
अस्मिन्नध्याये सूतः सरस्वत्याः धर्मारण्ये पावनभूमिकां प्रतिपादयन् श्रेष्ठं तीर्थमाहात्म्यं निवेदयति। शान्तः श्रुतवान् नियमपरः योगी मर्कण्डेयः कमण्डलुजपमालाधरः ऋषिभिः सादरं समुपगम्यते। ते नैमिषारण्यादिषु पूर्वश्रुतान् नदी-अवतरणवृत्तान्तान् स्मृत्वा सरस्वत्याः आगमनं तस्य कर्मविधिं च पृच्छन्ति। मर्कण्डेय उवाच—सरस्वती सत्यलोकात् सुरेन्द्राद्रिसमीपे धर्मारण्यं नीताऽभूत्, सा शरणदायिनी महापावनी च। ततः कालविधानं कथ्यते—भाद्रपदमासे शुक्लपक्षे शुभद्वादश्यां द्वारावतीतीर्थे, यत्र मुनयः गन्धर्वाश्च सेवां कुर्वन्ति, पिण्डदानं श्राद्धादि पितृकर्म च कर्तव्यम्। तस्य फलं पितॄणामक्षयम् इति, सरस्वत्याः सलिलं परममङ्गलं महापातकनाशनं (ब्रह्महत्यादिदोषहरं) चोच्यते। अन्ते सा सरस्वती स्वर्गापवर्गयोः साधिका, इष्टसिद्धिहेतुः, इति कर्मफलस्य परमार्थसाधनत्वं प्रतिपाद्यते।
Verse 1
सूत उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । धर्मारण्ये यथाऽनीता सत्यलोकात्सरस्वती
सूत उवाच—अथान्यत् तीर्थमाहात्म्यमुत्तमं प्रवक्ष्यामि; यथा सत्यलोकात् सरस्वती धर्मारण्यं नीताभूत्।
Verse 2
मार्कंडेयं सुखासीनं महामुनिनिषेवितम् । तरुणादित्यसंकाशं सर्वशास्त्रविशारदम्
महामुनिनिषेवितं सुखासीनं मार्कण्डेयं ददृशुः; तरुणादित्यसंकाशं सर्वशास्त्रविशारदम्।
Verse 3
सर्वतीर्थमयं दिव्यमृषीणां प्रवरं द्विजम् । आसनस्थं समायुक्तं धन्यं पूज्यं दृढव्रतम्
सर्वतीर्थमयं दिव्यं ऋषीणां प्रवरं द्विजम्। आसनस्थं समायुक्तं धन्यं पूज्यं दृढव्रतम्॥
Verse 4
योगात्मानं परं शांतं कमडलुधरं विभुम् । अक्षसूत्रधरं शांतं तथा कल्पां तवासिनम्
योगात्मानं परं शान्तं विभुं कमण्डलुधारिणम्। अक्षसूत्रधरं शान्तं कल्पान्तेष्वपि तिष्ठन्तम्॥
Verse 5
अक्षोभ्यं ज्ञानिनं स्वस्थं पितामहसमुद्युतिम् । एवं दृष्ट्वा समाधिस्थं प्रहर्षोत्फुल्ललोचनम्
अक्षोभ्यं ज्ञानिनं स्वस्थं पितामहसमुद्युतिम् । एवं दृष्ट्वा समाधिस्थं प्रहर्षोत्फुल्ललोचनम् ॥
Verse 6
प्रणम्य स्तुतिभिर्युक्त्या मार्क्कंडं मुनयोऽब्रुवन् । भगवन्नैमिषारण्ये सत्रे द्वादशवार्षिके
प्रणम्य स्तुतिभिर्युक्त्या मार्क्कण्डं मुनयोऽब्रुवन् । भगवन्नैमिषारण्ये सत्रे द्वादशवार्षिके ॥
Verse 7
त्वयावतारिता ब्रह्मन्नदी या ब्रह्मणः सुता । तथा कृतं च तत्रैव गंगा वतरणं क्षितौ
त्वयावतारिता ब्रह्मन्नदी या ब्रह्मणः सुता । तथा कृतं च तत्रैव गंगा वतरणं क्षितौ ॥
Verse 8
गीयमाने कुलपतेः शौनकस्य मुनेः पुरः । सूतेन मुनिना ख्यातमन्येषामपि शृण्वताम्
गीयमाने कुलपतेः शौनकस्य मुनेः पुरः । सूतेन मुनिना ख्यातमन्येषामपि शृण्वताम् ॥
Verse 9
तच्छ्रुत्वा महदाख्यानम स्माकं हृदि संस्थितम् । पापघ्नी पुण्यजननी प्राणिनां दर्शनादपि
तच्छ्रुत्वा महदाख्यानं स्माकं हृदि संस्थितम् । पापघ्नी पुण्यजननी प्राणिनां दर्शनादपि ॥
Verse 10
मार्कण्डेय उवाच । धर्मारण्ये मया विप्राः सत्यलोकात्सरस्वती । समानीता सुरेखाद्रौ शरण्या शरणार्थिनाम्
मार्कण्डेय उवाच—धर्मारण्ये मया विप्राः सत्यलोकात् सरस्वती सुरेखाद्रौ समानीता, या शरणार्थिनां शरण्या।
Verse 11
भाद्रपदे सिते पक्षे द्वादशी पुण्यसंयुता । तत्र द्वारावतीतीर्थे मुनिगंधर्वसेविते
भाद्रपदे सितपक्षे द्वादशी पुण्यसंयुता; तत्र द्वारावतीतीर्थे मुनिगन्धर्वसेविते (कर्माणि विधेयानी)।
Verse 12
तस्मिन्दिने च तत्तीर्थे पिंडदानादि कारयेत् । तत्फलं समवाप्नोति पितॄणां दत्तमक्षयम्
तस्मिन् दिने च तत्तीर्थे पिण्डदानादि कारयेत्; तत्फलं समवाप्नोति—पितॄणां दत्तमक्षयम्।
Verse 13
महदाख्यानमखिलं पापघ्नं पुण्यदं च यत् । पवित्रं यत्पवित्राणां महापातकनाशनम्
महदाख्यानमखिलं पापघ्नं पुण्यदं च यत्; पवित्रं पवित्राणां महापातकनाशनम्।
Verse 14
सर्वमंगलमांगल्यं पुण्यं सारस्वतं जलम् । ऊर्ध्वं किं दिवि यत्पुण्यं प्रभासांते व्यवस्थितम्
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं पुण्यं सारस्वतं जलम्; ऊर्ध्वं किं दिवि यत्पुण्यं प्रभासान्ते व्यवस्थितम्।
Verse 15
सारस्वतजलं नॄणां ब्रह्महत्यां व्यपोहति । सरस्वत्यां नराः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । पश्चात्पिंडप्रदातारो न भवंति स्तनंधयाः
सारस्वतजलं नॄणां ब्रह्महत्यां व्यपोहति । सरस्वत्यां नराः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । पश्चात्पिंडप्रदातारो न भवंति स्तनंधयाः
Verse 16
यथा कामदुघा गावो भवन्तीष्टफलप्रदाः । तथा स्वर्गापवर्गैकहैतुभूता सरस्वती
यथा कामदुघा गावो भवन्तीष्टफलप्रदाः । तथा स्वर्गापवर्गैकहैतुभूता सरस्वती