Adhyaya 1

Verse 1

श्रीगणेशाय नमः । तर्तुं संहृतिवारिधिं त्रिजगतां नौर्नाम यस्य प्रभोर्येनेदं सकलं विभाति सततं जातं स्थितं संसृतम् । यश्चैतन्यघनप्रमाण विधुरो वेदांतवेद्यो विभुस्तं वन्दे सहजप्रकाशममलं श्रीरामचन्द्रं परम् । दाराः पुत्रा धनं वा परिजनसहितो बंधुवर्गः प्रियो वा माता भ्राता पिता वा श्वशुरकुलजना भृत्यऐश्वर्य्यवित्ते । विद्या रूपं विमलभवनं यौवनं यौवतं वा सर्वे व्यर्थं मरणसमये धर्म एकः सहायः । नैमिषे निमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः । सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसममासत

श्रीगणेशाय नमः। त्रिजगतां संहृतिवारिधिं तर्तुं नौर्नाम यः प्रभुः, येन सकलं जगत् सततं जातं स्थितं संसृतं विभाति। वेदान्तवेद्यं विभुं चैतन्यघनं प्रमाणविधुरं सहजप्रकाशममलं परं श्रीरामचन्द्रं वन्दे। दाराः पुत्रा धनं वा परिजनसहितो बन्धुवर्गः प्रियो वा माता भ्राता पिता वा श्वशुरकुलजना भृत्यैश्वर्यवित्ते। विद्या रूपं विमलभवनं यौवनं यौवतं वा—सर्वे व्यर्थं मरणसमये; धर्म एकः सहायः। नैमिषे निमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः स्वर्गाय लोकाय च सहस्रसममासत् सत्रं समासते।

Verse 2

एकदा सूतमायांतं दृष्ट्वा तं शौनकादयः । परं हर्षं समाविष्टाः पपुर्नेत्रैः सुचेतसा । चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्विनः

एकदा सूतमायान्तं दृष्ट्वा शौनकादय ऋषयः परमानन्दसमाविष्टाः। सुचेतसः तं नेत्रैः पपुः, चित्राः कथाः श्रोतुं तत्र तपस्विनः परिवव्रुः॥

Verse 3

अथ तेषूपविष्टेषु तपस्विषु महात्मसु । निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः

अथ तेषु महात्मसु तपस्विषु उपविष्टेषु, विनयात् लोमहर्षणिः निर्दिष्टमासनं भेजे॥

Verse 4

सुखासीनं च तं दृष्ट्वा विघ्नांतमुपलक्ष्य च । अथापृच्छंस्त ऋषयः काश्चित्प्रास्ताविकीः कथाः

सुखासीनं तं दृष्ट्वा विघ्नानां चोपशान्तिम् । अथ ऋषयस्तं प्राहुः प्रास्ताविककथाः काश्चन ॥

Verse 5

पुराणमखिलं तात पुरा तेऽधीतवान्पिता । कच्चित्त्वयापि तत्सर्वमधीतं लोमहर्षणे

पुराणमखिलं तात पुरा तेऽधीतवान्पिता । कच्चित्त्वयापि तत्सर्वमधीतं लोमहर्षणे ॥

Verse 6

कथयस्व कथां सूत पुण्यां पापनिषूदिनीम् । श्रुत्वा यां याति विलयं पापं जन्मशतोद्भवम्

कथयस्व कथां सूत पुण्यां पापनिषूदिनीम् । श्रुत्वा यां याति विलयं पापं जन्मशतोद्भवम् ॥

Verse 7

सूत उवाच । श्रीभारत्यंघ्रियुगलं गणनाथपदद्वयम् । सर्वेषां चैव देवानां नमस्कृत्य वदाम्यहम्

सूत उवाच । श्रीभारत्यङ्घ्रियुगलं गणनाथपदद्वयम् । सर्वेषां चैव देवानां नमस्कृत्य वदाम्यहम् ॥

Verse 8

शक्तींश्चैव वसूंश्चैव ग्रहान्यज्ञादिदेवताः । नमस्कृत्य शुभान्विप्रान्कविमुख्यांश्च सर्वशः

शक्तींश्चैव वसूंश्चैव ग्रहान्यज्ञादिदेवताः । नमस्कृत्य शुभान्विप्रान्कविमुख्यांश्च सर्वशः ॥

