Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यनिवासिना । यत्कार्यं पुरुषेणेह गार्हस्थ्यमनुतिष्ठता

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यनिवासिना । यत्कार्यं पुरुषेणेह गार्हस्थ्यमनुतिष्ठता

Verse 2

धर्मारण्येषु ये जाता ब्राह्मणाः शुद्धवंशजा । अष्टादशसहस्राश्च काजेशैश्च विनिर्मिताः

धर्मारण्येषु ये जाता ब्राह्मणाः शुद्धवंशजा । अष्टादशसहस्राश्च काजेशैश्च विनिर्मिताः

Verse 3

सदाचाराः पवित्राश्च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । तेषां दर्शनमात्रेण महापापैर्विमुच्यते

सदाचाराः पवित्राश्च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । तेषां दर्शनमात्रेण महापापैर्विमुच्यते

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । पाराशर्य समाख्याहि सदाचारं च मे प्रभो । आचाराद्धर्ममाप्नोति आचाराल्लभते फलम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति तदाचारं वदस्व मे

युधिष्ठिर उवाच । पाराशर्य समाख्याहि सदाचारं च मे प्रभो । आचाराद्धर्ममाप्नोति आचाराल्लभते फलम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति तदाचारं वदस्व मे

Verse 5

व्यास उवाच । स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेत एतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

व्यास उवाच—स्थावराः कृमयोऽब्जजाश्च पक्षिणः पशवो नराः। एते क्रमशो धर्माधिकारिणः; एतेभ्यश्चाधिकं धर्मनिष्ठाः सुराः॥

Verse 6

सहस्रभागात्प्रथमे द्वितीयानुक्रमास्तथा । सर्व एते महाभागाः पापान्मुक्तिसमाश्रयाः

प्रथमे सहस्रभागात्, द्वितीयादिष्वनुक्रमात्। एते सर्वे महाभागाः पापमुक्तेः समाश्रयाः॥

Verse 7

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोतीव चोत्तमाः । प्राणिकेभ्योपि मुनिश्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोऽतीव चोत्तमाः। प्राणिकेभ्योऽपि मुनिश्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः॥

Verse 8

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्य श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योऽपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्यः श्रेष्ठास्तु वाडवाः। विप्रेभ्योऽपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः॥

Verse 9

कृतधीभ्योऽपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेभ्योऽभ्यधिकः कश्चित्त्रिषु लोकेषु भारत

कृतधीभ्योऽपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः। न तेभ्योऽभ्यधिकः कश्चित्त्रिषु लोकेषु भारत॥

Verse 10

अन्योन्यपूजकास्ते वै तपो विद्याविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

अन्योन्यपूजकास्ते वै तपोविद्याविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः ॥

Verse 11

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः ॥

Verse 12

तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना । विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्ति यं मुने

तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना । विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्ति यं मुने ॥

Verse 13

सद्धि यस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः । लक्षणैः परिहीनोऽपि सम्यगाचारतत्परः

सद्धि यस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः । लक्षणैः परिहीनोऽपि सम्यगाचारतत्परः ॥

Verse 14

श्रदालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषुस्वेषु च कर्मसु

श्रद्धालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषुस्वेषु च कर्मसु ॥

Verse 15

सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतन्द्रितः । दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमा न्भवेत्

सदाचारं धर्ममूलं नित्यमतन्द्रितो निषेवेत। दुराचाररतो लोके नरो निन्द्यः सदा भवेत्॥

Verse 16

व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक् । त्याज्यं कर्म पराधीनं कार्यमात्मवशं सदा

व्याधिभिरभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक्। तस्मात् पराधीनं कर्म त्याज्यं, स्वात्मवशं सदा कार्यम्॥

Verse 17

दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी । यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति

पराधीनो यतो दुःखी, सदैवात्मवशः सुखी। यत्कर्मणि क्रियमाणेऽन्तरात्मा प्रसीदति, तदेव वरेण्यम्॥

Verse 18

अध्यापयेच्छुचीञ्छिष्यान्हितान्मे धासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चापि योगक्षेमादिसिद्धये

