ्जनं रामनाममहौषधम्। ये मर्त्या रामं त्यक्त्वा अन्यं देवं समुपासते, ते स्वामिन् अग्निना दह्यन्ते—यथाहं मूढचेतनः।

Verse 35

हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः । भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेकं जगत्त्रये

हरिर्भागीरथी विप्राः, विप्रा भागीरथी हरिः। भागीरथी हरिर्विप्राः—सारमेकं जगत्त्रये।

Verse 36

स्वर्गस्य चैत्र सोपानं विप्रा भागीरथी हरिः । रामनाममहारज्ज्वा वैकुंठे येन नीयते

स्वर्गस्य सौपानं विप्राः भागीरथी हरिश्च। रामनाममहारज्ज्वा येन वैकुण्ठं नीयते।

Verse 37

इत्येवं प्रणमन्राजा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत् । वह्निः प्रशाम्यतां विप्राः शासनं वो ददाम्यहम्

इत्येवं प्रणम्य राजा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्— “विप्राः, वह्निः प्रशाम्यतां; अहं वः शासनाधीनो भवामि, अधिकारं च ददामि।”

Verse 38

दासोऽस्मि सांप्रतं विप्रा न मे वागन्यथा भवेत् । यत्पापं ब्रह्महत्यायाः पर दाराभिगामिनाम्

“विप्राः, सांप्रतमहं दासोऽस्मि; मम वाक्यं नान्यथा भविष्यति। यदि व्रतं भिन्द्याम्, तर्हि ब्रह्महत्यापापं परदाराभिगमनपापं च मयि पततु।”

Verse 39

यत्पापं मद्यपानां च सुवर्णस्तेयिनां तथा । यत्पापं गुरुघातानां तत्पापं वा भवेन्मम

“मद्यपानिनां सुवर्णस्तेयिनां च यत्पापं, गुरुघातिनां यत्पापं च— तत्सर्वं पापं मम भवेत्, यदि अन्यथा करिष्यामि।”

Verse 40

यंयं चिंतयते कामं तं तं दास्याम्यहं पुनः । विप्रभक्तिः सदा कार्या रामभक्तिस्तथैव च

“यं यं कामं यूयं चिन्तयथ, तं तं पुनः पुनर्दास्याम्यहम्। विप्रभक्तिः सदा कार्या, रामभक्तिस्तथैव च।”

Verse 41

अन्यथा करणीयं मे न कदाचि द्द्विजोत्तमाः

“द्विजोत्तमाः, मया कदाचिदपि अन्यथा न करणीयम्।”

Verse 42

व्यास उवाच । तस्मिन्नवसरे विप्रा जाता भूप दयालवः । अन्या या पुटिका चासीत्सा दत्ता शापशांतये

व्यास उवाच—तस्मिन्नवसरे, हे भूप, विप्राः करुणाशीलाः समभवन्। या चान्या पुटिका आसीत्, सा शापशान्त्यर्थं दत्ता।

Verse 43

जीवितं चैव तत्सैन्यं जातं क्षिप्तेषु रोमसु । दिशः प्रसन्नाः संजाताः शांता दिग्जनितस्वनाः

क्षिप्तेषु रोमसु तत्सैन्यं पुनर्जीवितं बभूव। दिशश्च प्रसन्नाः संजाताः, दिग्जनितस्वनाः शान्तिमगमन्।

Verse 44

प्रजा स्वस्था ऽभवत्तत्र हर्षनिर्भरमानसा । अवतस्थे यथापूर्वं पुत्रपौत्रादिकं तथा

तत्र प्रजाः स्वस्था अभवन्, हर्षनिर्भरमानसाः। पुत्रपौत्रादिकं च यथापूर्वं पुनरवतस्थे।

Verse 45

विप्राज्ञाकारिणो लोकाः संजाताश्च यथा पुरा । विष्णुधर्मं परित्यज्य नान्यं जानंति ते वृषम्

लोकाः पुनर्विप्राज्ञाकारिणः संजाताः यथा पुरा। विष्णुधर्मं न परित्यज्य, तदन्यं वृषं नाजानन्।

Verse 46

नवीनं शासनं कृत्वा पूर्ववद्विधिपूर्वकम् । निष्कासितास्तु पाषंडाः कृतशास्त्रप्रयोजकाः