Verse 9

अभीष्टदेवताश्चैव प्रणम्य गुरुसत्तमम् । नमस्कृत्य शुभान्देवान्रामादींश्च विशेषतः

अभीष्टदेवताः प्रणम्य गुरुसत्तमं च प्रणम्य, शुभान् देवान् नमस्कृत्य विशेषतः रामादीन् समर्चयामास।

Verse 10

यान्स्मृत्वा विविधैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । तेषां प्रसादाद्वक्ष्येऽहं तीर्थानां फलमुत्तमम् । सर्वेषां च नियंतारं धर्मात्मानं प्रणम्य च

यान् स्मृत्वा विविधैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः। तेषां प्रसादादहं तीर्थानां फलमुत्तमं वक्ष्ये; सर्वनियन्तारं धर्मात्मानं प्रणम्य च।

Verse 11

धर्म्मारण्यपतिस्त्रिविष्टपपतिर्नित्यं भवानीपतिः पापाद्वः स्थिरभोगयोगसुलभो देवः स धर्मेश्वरः । सर्वेषां हृदयानि जीवकलया व्याप्य स्थितः सर्वदा ध्यात्वा यं न पुनर्विशंति मनुजाः संसारकारागृहम्

धर्म्मारण्यपतिस्त्रिविष्टपपतिर्नित्यं भवानीपतिः पापाद्वः स्थिरभोगयोगसुलभो देवः स धर्मेश्वरः। सर्वेषां हृदयानि जीवकलया व्याप्य स्थितः सर्वदा ध्यात्वा यं न पुनर्विशन्ति मनुजाः संसारकारागृहम्॥

Verse 12

सूत उवाच । एकदा तु स धर्म्मो वै जगाम ब्रह्मसंसदि । तां सभां स समालोक्य ज्ञाननिष्ठोऽभवत्तदा

सूत उवाच—एकदा तु स धर्म्मो वै जगाम ब्रह्मसंसदि। तां सभां स समालोक्य ज्ञाननिष्ठोऽभवत्तदा॥

Verse 13

देवैर्मुनिवरैः क्रांतां सभामालोक्य विस्मितः । देवैर्यक्षैस्तथा नागैः पन्नगैश्च तथाऽसुरैः

देवैर्मुनिवरैः क्रान्तां सभामालोक्य विस्मितः। देवैर्यक्षैस्तथा नागैः पन्नगैश्च तथाऽसुरैः॥

Verse 14

ऋषिभिः सिद्धगंधर्वैः समाक्रांतोचितासना । ससुखा सा सभा ब्रह्मन्न शीता न च घर्म्मदा

ऋषिसिद्धगन्धर्वैः समाकीर्णा यथोचितासनैः समुपविष्टा सा सभा, हे ब्रह्मन्, सुखसम्पन्ना बभूव; न शीतं न च घर्मोऽस्यां बाधते स्म।

Verse 15

ततः पुण्यां कथां दिव्यां श्रावयामास धर्मवित् । कथांते मुनिशार्दूलं वचनं चेदमब्रवीत्

ततः स धर्मवित् पुण्यां दिव्यां कथां श्रावयामास। कथान्ते तु मुनिशार्दूलं प्रति वचनमिदमब्रवीत्।

Verse 16

स्तंभैश्च विधृता सा तु शाश्वती न च सक्षया । दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभा

स्तम्भैश्च विधृता सा सभा शाश्वती, न च क्षय्या। दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभा बभूव।

Verse 17

अति चन्द्रं च सूर्य्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा । दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयंतीव भास्करम्

सा स्वयंप्रभा चन्द्रं सूर्यं च शिखिनं चात्यतिरोचते। नाकपृष्ठस्था दीप्यते, भर्त्सयन्तीव भास्करम्।

Verse 18

तस्यां स भगवाञ्छास्ति विविधान्देवमानुषान् । स्वयमेकोऽनिशं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः

तस्यां स भगवान् ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः स्वयमेकः अनिशं विविधान् देवमानुषान् शास्ति शिक्षयति स्म।

Verse 19

न क्षुधं न पिपासां च न ग्लानिं प्राप्नुवन्त्युत । नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सभा वरैः

तत्र न क्षुधा न पिपासा न च ग्लानिः कदाचन प्राप्यते स्म। सा च सभा उत्तमा नानाविधैः शुभैर्मणिभिरिव निर्मिता बभौ॥

Verse 20

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथांगिराः । पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्लादः कर्द्दमस्तथा

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथाङ्गिराः। पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्लादः कर्दमस्तथा॥