शुचीन् शिष्यान् हितान् मेधासमन्वितान् अध्यापयेत्। योगक्षेमादिसिद्धये चेश्वरं समुपेयात्॥

Verse 19

अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता । सत्यं क्षमार्तवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम्

अतस्तेष्वेव वै यत्नो धर्ममिच्छता विधीयताम्। सत्यं क्षमा आर्जवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसना च॥

Verse 20

दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश । शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम्

दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुता च—एते दश यमाः स्मृताः। शौचं स्नानं तपो दानं मौनं पूजनमध्ययनं व्रतं च—धर्मधारणाय नियमाः प्रदिश्यन्ते॥

Verse 21

उपोषणोपस्थदंडो दशैते नियमाः स्मृताः । कामं क्रोधं दमं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च

उपोषणं चोपस्थदण्डः—एते दश नियमाः स्मृताः। कामं क्रोधं च दमनं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च निगृह्णीयात्॥

Verse 22

अमून्षड्वैरिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत् । शनैः संचिनुयाद्धर्मं वल्मीकं शृंगवान्यथा

अमून् षड्वैरिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत्। शनैः शनैः संचिनुयाद्धर्मं वल्मीकं शृंगवानिव॥

Verse 23

परपीडामकुर्वाणः पर लोकसहायिनम् । धर्म एव सहायी स्यादमुत्र परिरक्षितः

परपीडामकुर्वाणः परलोकसहायिनम्। धर्म एव सहायी स्यादमुत्र परिरक्षितः॥

Verse 24

पितृमातृसुतभ्रातृयोषिद्बंधुजनाधिकः । जायते चैकलः प्राणी म्रियते च तथै कलः

पितृमातृसुतभ्रातृयोषिद्बन्धुजनैर्बहुभिः परिवृतोऽपि। एकल एव प्राणी जायते, तथैवैकलः म्रियते॥

Verse 25

एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः । देहे पंचत्वमापन्ने त्यक्त्वैकं काष्ठलोष्टवत्

एकल एव सुकृतस्य फलं भुङ्क्ते, एकल एव दुष्कृतस्यापि फलम्। देहे पञ्चत्वमापन्ने तं त्यक्त्वा काष्ठलोष्टवदिव परित्यज्यते॥

Verse 26

बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनु व्रजेत् । अतः संचिनुयाद्धर्म्ममत्राऽमुत्र सहायिनम्

बान्धवा विमुखा भूत्वा यान्ति; धर्मस्तु यान्तमनुव्रजेत्। तस्मादिहामुत्र सहायिनं धर्ममेव सञ्चिनुयात्॥

Verse 27

धर्मं सहायिनं लब्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः । संबंधानाचारेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः

धर्मं सहायिनं प्राप्य दुस्तरं तमः सन्तरेत्। सुधीः सदा उत्तमैः सह सम्बन्धं सदाचारं च समाचरेत्॥

Verse 28

अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत् । उत्तमानुत्तमानेव गच्छेद्धीनांश्च वर्जयेत् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्

अधमानधमान् त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत्। उत्तमानुत्तमान् एव सेवेत, हीनांश्च वर्जयेत्। ब्राह्मणः सदाचारात् श्रेष्ठतामेति, प्रत्यवायेन शूद्रताम्॥

Verse 29

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

अनध्ययनशीलं सदाचारविलङ्घिनम्। आलस्ययुक्तं दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेऽन्तकः॥

Verse 30

अतोऽभ्यस्येत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

अतः द्विजः सदा प्रयत्नेन सदाचारं समभ्यसेत्; यतः तीर्थान्यपि सदाचारिसमागमं अभिलषन्ति।

Verse 31

रजनीप्रांतयामार्द्धं ब्राह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सर्वदा

रजनीप्रान्तयामार्धं ब्राह्मः समय उच्यते; तस्मिन् सर्वदा उत्थाय प्राज्ञः स्वहितं चिन्तयेत्।

Verse 32

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

आदौ गजास्यं संस्मरेत्, ततः ईशं सहाम्बया; श्रीसमेतं श्रीरङ्गं, कमलोद्भवं ब्रह्माणं च।