पूर्ववद्विधिपूर्वकं नवीनं शासनं कृत्वा। कृतशास्त्रप्रयोजकाः पाषण्डाः निष्कासिताः।

Verse 47

वेदबाह्याः प्रनष्टास्ते उत्तमाधममध्यमाः । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि येऽभूवन्गोभुजाः पुरा

ये वेदबाह्याः प्रनष्टाः, उत्तमाधममध्यमभेदेनापि, पुरा गोभुजः सन्तः षट्त्रिंशत्सहस्रसंख्यका आसन्।

Verse 48

तेषां मध्यात्तु संजाता अढवीजा वणिग्जनाः । शुश्रूषार्थं ब्राह्मणानां राज्ञा सर्वे निरूपिताः

तेषां मध्ये तु संजाता अढवीजा वणिग्जनाः; ब्राह्मणशुश्रूषार्थं राज्ञा सर्वे निरूपिताः।

Verse 49

सदाचाराः सुनिपुणा देवब्राह्मणपूजकाः । त्यक्त्वा पाखण्डमार्गं तु विष्णुभक्तिपरास्तु ते

ते सदाचाराः सुनिपुणा देवब्राह्मणपूजकाः; पाखण्डमार्गं त्यक्त्वा विष्णुभक्तिपरायणाः अभवन्।

Verse 50

जाह्नवीतीरमासाद्य त्रैविद्येभ्यो ददौ नृपः । शासनं तु यदा दत्तं तेषां वै भक्तिपूर्वकम्

जाह्नवीतीरमासाद्य नृपस्त्रैविद्येभ्यो ददौ; तेषां भक्तिपूर्वकं शासनं यदा दत्तं तदा।

Verse 51

स्थानधर्मात्प्रचलिता वाडवास्ते समागताः । नृपो विज्ञापितो विप्रैस्तैरेवं क्लेशकारिभिः

स्थानधर्मात्प्रचलिता वाडवास्ते समागताः; तैः क्लेशकारिभिर्विप्रैर्नृपो विज्ञापितोऽभवत्।

Verse 52

ये त्यक्तवाचो विप्रेंद्रास्तान्निःसारय भूपते । परस्परं विवादास्तु संजाता दत्तवृत्तये

हे विप्रेन्द्राः, हे भूपते—ये प्रतिज्ञावचनं त्यक्तवन्तस्तान् निष्सारय; दत्तवृत्त्यर्थं परस्परं विवादाः संजाताः।

Verse 53

न्याय प्रदशनार्थं च कारितास्तु सभासदः । हस्ताक्षरेषु दृष्टेषु पृथक्पृथक्प्रपादितम्

न्यायप्रदर्शनार्थं च सभासदः समाहूताः; हस्ताक्षरेषु निरीक्षितेषु विषयः पृथक्पृथक् प्रपादितः।

Verse 54

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा तुलादानं चकार ह । दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिरे

एतच्छ्रुत्वा ततः राजा तुलादानं चकार ह; दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिरे।

Verse 55

अस्माभिर्हारिता जातिः कथं कुर्मः प्रतिग्रहम् । निवारितास्तु ते सर्वे स्थानान्मोहेरका द्विजाः

अस्माभिः हारिता जातिः, कथं कुर्मः प्रतिग्रहम्? इति ते सर्वे मोहेरका द्विजाः स्थानात् निवारिताः।

Verse 56

दशपंच सहस्राणि वेदवेदांगपारगाः । ततस्तेन तदा राजन्राज्ञा रामानुवर्तिना

दशपञ्चसहस्राणि वेदवेदाङ्गपारगाः; ततस्तेन तदा राज्ञा रामानुवर्तिना (समनुगृहीताः/समाश्रिताः)।

Verse 57

आहूता वाडवांस्तास्तु ज्ञातिभेदं चकार सः । त्रयीविद्या वाडवा ये सेतुबंधं प्रति प्रभुम्

आहूय वाडवान् तान् स ज्ञातिभेदं व्यधात् स्पष्टम्। ये वाडवा त्रयीविद्याविदः, ते सेतुबंधे प्रभुं प्रति प्रेषिताः॥

Verse 58

गतास्ते वृत्तिभाजः स्युर्नान्ये वृत्त्यभिभागिनः । तत्र नैव गता ये वै चातुर्विद्यत्वमागताः