Verse 21

अथर्वांगिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः । मनोंऽतरिक्षं विद्याश्व वायुस्तेजो जलं मही

अथर्वाङ्गिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः। मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्व वायुस्तेजो जलं मही॥

Verse 22

शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गंधस्तथैव च । प्रकृतिश्च विकारश्च सदसत्कारणं तथा

शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गन्धस्तथैव च। प्रकृतिश्च विकारश्च सदसत्कारणं तथा॥

Verse 23

अगस्त्यश्च महातेजा मार्कंडेयश्च वीर्यवान् । जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा

अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान्। जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा॥

Verse 24

दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यश्रृंगश्च धार्मिकः । सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्य्यो महातपाः

तत्र दुर्वासाः महाभागो धर्मात्मा ऋष्यशृङ्गश्च, तथा भगवान् सनत्कुमारो महातपाः योगाचार्यश्च समुपस्थितः।

Verse 26

चंद्रमाः सह् नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् । वायवस्तंतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च

तत्र नक्षत्रैः सह चन्द्रमाः, गभस्तिमान् आदित्यश्च; वायवः तन्तवश्चैव, संकल्पः प्राण एव चासन्।

Verse 27

मूर्तिमंतो महात्मानो महाव्रतपरायणाः । एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपासिरे

मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः; एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं भक्त्या समुपासिरे।

Verse 28

अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तमो दमः । आयांति तस्यां सहिता गंधर्वाप्सरसां गणाः

अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तमो दमः; तस्यां च सहिता आयान्ति गन्धर्वाप्सरसां गणाः।

Verse 29

असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् । आयुर्वेदस्तथाष्टांगो गान्धर्वश्चैव तत्र हि

असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित्; तत्रैव आयुर्वेदोऽष्टाङ्गः, गान्धर्वश्चापि विद्यते।

Verse 30

महितो विश्वकर्मा च वसवश्चैव सर्वशः । तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ

तत्र पावने धाम्नि विश्वकर्मा मह्यते, वसवश्च सर्वथा पूज्यन्ते। तथा सर्वे पितृगणाः समर्च्यन्ते, सर्वाणि च हवींषि तत्रैव सन्ति।

Verse 31

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदस्तथैव च । अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह

तत्र ऋग्वेदः सामवेदो यजुर्वेदश्च विद्यते। अथर्ववेदोऽपि तथा, सर्वशास्त्राणि च नूनं तत्र सन्ति।

Verse 32

इतिहासोपवेदाश्च वेदांगानि च सर्वशः । मेधा धृतिः स्मृतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः समाः

तत्र इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः। मेधा धृतिः स्मृतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः समाः तत्र वसन्ति।

Verse 33

कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् । यावन्त्यो देवपत्न्यश्च सर्वा एव मनोजवाः

तत्र दिव्यं कालचक्रं नित्यं अक्षयम् अव्ययम्। यावन्त्यो देवपत्न्यश्च सर्वा एव मनोजवाः तत्र सन्ति।

Verse 36

पुरंदरश्च देवेंद्रो वरुणो धनदस्तथा । महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वदः

अत्र पुरन्दरः देवेन्द्रः वरुणो धनदस्तथा। महादेवः सह सोमेन सदा गच्छति सर्वदः।

Verse 37

गच्छंति सर्वदा देवा नारायणस्तथर्षयः । ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा

तत्र सर्वदा देवा गच्छन्ति; नारायणोऽपि तथा ऋषयः। वालखिल्याः ऋषयश्च, योनिजा अयोनिजाश्चापि समागच्छन्ति॥

Verse 38

यत्किंचित्रिषु लोकेषु दृश्यते स्थाणु जंगमम् । तस्यां सहोपविष्टायां तत्र ज्ञात्वा स धर्मवित्

यत्किञ्चित् त्रिषु लोकेषु दृश्यते स्थावरं जङ्गमम्। तत्रैव समवायं गतम्; तस्यां पवित्रायां सहोपविष्टो ज्ञात्वा धर्मवित् भवति॥

Verse 39

नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते । स्थावरा जंगमाश्चापि महाभूतास्तथा परे

नागाः सुपर्णाः पशवश्च पितामहं ब्रह्माणम् उपासते। स्थावराः जङ्गमाश्चापि, महाभूतानि परे च भूतगणाः॥