Verse 33

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगायाः सरितः सर्वाः श्रीशैलायखिलान्गिरीन्

इन्द्रादीन् सकलान् देवान् वसिष्ठादीन् मुनीन् अपि; गङ्गां सरितः सर्वाः, श्रीशैलं च अखिलान् गिरीन् स्मरेत्।

Verse 34

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादिसरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादयः

क्षीरोदादीन् समुद्रांश्च, मानसादि सरांसि च; नन्दनादीनि वनानि, कामदुघाद्या धेनवश्च स्मरेत्।

Verse 35

कल्पवृक्षादिवृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्याः प्रह्रादावद्यान्हरेः प्रियान्

कल्पवृक्षादिवृक्षांश्च स्मरेत्, काञ्चनमुख्यान् धातून्, उर्वशीमुख्याः दिव्यस्त्रियश्च, तथा प्रह्रादादीन् हरेः प्रियभक्तान्।

Verse 36

जननीचरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोक्त्त मोत्तमौ । पितरं च गुरूंश्चापि हदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः

जननीचरणौ सर्वतीर्थोक्तौ मोत्तमौ स्मृत्वा, ततः प्रसन्नधीः हृदि पितरं गुरूंश्चापि ध्यायेत्।

Verse 37

ततश्चावश्यकं कर्त्तुं नैरृतीं दिशमाव्रजेत् । ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुण म्

ततः आवश्यकं कर्तुं नैरृतीं दिशम् आव्रजेत्; ग्रामाद् धनुःशतं गच्छेत्, नगराच्च चतुर्गुणम्।

Verse 38

तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा । कर्णोपवीत उदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि

तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः वाससा प्रावृत्य, कर्णोपवीती उदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि (एवं कुर्यात्)।

Verse 39

विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः । न तिष्ठन्नाशु नो विप्र गोवन्ह्यनिलसंमुखः

विण्मूत्रे विसृजेन् मौनी; निशायां दक्षिणामुखः। न तिष्ठन् नाशु, हे विप्र; गोवन्ह्यनिलसंमुखः न कुर्यात्।

Verse 40

न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले । नालोकयेद्दिशो भागञ्ज्यो तिश्चक्रं नभो मलम्

न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले मलोत्सर्गं समाचरेत्। न च दिशो भागान् ज्योतिश्चक्रं नभो वा मलिनं किञ्चिदवलोकयेत्—लज्जां नियमं च रक्षन्॥

Verse 41

वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान् । अथो मृदं समादद्याज्जंतुकर्क्करवर्जिताम्

वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वा प्रयत्नवान् उत्तिष्ठेत्। ततः शौचार्थं मृदं समादद्याज् जन्तुकर्क्करवर्जिताम्॥

Verse 42

विहाय मूषको त्खातां चोच्छिष्टां केशसंकुलाम् । गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां प्रक्षाल्य चांबुना ततः

मूषकोत्खातां चोच्छिष्टां केशसंकुलां मृदं विहाय। गुह्ये मृदं चैकां दद्यात्, ततः अम्बुना प्रक्षाल्य शुद्धिं कुर्यात्॥

Verse 43

पुनर्वामकरेणेति पंचधा क्षालयेद्गुदम् । एकैक पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा

पुनर्वामकरेणैव गुदं पञ्चधा क्षालयेत्। एकैकं पादयोर्मृदं दद्यात्, पाण्योस्तथा तिस्रो मृदः प्रदद्यात्॥

Verse 44

इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि । क्रमाद्वैगुण्यतः कुर्याद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु

एवं गृही शौचं कुर्याद् गन्धलेपक्षयावधि। ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु आश्रमेषु क्रमाद् वैगुण्यतः शौचं विधिवत् अधिकं कुर्यात्॥

Verse 45

दिवाविहितशौचाच्च रात्रावर्द्धं समाचरेत् । परग्रामे तदर्धं च पथि तस्यार्धमेव च

दिवाविहितस्य शौचस्य रात्रौ अर्धमेव समाचरेत्। परग्रामे तदर्धं कुर्यात्, पथि तस्याप्यर्धमेव च॥