ये तत्र गताः, ते वृत्तिभाजः स्युः; अन्ये न वृत्त्यभिभागिनः। ये तु चातुर्विद्यत्वमाप्ताः, ते तत्र नैव गताः॥

Verse 59

वणिग्भिर्न च संबंधो न विवाहश्च तैः सह । ग्रामवृत्तौ न संबंधो ज्ञातिभेदे कृते सति

वणिग्भिः सह न संबंधो, न तैः सह विवाहोऽपि। ग्रामवृत्तौऽपि न संबंधो, ज्ञातिभेदे कृते सति॥

Verse 60

द्विजभक्तिपराः शूद्राः ये पाखंडैर्न लोपिताः । जैन धर्मात्परावृत्तास्ते गोभूजास्तथोत्तमाः

द्विजभक्तिपराः शूद्राः, ये पाखण्डैर्न लोपिताः। जैनधर्मात् परावृत्ताः, ते गोभूजास्तथोत्तमाः॥

Verse 61

ये च पाखंडनिरता रामशासनलोपकाः । सर्वे विप्रास्तथा शूद्रा प्रतिबंधेन योजिताः

ये च पाखण्डनिरताः, रामशासनलोपकाः। सर्वे विप्रास्तथा शूद्राः, प्रतिबन्धेन योजिताः॥

Verse 62

सत्यप्रतिज्ञां कुर्वाणास्तत्रस्थाः सुखिनोऽभवन् । चातुर्विद्या बहिर्ग्रामे राज्ञा तेन निवासिताः

सत्यप्रतिज्ञां विधाय तत्रावस्थिताः सर्वे सुखिनोऽभवन्। तेन राज्ञा चातुर्विद्याः ग्रामबहिः प्रतिष्ठापिताः॥

Verse 63

यथा रामो न कुप्येत तथा कार्यं मया ध्रुवम । पराङ्मुखा ये रामस्य सन्मुखानुगताः किल

यथा रामो न कुप्येत तथा मया निश्चयेन कार्यं कर्तव्यम्। ये रामात् पराङ्मुखा आसन् तेऽपि सन्मुखानुगताः किल॥

Verse 64

चातुर्विद्यास्ते विज्ञेया वृत्तिबाह्याः कृतास्तदा । कृतकृत्यस्तदा जातो राजा कुमारपालकः

ते चातुर्विद्याः तदा वृत्तिबाह्याः कृताः इति विज्ञेयाः। तदा कुमारपालको राजा कृतकृत्योऽभवत्॥

Verse 65

विप्राणां पुरतः प्राह प्रश्रयेण वचस्तदा । ग्रामवृत्तिर्न मे लुप्ता एतद्वै देवनिर्मितम्

तदा स विप्राणां पुरतः प्रश्रयेण वचः प्राह— ‘ग्रामवृत्तिर्न मया लुप्ता; एतद्वै देवनिर्मितम्’॥

Verse 66

स्वयं कृतापराधानां दोषो कस्य न दीयते । यथा वने काष्ठवर्षाद्वह्निः स्याद्दैवयोगतः

स्वयं कृतापराधानां दोषः कस्य न दीयते? यथा वने काष्ठवर्षात् दैवयोगतः वह्निः सम्भवेत्॥

Verse 67

भवद्भिस्तु पणः प्रोक्तो ह्यभिज्ञानस्य हेतवे । रामस्य शासनं कृत्वा वायुपुत्रस्य हेतवे

भवद्भिरेवाभिज्ञानहेतवे पणः प्रकल्पितः। अतः वायुपुत्रार्थं रामशासनमनुष्ठितम्॥

Verse 68

व्यावृत्ता वाडवा यूयं स दोषः कस्य दीयते । अवसाने हरिं स्मृत्वा महापापयुतोऽपि वा

व्यावृत्ता वाडवा यूयं दोषः कस्मै नु दीयते। अवसाने हरिं स्मृत्वा महापापीऽपि मुच्यते॥

Verse 69

विष्णुलोकं व्रजत्याशु संशयस्तु कथं भवेत् । महत्पुण्योदये नॄणां बुद्धिः श्रेयसि जायते

विष्णुलोकं व्रजत्याशु संशयः कथमस्ति हि। महत्पुण्योदये नॄणां बुद्धिः श्रेयसि जायते॥