Verse 40

तत्र धर्मो महातेजाः कथां पापप्रणाशिनीम् । वाच्यमानां तु शुश्राव व्यासेनामिततेजसा

तत्र धर्मो महातेजाः पापप्रणाशिनीं कथाम्। व्यासेनामिततेजसा वाच्यमानां तु शुश्राव॥

Verse 41

धर्मारण्यकथां दिव्यां तथैव सुमनोहराम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदात्रीं तथैव च

धर्मारण्यकथा दिव्या सुमनोहरा तथैव च। धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदात्री च सा स्मृता॥

Verse 42

पुत्रपौत्रप्रपौत्रादि फलदात्रीं तथैव च । धारणाच्छ्रवणाच्चापि पठनाच्चावलोकनात्

पुत्रपौत्रप्रपौत्रादिफलप्रदायिनी च सा। धारणश्रवणपठनावलोकनमात्रेणापि पुण्यं जनयति॥

Verse 43

तां निशम्य सुविस्तीर्णां कथां ब्रह्मांडसंभवाम् प्र । मोदोत्फुल्लनयनो ब्रह्माणमनुमत्य च

तां सुविस्तीर्णां ब्रह्माण्डसम्भवां कथां निशम्य। धर्मः प्रमोदोत्फुल्लनयनो ब्रह्माणमनुमत्य च॥

Verse 44

कृतकार्योपि धर्मात्मा गंतुकामस्तदाभवत् । नमस्कृत्य तदा धर्मो ब्रह्माणं स पितामहम्

कृतकार्योपि धर्मात्मा गन्तुकामस्तदाभवत्। नमस्कृत्य तदा धर्मो ब्रह्माणं स पितामहम्॥

Verse 45

अनुज्ञातस्तदा तेन गतोऽसौ यमशासनम् । पितामहप्रसादाच्च श्रुत्वा पुण्यप्रदायिनीम्

तेनानुज्ञातस्तदा गतोऽसौ यमशासनम्। पितामहप्रसादाच्च श्रुत्वा पुण्यप्रदायिनीम्॥

Verse 46

धर्मारण्यकथां दिव्यां पवित्रां पापनाशिनीम् । स गतोऽनुचरैः सार्द्धं ततः संयमिनीं प्रति

धर्मारण्यकथां दिव्यां पवित्रां पापनाशिनीम्। स गतोऽनुचरैः सार्धं ततः संयमिनीं प्रति॥

Verse 47

अमात्यानुचरैः सार्धं प्रविष्टः स्वपुरं यमः । तत्रांतरे महातेजा नारदो मुनिपुंगवः

अमात्यैः परिचरैश्च सार्धं यमः स्वनगरं प्रविवेश। तस्मिन्नन्तरे महातेजाः मुनिपुङ्गवो नारदः तत्र समुपागतः॥

Verse 48

दुर्निरीक्ष्यः कृपायुक्तः समदर्शी तपोनिधिः । तपसा दग्धदेहोपि विष्णुभक्तिपरायणः

दुर्निरीक्ष्यः कृपायुक्तः समदर्शी तपोनिधिः। तपसा दग्धदेहोऽपि विष्णुभक्तिपरायणः॥

Verse 49

सर्वगः सर्वविच्चैव नारदः सर्वदा शुचिः । वेदाध्ययनशीलश्च त्वागत स्तत्र संसदि

सर्वगः सर्वविच्चैव नारदः सर्वदा शुचिः। वेदाध्ययनशीलश्च स आगात् तत्र संसदि॥

Verse 50

तं दृष्ट्वा सहसा धर्मो भार्यया सेवकैः सह । संमुखो हर्षसंयुक्तो गच्छन्नेव स सत्वरः

तं दृष्ट्वा सहसा धर्मो भार्यया सेवकैः सह। संमुखो हर्षसंयुक्तो गच्छन्नेव स सत्वरः॥

Verse 51

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं कुलम् । अद्य मे सफलो धर्मस्त्वय्यायाते तपोधने

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं कुलम्। अद्य मे सफलो धर्मस्त्वय्यायाते तपोधने॥

Verse 52

अर्घ्यपाद्यादिविधिना पूजां कृत्वा विधानतः । दंडवत्तं प्रणम्याथ विधिना चोपवेशितः

अर्घ्यपाद्यादिसेवाभिर्विधिवत्पूजनं कृतम् । दण्डवत्प्रणम्याथ विधिनोपवेशितः ॥

Verse 53

आसने स्वे महादिव्ये रत्नकांचनभूषिते । चित्रार्पिता सभा सर्वा दीपा निर्वातगा इव

स्वे महादिव्ये आसने रत्नकाञ्चनभूषिते । चित्रार्पिता सभा सर्वा दीपा निर्वातगा इव ॥