Verse 46

तदर्धं रोगिणां चापि सुस्थे न्यूनं न कार येत् । अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चाप्यगोपमैः

तस्याप्यर्धं रोगिणां स्यात्; सुस्थे तु न्यूनं न कारयेत्। सर्वनदीतोयैः मृद्कूटैश्चाप्यगोपमैः शौचं समाचरेत्॥

Verse 47

आपातमाचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक् । आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः

आपाततः शौचं समाचरेत्; भावदुष्टो न शुद्धिभाक्। आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः॥

Verse 48

सर्वाश्चाहुतयोऽप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि

सर्वाश्चाहुतयोऽप्येवं ग्रासाश्चान्द्रायणेऽपि च। प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि॥

Verse 49

उपस्पृशेद्विहीनाभिस्तुषांगारास्थिभस्मभिः । अतिस्वच्छाभिरद्भिश्च यावद्धृद्गाभिरत्वरः

उपस्पृशेद्विहीनाभिः तुषाङ्गारास्थिभस्मभिः। अतिस्वच्छाभिरद्भिश्च यावद्धृद्गाभिरत्वरः॥

Verse 50

ब्राह्मणो ब्रह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत् । कण्ठगाभिर्नृपः शुध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः

ब्राह्मणो ब्रह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत् । कण्ठगाभिर्नृपः शुध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः

Verse 51

स्त्रीशूद्रावाथ संस्पर्शमात्रेणापि विशुध्यतः । शिरः शब्दं सकंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि वा

स्त्रीशूद्रावाथ संस्पर्शमात्रेणापि विशुध्यतः । शिरः शब्दं सकंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि वा

Verse 52

अक्षालितपदद्वद्व आचांतोऽप्यशुचिर्म्मतः । त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत्

अक्षालितपदद्वद्व आचांतोऽप्यशुचिर्म्मतः । त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत्

Verse 53

अंगुष्ठमूलदेशेन ह्यधरोष्ठौ परि मृजेत् । स्पृष्ट्वा जलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत्

अंगुष्ठमूलदेशेन ह्यधरोष्ठौ परि मृजेत् । स्पृष्ट्वा जलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत्

Verse 54

अंगुल्यग्रैस्तथा स्कन्धौ सांबु सर्व्वत्र संस्पृशेत् । आचांतः पुनराचामेत्कृत्वा रथ्योपसर्पणम्

अंगुल्यग्रैस्तथा स्कन्धौ सांबु सर्व्वत्र संस्पृशेत् । आचांतः पुनराचामेत्कृत्वा रथ्योपसर्पणम्

Verse 55

स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम् । सुप्त्वा वासः परीधाय दृष्ट्वा तथाप्यमंगलम्

स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा शुभकर्मारम्भकाले । सुप्त्वा वासः परीधाय दृष्ट्वा चाप्यमङ्गलं पुनराचमेत् ॥

Verse 56

प्रमादादशुचि स्मृत्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत् । दंतधावनं प्रकुर्वीत यथोक्त धर्मशास्त्रतः । आचांतोऽप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

प्रमादादशुचिं स्मृत्वा द्विराचान्तः शुचिर्भवेत् । धर्मशास्त्रोक्तविधिना दन्तधावनमाचरेत् । आचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् दन्तधावनमकुर्वतः ॥

Verse 57

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दन्तानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम् ॥

Verse 58

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

अलाभे दन्तकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गण्डूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये ॥

Verse 59

कनिष्ठाग्रपरीमाणं सत्वचं निर्व्रणारुजम् । द्वादशांगुलमानं च सार्द्रं स्याद्दंतधावनम्

कनिष्ठाग्रपरीमाणं सत्वचं निर्व्रणारुजम् । द्वादशाङ्गुलमानं च सार्द्रं स्याद्दन्तधावनम् ॥

Verse 60

एकेकांगुलमानं तच्चर्वयेद्दंतधावनम् । प्रातः स्नानं चरित्वा च शुद्ध्यै तीर्थे विशेषतः