Verse 70

पापस्योदयकाले च विपरीता हि सा भवेत् । सकृत्पालयते यस्तु धर्मेणैतज्जगत्त्रयम्

पापोदयकाले बुद्धिर्विपरीता हि जायते। सकृदपि यः पालयते धर्मेण जगत्त्रयम्॥

Verse 71

योंतरात्मा च भूतानां संशयस्तत्र नो हितः । इंद्रादयोऽमराः सर्वे सनकाद्यास्तपोधनाः

योऽन्तरात्मा च भूतानां तत्र संशयः न हितः। इन्द्रादयोऽमराः सर्वे सनकाद्यास्तपोधनाः॥

Verse 72

मुक्त्यर्थमर्चयंतीह संशयस्तत्र नो हितः । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनामेति गीयते

येऽत्र मुक्त्यर्थं समर्चयन्ति, तत्र संशयो न हितकरः। सहस्रनामतुल्यं तद् ‘रामनाम’ इति गीयते॥

Verse 73

तस्मिन्ननिश्चयं कृत्वा कथं सिद्धिर्भवेदिह । मम जन्मकृतात्पुण्यादभिज्ञानं ददौ हरिः

तस्मिन्ननिश्चयं कृत्वा कथं सिद्धिर्भवेदिह। मम जन्मकृतात् पुण्याद् अभिज्ञानं ददौ हरिः॥

Verse 74

पाखंडाद्यत्कृतं पापं मृष्टं तद्वः प्रणामतः । प्रसीदंतु भवंतश्च त्यक्त्वा क्रोधं ममाधुना

पाखण्डाद्यत्कृतं पापं मृष्टं तद्वः प्रणामतः। प्रसीदन्तु भवन्तश्च त्यक्त्वा क्रोधं ममाधुना॥

Verse 75

ब्राह्मणा ऊचुः । राजन्धर्मो विलुप्तस्ते प्रापितानां तथा पुनः । अवश्यं भाविनो भावा भवंति महतामपि

ब्राह्मणा ऊचुः—राजन्, धर्मो विलुप्तस्ते; प्रापितानां तथापि पुनः। अवश्यं भाविनो भावा भवन्ति महतामपि॥

Verse 76

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः । एतद्दैवकृतं सर्वं प्रभुर्यः सुखदुःखयोः

नीलकण्ठस्य नग्नत्वं हरेर्महाहिशयनं च। एतत्सर्वं दैवकृतं; प्रभुः स सुखदुःखयोः॥

Verse 77

सत्यप्रतिज्ञास्त्रैविद्या भजंतु रामशासनम् । अस्माकं तु परं देहि स्थानं यत्र वसामहे

सत्यप्रतिज्ञाः त्रैविद्याः रामशासनं भजन्तु। अस्माकं तु परं देहि स्थानं यत्र वसामहे॥

Verse 78

तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम् । तेषां स्थानं तु दत्तं वै सुखवासं तु नामतः

तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम्। तेषां स्थानं तु दत्तं वै सुखवासं तु नामतः॥

Verse 79

हिरण्यं पुष्पवासांसि गावः कामदुघा नृप । स्वर्णालंकरणं सर्वं नानावस्तुचयं तथा

हिरण्यं पुष्पवासांसि गावः कामदुघा नृप। स्वर्णालंकरणं सर्वं नानावस्तुचयं तथा॥

Verse 80

श्रद्धया परया दत्त्वा मुदं लेभे नराधिपः । त्रयीविद्यास्तु ते ज्ञेयाः स्थापिता ये त्रिमूर्तिभिः

श्रद्धया परया दत्त्वा मुदं लेभे नराधिपः। त्रयीविद्यास्तु ते ज्ञेयाः स्थापिता ये त्रिमूर्तिभिः॥

Verse 81

चतुर्थेनैव भूपेन स्थापिताः सुखवासने । ते बभूबुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे

चतुर्थेनैव भूपेन स्थापिताः सुखवासने। ते बभूबुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे॥

Verse 82

चातुर्विद्याश्च ते सर्वे धर्मारण्ये प्रतिष्ठिताः । वेदोक्ता आशिषो दत्त्वा तस्मै राज्ञे महात्मने

चातुर्विद्यापारगाः सर्वे ते धर्मारण्ये सुदृढं प्रतिष्ठिताः। वेदोक्ताभिराशीर्भिः तं महात्मानं राजानं सम्यगनुगृह्याशिषो ददुः॥