Verse 54

विधाय कुशलप्रश्नं स्वागतेनाभिनंद्य तम् । प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मारण्यकथां स्मरन्

विधाय कुशलप्रश्नं स्वागतेनाभिनन्द्य तम् । प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मारण्यकथां स्मरन् ॥

Verse 55

नारदं पूजयित्वा तु प्रहृष्टेनांतरात्मना । हर्षितं तु यमं दृष्ट्वा नारदो विस्मिताननः

नारदं पूजयित्वा तु प्रहृष्टेनान्तरात्मना । हर्षितं तु यमं दृष्ट्वा नारदो विस्मिताननः ॥

Verse 56

चिंतयामास मनसा किमिदं हर्षितो हरिः । अतिहर्षं च तं दृष्ट्वा यमराजस्वरूपिणम् । आश्चर्यमनसं चैव नारदः पृष्टवांस्तदा

चिन्तयामास मनसा किमिदं हर्षितो हरिः । अतिहर्षं च तं दृष्ट्वा यमराजस्वरूपिणम् । आश्चर्यमनसा चैव नारदः पृष्टवान् तदा ॥

Verse 57

नारद उवाच । किं दृष्टं भवताश्चर्य्यं किं वा लब्धं महत्पदम् । दुष्टस्त्वं दुष्टकर्मा च दुष्टात्मा क्रोधरूपधृक्

नारद उवाच—किं दृष्टं भवताश्चर्यं किं वा लब्धं महत्पदम्? दुष्टस्त्वं दुष्टकर्मा च दुष्टात्मा क्रोधरूपधृक्।

Verse 58

पापिनां यमनं चैवमेतद्रूपं महत्तरम् । सौम्यरूपं कथं जातमेतन्मे संशयः प्रभो

पापिनां यमनं चैवमेतद्रूपं महत्तरम्। सौम्यरूपं कथं जातमेतन्मे संशयः प्रभो॥

Verse 59

अद्य त्वं हर्षसंयुक्तो दृश्यसे केन हेतुना । कथयस्व महाकाय हर्षस्यैव हि कारणम्

अद्य त्वं हर्षसंयुक्तो दृश्यसे केन हेतुना। कथयस्व महाकाय हर्षस्यैव हि कारणम्॥

Verse 60

धर्मराज उवाच । श्रूयतां ब्रह्मपुत्रैतत्कथयामि न संशयः । पुराहं ब्रह्मसदनं गतवानभिवंदितुम्

धर्मराज उवाच—श्रूयतां ब्रह्मपुत्रैतत्कथयामि न संशयः। पुराहं ब्रह्मसदनं गतवानभिवन्दितुम्॥

Verse 61

तत्रासीनः सभामध्ये सर्वलोकैकपूजिते नानाकथाः श्रुतास्तत्र धर्म्मवर्गसमन्विताः

तत्रासीनः सभामध्ये सर्वलोकैकपूजिते। नानाकथाः श्रुतास्तत्र धर्मवर्गसमन्विताः॥

Verse 62

कथाः पुण्या धर्मयुता रम्या व्यासमुखाच्छ्रुताः । धर्मकामार्थसंयुक्ताः सर्वाघौघविनाशिनीः

कथाः पुण्याः धर्मसमन्विताः रमणीयाश्च व्यासवक्त्रात् श्रुताः। धर्मकामार्थसंयुक्ताः सर्वपापौघविनाशिन्यः॥

Verse 63

याः श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यंते ब्रह्महत्यया । तारयंति पितृगणाञ्छतमेकोत्तरं मुने

याः श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते ब्रह्महत्यादपि। पितृगणांश्च शतमेकोत्तरं तारयन्ति मुने॥

Verse 64

नारद उवाच । कीदृशी तत्कथा मे तां प्रशंस भवता श्रुताम् । कथां यम महाबाहो श्रोतुकामोस्म्यहं च ताम्

नारद उवाच—कीदृशी सा कथा? यां भवान् श्रुत्वा प्रशंसति। हे यम महाबाहो, तामहं श्रोतुमिच्छामि॥

Verse 65

यम उवाच । एकदा ब्रह्मलोकेऽहं नमस्कर्तुं पितामहम् । गतवानस्मि तं देशं कार्याकार्यविचारणे