एकैकाङ्गुलमानं दन्तधावनकाष्ठं चर्वयेत्। ततः प्रातःस्नानं कृत्वा, विशेषतः तीर्थे, शुद्धिं लभते।

Verse 61

प्रातः स्नानाद्यतः शुद्ध्येत्कायोऽयं मलिनः सदा । यन्मलं नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

प्रातःस्नानाद् यतः शुद्ध्येत् कायोऽयं मलिनः सदा। नवभिश्छिद्रैः यन्मलं दिवानिशं स्रवत्येव॥

Verse 62

उत्साहमेधासौभाग्यरूपसंपत्प्रवर्द्धकम् । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविनाशकृत्

उत्साहमेधासौभाग्यरूपसम्पत्प्रवर्द्धकं तत्। प्राजापत्यसमं प्राहुः, महाघविनाशकृत्॥

Verse 63

प्रातः स्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

प्रातःस्नानं हरेत् पापं मलक्ष्मीं ग्लानिमेव च। अशुचित्वं च दुःस्वप्नं, तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति॥

Verse 64

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातस्नायिजनं क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

नोपसर्पन्ति वै दुष्टाः प्रातःस्नायिजनं क्वचित्। दृष्टादृष्टफलं यस्मात् प्रातःस्नानं समाचरेत्॥

Verse 65

प्रसंगतः स्नानविधिं प्रवक्ष्यामि नृपोत्तमाः । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नाना च्छतगुणोत्तरम्

प्रसङ्गतः, हे नृपोत्तमाः, स्नानस्य विधिं प्रवक्ष्यामि; यतो विधिना कृतं स्नानं केवलस्नानात् शतगुणोत्तरं प्राहुः।

Verse 66

विशुद्धां मृदमादाय बर्हिषस्तिलगोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य ह्याचम्य स्नानमाचरेत्

विशुद्धां मृदं गृहीत्वा बर्हिषः तिलं गोमयं च, शुचौ देशे संस्थाप्य, आचम्य ततः स्नानमाचरेत्।

Verse 67

उपग्रही बद्ध शिखो जलमध्ये समाविशेत् । स्वशाखोक्तविधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि

उपग्रही बद्धशिखः जलमध्ये समाविशेत्; स्वशाखोक्तविधानेन यथाविधि स्नानं कुर्यात्।

Verse 68

स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्वितः

एवं स्नात्वा वस्त्रमापीड्य धौतवाससी गृह्णीयात्; ततः आचम्य कुशान्वितः प्रातःसन्ध्यां कुर्यात्।

Verse 69

प्राणायामांश्चरन्विप्रो नियम्य मानसं दृढम् । अहोरात्रकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

प्राणायामान् चरन् विप्रो दृढं मानसं नियम्य; अहोरात्रकृतैः पापैः तत्क्षणादेव मुक्तो भवति।

Verse 70

दश द्वादशसंख्या वा प्राणायामाः कृता यदि । नियम्य मानसं तेन तदा तप्तं महत्तपः

दश वा द्वादशसंख्यया प्राणायामाः कृताः स्युः; तेन मानसं नियम्य तदा महत्तपः सम्यक् तप्तं भवति।

Verse 71

सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनंत्यहरहः कृताः

सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामाः षोडश स्मृताः; अहोरात्रं कृताः मासेनापि भ्रूणहनपापं पुनन्ति।

Verse 72

यथा पार्थिवधातूनां दह्यते धमनान्मलाः । तथेंद्रियैः कृता दोषा ज्वाल्यंते प्राणसंयमात्

यथा पार्थिवधातूनां धमनात् मलाः दह्यन्ते, तथा इन्द्रियकृताः दोषाः प्राणसंयमात् ज्वाल्यन्ते विनश्यन्ति।

Verse 73

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः । गायत्र्यास्तु परं नास्ति पावनं च नृपोत्तम

एकाक्षरं परं ब्रह्म; प्राणायामः परं तपः। गायत्र्याः परं पावनं नास्ति, नृपोत्तम।

Verse 74

कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्रौ कुरुते त्वघम् । उत्तिष्ठन्पूर्वसंध्यायां प्राणायामैर्विशोधयेत्

कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्रौ कृतमघं, तत् पूर्वसन्ध्यायामुत्तिष्ठन् प्राणायामैः विशोधयेत्।

Verse 75

यदह्ना कुरुते पापं मनोवाक्कायकर्मभिः । आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैर्व्यपोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हंति दिवाकृतम्

यदह्ना मनोवाक्कायकर्मभिः कृतं पापं, तत् आसीनः पश्चिमसन्ध्यायां प्राणायामैः शमयति। पश्चिमायां सन्ध्यायां समासीनो दिवाकृतं मलं नाशयति।

Verse 76

नोपतिष्ठेत्तु यः पूर्व्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् । स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः

यः पूर्वसन्ध्यां नोपतिष्ठेत्, यश्च पश्चिमसन्ध्यां नोपास्ते, स सर्वस्माद् द्विजकर्मणः शूद्रवद् बहिष्कार्यः।

Verse 77

अपां समीपमासाद्य नित्यकर्म समाचरेत् । तत आचमनं कुर्याद्यथाविध्यनु पूर्वशः

अपां समीपमासाद्य नित्यकर्म समाचरेत्। ततः पूर्वशो यथाविधि आचमनं कुर्यात्।

Verse 78

आपोहिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं तु ततश्चरेत् । भूमौ शिरसि चाकाश आकाशे भुवि मस्तके

ततः ‘आपो हि ष्ठा’ इत्यादितिसृभिः मन्त्रैः मार्जनं चरेत्। भूमौ शिरसि चाकाशं, आकाशे भुवि मस्तके—एवं परम्परया विन्यसेत्।

Verse 79

मस्तके च तथाकाशं भूमौ च नवधा क्षिपेत् । भूमिशब्देन चरणावाकाशं हृदयं स्मृतम् । शिरस्येव शिरःशब्दो मार्जनं तैरुदाहृतम्

मस्तके तथाकाशं भूमौ च नवधा क्षिपेत्। ‘भूमि’शब्देन चरणौ, ‘आकाश’शब्देन हृदयं, ‘शिरः’शब्देन शिर एव गृह्यते—इति तैः मार्जनं व्याख्यातम्।

Verse 80

वारुणादपि चाग्नेयाद्वायव्यादपि चेंद्रतः । मंत्रस्थानादपि परं ब्राह्मं स्नानमिदं परम् । ब्राह्मस्नानेन यः स्नातः स बाह्याभ्यंतरं शुचिः

वारुणाग्नेयवायव्येन्द्रस्नानेभ्यः परतरं, मन्त्रस्थानमात्रादपि परं, इदं परमं ब्राह्मस्नानम्। येन ब्राह्मस्नानेन स्नातः स बाह्याभ्यन्तरं शुचिर्भवति।

Verse 81

सर्वत्र चार्हतामेति देवपूजादिकर्मणि । नक्तंदिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः

तदैव सर्वत्रार्हतामेति देवपूजादिकर्मणि। नक्तंदिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः॥

Verse 82

शतशोऽपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिताः । अंतःकरणशुद्धांश्च तान्विभूतिः पवित्रयेत्

शतशोऽपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिताः। अन्तःकरणशुद्धांश्च तान् विभूतिः पवित्रयेत्॥

Verse 83

किं पावनाः प्रकीर्त्यंते रासभा भस्मधूसराः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु मलैः सर्वैर्विवर्जितः

किं पावनाः प्रकीर्त्यन्ते रासभा भस्मधूसराः। स स्नातः सर्वतीर्थेषु मलैः सर्वैर्विवर्जितः॥

Verse 84

तेन क्रतुशतैरिष्टं चेतो यस्येह निर्मलम् । तदेव निर्मलं चेतो यथा स्यात्तन्मुने शृणु

तेन क्रतुशतैरिष्टं चेतो यस्येह निर्मलम्। तदेव निर्मलं चेतो यथा स्यात् तन्मुने शृणु॥

Verse 85

विश्वेशश्चेत्प्रसन्नः स्यात्तदा स्यान्नान्यथा क्वचित् । तस्माच्चेतो विशुद्ध्यर्थं काशीनाथं समाश्रयेत्