Verse 83

रथैरश्वैरुह्यमानाः कृतकृत्या द्विजातयः । महत्प्रमोदयुक्तास्ते प्रापुर्मोहेरकं महत्

रथैरश्वैश्चारुह्यमानाः कृतकृत्या द्विजातयः। महत्प्रमोदसंयुक्तास्ते प्रापुर्मोहेरकं महत्॥

Verse 84

पौषशुक्लत्रयोदश्यां लब्धं शासनकं द्विजैः । बलिप्रदानं तु कृतमुद्दिश्य कुलदेवताम्

पौषशुक्लत्रयोदश्यां द्विजैर्लब्धं शासनकम्। कुलदेवतामुद्दिश्य बलिप्रदानं च विधिवत्कृतम्॥

Verse 85

वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं बलिदानं यथाविधि । कार्यं च मंगलस्नानं पुरुषेण महात्मना

वर्षेवर्षे यथाविधि बलिदानं प्रकर्तव्यम्। पुरुषेण महात्मना च मंगलस्नानं कार्यमेव॥

Verse 86

गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कुर्वीत तद्दिने धुवम् । तन्मासे तद्दिने नैव वृत्तिनाशो भवेद्यथा

तद्दिने ध्रुवं गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कुर्वीत। तन्मासे तद्दिने नैव वृत्तिनाशो भवेद्यथा॥

Verse 87

दैवादतीतकाले चेत्वृद्धिरापद्यते यदा । तदा प्रथमतः कृत्वा पश्चाद्वृद्धिर्विधीयते

दैवात् अतीतकाले यदा वृद्धिः आवश्यकतां याति, तदा प्रथमं यथापूर्वं देयं कृत्वा, अनन्तरं वृद्धिभागो विधीयते।

Verse 88

ये च भिन्नप्रपाप्रायास्त्रैविद्या मोढवंशजाः । तथा चातुर्वेदिनश्च कुर्वंति गोत्रपूजनम्

ये च भिन्नाचारपराः त्रैविद्याः मोढवंशजाः, तथा चातुर्वेदिनश्च, ते सर्वे गोत्रपूजनं कुर्वन्ति।

Verse 89

वर्षमध्ये प्रकुर्वीत तथा सुप्ते जनार्द्दने । पौषे च लुप्तं कृत्वा च श्रौतं स्मार्त्तं करोति यः

यो वर्षामध्ये प्रकुर्वीत, तथा सुप्ते जनार्दने; पौषे च लुप्तं कृत्वा, श्रौतं स्मार्तं करोति यः।

Verse 90

तत्र क्रोधसमाविष्टा निघ्नंति कुलदेवताः । विवाहोत्सवकाले च मौंजीबंधादिकर्मणि

तत्र क्रोधसमाविष्टाः कुलदेवताः निघ्नन्ति; विवाहोत्सवकाले च मौञ्जीबन्धादिकर्मणि च विशेषतः।

Verse 91

मुहूर्तं गणनाथस्य ततः प्रभृति शोभनम्

गणनाथस्य मुहूर्तः शोभनः; ततः प्रभृति सर्वं कार्यं शुभं भवति।

Verse 92

निर्वासितास्तु ये विप्रा आमराज्ञा स्वशासनात् । पंचदशसहस्राणि ययुस्ते सुखवासकन्

ये विप्राः आमराज्ञा स्वशासनात् निर्वासिताः, ते पञ्चदशसहस्राणि जनाः सुखवासकं देशं गत्वा तत्र निवसन्ति स्म।

Verse 93

पंचपञ्चाशतो ग्रामान्ददौ रामः पुरा स्वयम् । तत्रस्था वणिजश्चैव तेषां वृत्तिमकल्पयन्

पुरा रामः स्वयमेव पञ्चपञ्चाशतो ग्रामान् ददौ; तत्रस्थाः वणिजश्च तेषां वृत्तिं सम्यगकल्पयन्।

Verse 94

अडालजा माण्डलीया गोभूजाश्च पवित्रकाः । ब्राह्मणानां वृत्तिदास्ते ब्रह्मसेवासु तत्पराः

अडालजाः माण्डलीयाः गोभूजाः पवित्रकाः च—एते ब्राह्मणानां वृत्तिदाः, ब्रह्मसेवासु सदा तत्पराः।