यम उवाच—एकदा ब्रह्मलोकेऽहं पितामहं नमस्कर्तुं गतवान्। कार्याकार्यविचारणार्थं तं देशं समुपागतः॥

Verse 66

मया तत्राद्भुतं दृष्टं श्रुतं च मुनिसत्तम । धर्म्मारण्यकथां दिव्यां कृष्णद्वैपायनेरिताम्

तत्र मयाद्भुतं दृष्टं श्रुतं च मुनिसत्तम। धर्म्मारण्यकथा दिव्या कृष्णद्वैपायनेरिता॥

Verse 67

श्रुत्वा कथां महापुण्यां ब्रह्मन्ब्रह्मांडगां शुभाम् । गुणपूर्णां सत्ययुक्तां तेन हर्षेण हर्षितः

श्रुत्वा तां महापुण्यां शुभां ब्रह्माण्डव्यापिनीं कथाम् । गुणसम्पन्नां सत्ययुक्तां श्रुत्वा हर्षेणाहं महाहर्षं प्राप्तवान् ॥

Verse 68

अन्यच्चैव मुनिश्रेष्ठ तवागमनकारणम् । शुभाय च सुखायैव क्षेमाय च जयाय हि

अन्यच्च मुनिश्रेष्ठ तवागमनकारणम् । शुभाय सुखायैव क्षेमाय जयाय च ॥

Verse 69

आद्यास्मि कृतकृत्योऽहमद्याहं सुकृती मुने । धर्मोनामाद्य जातोऽहं तव पद्युग्मदर्शनात्

आद्याहं कृतकृत्योऽस्मि सुकृती च मुनेऽद्य वै । तव पादयुगदर्शनादद्य धर्मोऽस्मि नामतः सत्यमेव च ॥

Verse 70

पूज्योऽहं च कृतार्थोहं धन्योहं चाद्य नारद । युष्मत्पादप्रसादाच्च पूज्योऽहं भुवनत्रये

अद्य नारद पूज्योऽहं कृतार्थोऽहं धन्योऽहम् । युष्मत्पादप्रसादेन पूज्योऽहं भुवनत्रये ॥

Verse 71

सूत उवाच । एवंविधैर्वचोभिश्च तोषितो मुनिसत्तमः । पप्रच्छ परया भक्त्या धर्मारण्यकथां शुभाम्

सूत उवाच । एवंविधैर्वचोभिस्तोषितो मुनिसत्तमः । परया भक्त्या पप्रच्छ धर्मारण्यकथां शुभाम् ॥

Verse 72

नारद उवाच । श्रुता व्यासमुखाद्धर्म्म धर्मारण्यकथा शुभा । तत्सर्वं हि कथय मे विस्तीर्णं च यथातथम्

नारद उवाच—व्यासमुखात् श्रुता मया धर्मारण्यकथा शुभा। तत्सर्वं विस्तरेण मे कथय, यथातथं सम्यक्॥

Verse 73

यम उवाच व्यग्रोऽहं सततं ब्रह्मन्प्राणिनां सुखदुःखिनाम् । तत्तत्कर्मानुसारेण गतिं दातुं सुखेतराम्

यम उवाच—ब्रह्मन्, अहं सततं व्यग्रः प्राणिनां सुखदुःखिनाम्। तत्तत्कर्मानुसारेण तेषां गतिं ददाम्यहम्, सुखेतराम्॥

Verse 74

तथापि साधुसंगो हि धर्मायैव प्रजायते । इह लोके परत्रापि क्षेमाय च सुखाय च

तथापि साधुसङ्गो हि धर्मायैव प्रजायते। इह लोके परत्रापि क्षेमाय च सुखाय च॥

Verse 76

सूत उवाच । यमेन कथितं सर्वं यच्छ्रुतं ब्रह्मसंसदि । आदिमध्यावसानं च सर्वं नैवात्र संशयः

सूत उवाच—यमेन कथितं सर्वं यच्छ्रुतं ब्रह्मसंसदि। आदिमध्यावसानं च सर्वं नैवात्र संशयः॥

Verse 77

कलिद्वापरयोर्मध्ये धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । गतोऽसौ नारदो मर्त्ये राज्यं धर्मसुतस्य वै

कलिद्वापरयोर्मध्ये धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। गतोऽसौ नारदो मर्त्ये धर्मसुतस्य राज्यं वै॥