विश्वेशश्चेत्प्रसन्नः स्यात्तदा स्यान्नान्यथा क्वचित् । तस्माच्चेतो विशुद्ध्यर्थं काशीनाथं समाश्रयेत्

Verse 86

इदं शरीरमुत्सृज्य परं ब्रह्माधिगच्छति । द्रुपदांतं ततो जप्त्वा जलमादाय पाणिना

इदं शरीरमुत्सृज्य परं ब्रह्माधिगच्छति । द्रुपदांतं ततो जप्त्वा जलमादाय पाणिना

Verse 87

कुयादृतं च मंत्रेण विधिज्ञस्त्वघमर्षणम् । निमज्ज्याप्सु च यो विद्वाञ्जपेत्त्रिरघमर्षणम्

कुयादृतं च मंत्रेण विधिज्ञस्त्वघमर्षणम् । निमज्ज्याप्सु च यो विद्वाञ्जपेत्त्रिरघमर्षणम्

Verse 88

जले वापि स्थले वापि यः कुर्यादघमर्ष णम् । तस्याघौघो विनश्येत यथा सूर्योदये तमः

जले वापि स्थले वापि यः कुर्यादघमर्ष णम् । तस्याघौघो विनश्येत यथा सूर्योदये तमः

Verse 89

गायत्रीं शिरसा हीनां महाव्याहृतिपूर्व्विकाम् । प्रणवाद्यां जपंस्तिष्ठन्क्षिपेदंभोंजलि त्रयम्

गायत्रीं शिरसा हीनां महाव्याहृतिपूर्व्विकाम् । प्रणवाद्यां जपंस्तिष्ठन्क्षिपेदंभोंजलि त्रयम्

Verse 90

तेन वज्रोदकेनाशु मंदेहा नाम राक्षसाः । सूर्यतेजः प्रलोपंते शैला इव विवस्वतः

तेन वज्रोदकेनाशु मन्देहा नाम राक्षसाः विनश्यन्ति; सूर्यतेजसा तेषां बलं प्रलुप्यते—विवस्वतः प्रचण्डतेजसि शैला इव निपतन्ति।

Verse 91

सहायार्थं च सूर्यस्य यो द्विजो नांजलि त्रयम् । क्षिपेन्मंदेहनाशाय सोपि मंदेहतां व्रजेत्

सहायार्थं च सूर्यस्य यो द्विजो नाञ्जलित्रयं मन्देहनाशाय क्षिपेत्; स च यथाविधिं नाचरेत् चेत् सोऽपि मन्देहतां व्रजेत्।

Verse 92

प्रातस्तावज्जपंस्तिष्ठेद्यावत्सूर्यस्य दर्शनम् । उपविष्टो जपेत्सायमृक्षाणामाविलोकनात्

प्रातः सूर्यदर्शनपर्यन्तं तावत् स्थित्वा जपं कुर्यात्; सायं तु उपविष्टो जपेत्, यावदृक्षाणाम् आविलोकनम्।

Verse 93

काललोपो न कर्त्तव्यो द्विजेन स्वहितेप्सुना । अर्द्धोदयास्तसमये तस्माद्वज्रोदकं क्षिपेत्

काललोपो न कर्तव्यः द्विजेन स्वहितेप्सुना; अर्धोदयास्तसमये तस्माद् वज्रोदकं क्षिपेत्।

Verse 94

विधिनापि कृता संध्या कालातीता ऽफला भवेत् । अयमेव हि दृष्टांतो वंध्यास्त्रीमैथुनं यथा

विधिनापि कृता सन्ध्या कालातीताऽफला भवेत्; अयमेव हि दृष्टान्तो वन्ध्यास्त्रीमैथुनं यथा।

Verse 95

जले वामकरं कृत्वा या संध्याऽचरिता द्विजैः । वृषली सा परिज्ञेया रक्षोगणमुदा वहा

जले वामकरं कृत्वा द्विजैः या संध्याऽनुष्ठिता, सा ‘वृषली’ इति विज्ञेया; सा रक्षोगणान् उदावहति।

Verse 96

उपस्थानं ततः कुर्याच्छाखोक्तविधिना ततः । सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः

ततः स्वशाखोक्तविधिना उपस्थानं कुर्यात्; अनन्तरं गायत्रीं सहस्रकृत्वो जपेत्, अथवा पुनः शतकृत्वः।

Verse 97

दशकृत्वोऽथ देव्यै च कुर्यात्सौ रीमुपस्थितिम् । सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम्

ततः देव्यै सौर्यै च दशकृत्वः उपस्थितिं कुर्यात्; सहस्रपरमा देवी, शतमध्या, दशावरा (जपमानतः)।

Verse 98

गायत्रीं यो जपेद्विप्रो न स पापैः प्रलिप्यते । रक्तचंदनमिश्राभिरद्भिश्च कुसुमैः कुशैः

यो द्विप्रो गायत्रीं जपेत्, स पापैः न प्रलिप्यते; रक्तचन्दनमिश्राभिरद्भिः, कुसुमैः कुशैश्च (पूजयेत्)।

Verse 99

वेदोक्तैरागमोक्तैर्वा मंत्रैरर्घं प्रदापयेत् । अर्चितः सविता येन तेन त्रैलोक्यमर्च्चितम्

वेदोक्तैः आगमोक्तैर्वा मन्त्रैः अर्घ्यं प्रदापयेत्; येन सविता अर्चितः, तेन त्रैलोक्यमेव अर्चितम्।

Verse 100

अर्चितः सविता दत्ते सुतान्पशुव सूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

अर्चितः सविता भक्त्या सुतान् पशुवृद्धिं च प्रजावृद्धिं च ददाति। व्याधीन् हरति, दीर्घमायुः प्रयच्छति, वाञ्छितान्यपि पूरयति॥

Verse 101

अयं हि रुद्र आदित्यो हरिरेष दिवाकरः । रविर्हिरण्यरूपोऽसौ त्रयीरूपोऽयमर्यमा

अयमेव आदित्यः रुद्रः, अयमेव हरिः दिवाकरः। अयं रविः हिरण्यरूपः, त्रयीरूपः, अयमर्ह्यमा आर्यमा च॥

Verse 102

ततस्तु तर्पणं कुर्यात्स्वशाखोक्तविधानतः । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

ततः स्वशाखोक्तविधानतः तर्पणं कुर्यात्। ब्रह्मादीन् अखिलान् देवान्, मरीच्यादीन् तथा मुनीन् तर्पयेत्॥

Verse 110

अंगुल्यग्रेण वै दैवमार्षमंगुलिमूलगम् । ब्राह्ममंगुष्ठमूले तु पाणिमध्ये प्रजापतेः

दैवं तु अङ्गुल्यग्रेण, आर्षं अङ्गुलिमूलगम्। ब्राह्मं अङ्गुष्ठमूले तु, प्रजापत्यं पाणिमध्यगम्॥

Verse 120

देवतां परिपूज्याथ नैमित्तिकं विधिं चरेत् । पवनाग्निं समुज्ज्वाल्य वैश्वदेवं समाचरेत्

देवतां परिपूज्याथ नैमित्तिकं विधिं चरेत्। पवनेनाग्निं समुज्ज्वाल्य वैश्वदेवं समाचरेत्॥

Verse 130

ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्या वै नैरृताश्च ये । प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम्

ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्याः नैरृतदिगाश्रिताश्च ये भूतगणाः, ते सर्वे—हे काकाः—मया भूमौ निक्षिप्तं पिण्डं प्रतिगृह्णन्तु।

Verse 140

ततो मौनेन भुञ्जीत न कुर्याद्दंतघर्षणम् । प्रक्षालितव्यहस्तस्य दक्षिणांगुष्ठमूलतः

ततो मौनेन भुञ्जीत; दन्तघर्षणं न कुर्यात्। प्रक्षालितहस्तः सन् दक्षिणाङ्गुष्ठमूलतः (विधिवत्) आरभेत।

Verse 145

उद्देशतः समाख्यात एष नित्यतनो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

उद्देशतः समाख्यातः एष नित्यतनो विधिः। इत्थं समाचरन् विप्रः कर्हिचित् नावसीदति।