Verse 78

आगतः श्रीहरेरंशो नारदः प्रत्यदृश्यत । ज्वलिताग्निप्रतीकाशो बालार्कसदृशेक्षणः

तत्र श्रीहरेरंशभूतो नारदः प्रत्यदृश्यत । ज्वलिताग्निसमप्रख्यो बालार्कसदृशेक्षणः ॥

Verse 79

ब्रह्मणः सन्निधौ यञ्च श्रुतं व्यासमुखेरितम् । तत्सर्वं कथयिष्यामि मानुषाणां हिताय वै

ब्रह्मणः सन्निधौ यच्च श्रुतं व्यासमुखोदितम् । तत्सर्वं कथयिष्यामि मानुषाणां हिताय वै ॥

Verse 80

वीणां गृहीत्वा महतीं कक्षासक्तां सखीमिव । कृष्णाजिनोत्तरासंगो हेमयज्ञोपवीतवान्

महतीं वीणां गृहीत्वा कक्षासक्तां सखीमिव । कृष्णाजिनोत्तरासङ्गो हेमयज्ञोपवीतवान् ॥

Verse 81

दण्डी कमंडलुकरः साक्षाद्वह्निरिवापरः । भेत्ता जगति गुह्यानां विग्रहाणां गुहोपमः

दण्डी कमण्डलुकरः साक्षाद्वह्निरिवापरः । जगति गुह्यभेद्ता स गुहोपमविवेचकः ॥

Verse 82

महर्षिगणसंसिद्धो विद्वान्गांधर्ववेदवित् । वैरकेलिकलो विप्रो ब्राह्मः कलिरिवापरः

महर्षिगणसंसिद्धो विद्वान् गान्धर्ववेदवित् । वैरकेलिकलो विप्रो ब्राह्मः कलिरिवापरः ॥

Verse 83

देवगंधर्वलोकानामादिवक्ता सुनिग्रहः । गाता चतुर्णां वेदानामुद्गाता हरिसद्गुणान्

देवगन्धर्वलोकानामादिवक्ता सुसंयतः सुदमितः। चतुर्णां वेदानां गाता हरिसद्गुणानामुद्गाता च॥

Verse 84

स नारदोऽथ विप्रर्षिर्ब्रह्मलोकचरोऽव्ययः । आगतोऽथ पुरीं हर्षाद्धर्मराजेन पालिताम्

स नारदो विप्रर्षिर्ब्रह्मलोकचरः अव्ययः। हर्षाद्धर्मराजपालितां पुरीमथ आगतः॥

Verse 86

लोकाननुचरन्सर्वानागतः स महर्षिराट् । नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा

लोकाननुचरन् सर्वानागतः स महर्षिराट्। नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा॥

Verse 87

तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् । सिंहासनात्समुत्थाय प्रययौ सन्मुखस्तदा

तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित्। सिंहासनात्समुत्थाय प्रययौ सन्मुखस्तदा॥

Verse 88

अभ्यवादयतं प्रीत्या विनयाव नतस्तदा । तदर्हमासनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि

अभ्यवादयतं प्रीत्या विनयावनतस्तदा। तदर्हमासनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि॥

Verse 89

अथ तत्रोपविष्टेषु राजन्येषु महात्मसु । महत्सु चोपविष्टेषु गंधर्वेषु च तत्र वै

अथ तत्र महात्मसु राजन्येषु उपविष्टेषु, महत्सु चोपविष्टेषु, गन्धर्वेषु च तत्रैव समुपविष्टेषु सति—

Verse 90

तुतोष च यथावञ्च पूजां प्राप्य च धर्मवित् । कुशली त्वं महाभाग तपसः कुशलं तव

धर्मवित् स यथावञ्च पूजां प्राप्य तुतोष। (उवाच) कुशली त्वं महाभाग? तपसः कुशलं तव?

Verse 91

न कश्चिद्बाधते दुष्टो दैत्यो हि स्वर्गभूपतिम् । मुने कल्याणरूपस्त्वं नमस्कृतः सुरासुरैः । सर्व्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मपुत्र कृपानिधे

न कश्चिद् बाधते दुष्टो दैत्यो हि स्वर्गभूपतिम्। मुने, कल्याणरूपस्त्वं नमस्कृतः सुरासुरैः। सर्वगः सर्ववेत्ता च, ब्रह्मपुत्र, कृपानिधे॥

Verse 92

नारद उवाच । सर्वतः कुशलं मेद्य प्रसादाद्ब्रह्मणः सदा । कुशली त्वं महाभाग धर्मपुत्र युधिष्ठिर

नारद उवाच—सर्वतः कुशलं मेऽद्य प्रसादाद् ब्रह्मणः सदा। कुशली त्वं महाभाग धर्मपुत्र युधिष्ठिर॥

Verse 93

भ्रातृभिः सह राजेंद्र धर्मेषु रमते मनः । दारैः पुत्रैश्च भृत्यैश्च कुशलैर्गजवाजिभिः

भ्रातृभिः सह राजेन्द्र धर्मेषु रमते मनः? दारैः पुत्रैश्च भृत्यैश्च, कुशलैर्गजवाजिभिः?

Verse 94

औरसानिव पुत्रांश्च प्रजा धर्मेण धर्मज । पालयसि किमाश्चर्यं त्वया धन्या हि सा प्रजा

धर्मराज! त्वं धर्मेण प्रजाः स्वौरसानिव पुत्रान् पालयसि। अत्र किं विस्मयः? त्वया शासिता सा प्रजा नूनं धन्या।

Verse 96

युधिष्ठिर उवाच । कुशलं मम राष्ट्रं च भवतामंघ्रिस्पर्शनात् । दर्शनेन महाभाग जातोऽहं गतकिल्बिषः

युधिष्ठिर उवाच— भवताम् अङ्घ्रिस्पर्शनात् मम राष्ट्रं कुशलं शुभं च। महाभाग! भवद्दर्शनेनाहं गतकिल्बिषो जातः।

Verse 97

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सभाग्योऽहं धरातले । अद्याहं सुकृती जातो ह्मपुत्रे गृहागते

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सभाग्योऽहं धरातले। अद्याहं सुकृती जातो यत् मे पूज्यपुत्रा गृहागताः।

Verse 98

कुत आगमनं ब्रह्मन्नद्य ते मुनिसत्तम । अनुग्रहार्थं साधूनां किं वा कार्येण केन च

कुत आगतोऽसि ब्रह्मन् अद्य, मुनिसत्तम? साधूनामनुग्रहार्थं किम्, अथवा केनचित् कार्येण त्वमिहागतः?

Verse 99

पालनात्पोषणान्नॄणां धर्मो भवति वै ध्रुवम् । तत्तद्धर्मस्य भोक्ता त्वमित्येवं मनुरब्रवीत्

नॄणां पालनपोषणाभ्यां धर्मो वै ध्रुवं प्रतिष्ठते। तस्मात् तस्यैव धर्मस्य भोक्ता त्वम्—इति मनुरब्रवीत्।

Verse 100

धर्मारण्याश्रितां दिव्यां सर्वसंतापहारिणीम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते ब्रह्महत्यया

धर्मारण्यसमाश्रितां दिव्यां कथां सर्वसंतापहारिणीम्। यां श्रुत्वा जनः सर्वपापेभ्यो मुच्यते, ब्रह्महत्यादोषादपि॥

Verse 101

हत्यायुतप्रशमनीं तापत्रयविनाशिनीम् । यां वै श्रुत्वातिभक्त्या च कठिनो मृदुतां भजेत्

हत्यायुतप्रशमनीं तापत्रयविनाशिनीम्। यां वै श्रुत्वातिभक्त्या च कठोरः अपि मृदुतां भजेत्॥

Verse 110

सूत उवाच । एवमुक्त्वा विधेः पुत्रस्तत्रैवांतरधीयत । तस्मिन्गते स नृपतिः क्रीडते सचिवैः सह

सूत उवाच—एवमुक्त्वा विधेः पुत्रस्तत्रैव अन्तरधीयत। तस्मिन्गते स नृपतिः सचिवैः सह क्रीडते॥

Verse 120

रक्षितं पालितं केन कस्मिन्कालेऽथ निर्मितम् । किंकिं त्वत्राभवत्पूर्वं शंशैतत्पृच्छतो मम

रक्षितं पालितं केन कस्मिन्कालेऽथ निर्मितम्। किं किं त्वत्राभवत्पूर्वं शंसैतत्पृच्छतो मम॥

Verse 121

भूतं भव्यं भविष्यञ्च तस्मिन्स्थाने च यद्भवेत् । तत्सर्वं कथयस्वाद्य तीर्थानां च यथा स्थितिः

भूतं भव्यं भविष्यञ्च तस्मिन्स्थाने च यद्भवेत्। तत्सर्वं कथयस्वाद्य तीर्थानां च यथा स्थितिः॥