Adhyaya 27

Verse 1

सूत उवाच । तत्र तस्य समीपस्थं मार्कंडेनोपलक्षितम् । तीर्थं गोवत्ससंज्ञं तु सर्वत्र भुवि संश्रुतम्

सूत उवाच—तत्र तस्य समीपे मार्कण्डेयेनोपलक्षितं गोवत्ससंज्ञं तीर्थं सर्वत्र भुवि विश्रुतम्।

Verse 2

तत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः । स्वयंभूलिंगरूपेण संस्थितो जगतां पतिः

तत्र गोवत्सस्वरूपेणाम्बिकापतिरवतीर्य, जगतां पतिः स्वयंभूलिङ्गरूपेण संस्थितोऽभवत्।

Verse 3

आसीद्बलाहकोनाम रुद्रभक्तो महाबलः । आखेटकसमायुक्तो नृपः परपुरंजयः

आसीद्बलाहको नाम नृपो महाबलः, रुद्रभक्तोऽखेटकसमायुक्तः परपुरंजयः।

Verse 4

मृगयूथे स्थितं दृष्ट्वा गोवत्सं तत्पदातिना । उक्तो राजा मया दृष्टं कौतुकं नृपसत्तम

मृगयूथमध्ये स्थितं गोवत्सं दृष्ट्वा स पदातिः राजानं प्रत्युवाच— “नृपसत्तम, मया अद्भुतं कौतुकं दृष्टम्।”

Verse 5

गोवत्सो मृगयूथस्य दृष्टो मध्यस्थितो मया । तेषामेवानुरक्तोऽसौ जनन्या रहितस्तथा

“मया मृगयूथस्य मध्ये एव गोवत्सो दृष्टः। स तेषामेव अनुरक्तः, तथा जनन्या रहितोऽपि दृश्यते।”

Verse 6

द्रष्टुं तु कौतुकं राजा तं पदातिं पुरः स्थितम् । उवाच दर्शयस्वेति गोवत्सं च समाविशत्

कौतुकं द्रष्टुमिच्छन् राजा पुरःस्थितं तं पदातिमुवाच— “दर्शयस्व” इति; ततः स गोवत्सं प्रति समाविशत्।

Verse 7

गत्वाटवीं तदा राज्ञो दर्शितः स पदातिना । पदातिभिर्मृगानीकं दुद्राव त्रासितं यदा

तदा राज्ञा सह अटवीं गत्वा स पदातिना गोवत्सो दर्शितः। पदातिभिः समीपं गम्यमाने त्रासितं मृगानीकं दुद्राव।

Verse 8

पीलुगुल्मं प्रति गतं गोवत्सः प्रस्थितस्तदा । राजा तद्धरणाकांक्षो प्राविशद्गुल्ममादरात्

तदा गोवत्सः पीलुगुल्मं प्रति प्रस्थितः। तं धर्तुमिच्छन् राजा सादरं तस्मिन् गुल्मे प्राविशत्।

Verse 9

तत्र स्थितं स गोवत्समपश्यन्नृपतिः स्वयम् । यावद्गृह्णाति तं तावल्लिंगं जातं समुज्वलम्

तत्र नृपतिः स्वयमेव स्थितं गोवत्समपश्यत्। यावत्तं ग्रहीतुं प्रववृते तावदेव समुज्ज्वलं शिवलिङ्गं सहसा प्रादुरभवत्॥

Verse 10

तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा किमेतदित्यचिंतयत् । यावच्चिंतयते ह्येवं देहं त्यक्त्वा दिवं गतः

तं दृष्ट्वा राजा विस्मितः ‘किमेतत्’ इत्यचिन्तयत्। एवं चिन्तयन्नेव देहं त्यक्त्वा दिवं जगाम॥

Verse 11

अत्रांतरे गगनतले समंततः श्रूयते सुरजयकारगर्जितम् । पपात पुष्पवृष्टिरंबराद्राजा गतः शिवभुवनं च तत्क्षणात्

अत्रान्तरे गगनतले समन्ततः सुरजयकारगर्जितं श्रूयते। अम्बरात् पुष्पवृष्टिः पपात, राजा च तत्क्षणात् शिवभुवनं गतः॥

Verse 12

तावत्पश्यति तन्नाभ्यं गोवत्सं बालकं स्थितम् । नूनमेष महादेवो वत्सरूपी महेश्वरः

तावत् स तस्मिन्नेव स्थाने बालकसदृशं गोवत्सं स्थितं पश्यति। नूनमेष महादेवो वत्सरूपी महेश्वरः॥

Verse 13

तमानेतुं समुद्युक्तो राजा तमुज्जहार च । तदा तद्देव लिंगं तु नोत्तिष्ठति कथंचन । तदा देवाः सहानेन प्रार्थयामासुरीश्वरम्

तमानेतुं समुद्युक्तो राजा तमुज्जहार च। तदा तद्देव-लिङ्गं तु नोत्तिष्ठति कथञ्चन। ततः देवाः सहानेन प्रार्थयामासुरीश्वरम्॥

Verse 14

देवा ऊचुः । भगवन्सर्वदेवेश स्थातव्यं भवता विभो । शुक्लेन लिंगरूपेण सर्वलोकहितैषिणा

देवा ऊचुः—भगवन् सर्वदेवेश विभो, सर्वलोकहितैषिणा भवता शुक्लेन लिङ्गरूपेणात्र स्थातव्यम्।

Verse 15

श्रीमहादेव उवाच । स्थास्याम्यहं सदैवात्र लिंगरूपेण देवताः । यस्माद्भाद्रपदे मासि कृष्णपक्षे कुहू दिने

श्रीमहादेव उवाच—देवताः, अहं सदैवात्र लिङ्गरूपेण स्थास्यामि; यस्माद् भाद्रपदे मासि कृष्णपक्षे कुहूदिने।

Verse 16

तथा तद्दिवसे तत्र स्नानं कृत्वा विधानतः । लिंगं ये पूजयिष्यंति न तेषां विद्यते भयम्

तथा तद्दिवसे तत्र विधानतः स्नानं कृत्वा ये लिङ्गं पूजयिष्यन्ति, तेषां भयम् न विद्यते।

Verse 17

ऋते च पिंडदानेन पूर्वजाः शाश्वतीः समाः । रौरवे नरके घोरे कुंभीपाके च ये गताः

ऋते च पिण्डदानेन पूर्वजाः शाश्वतीः समाः; रौरवे नरके घोरे कुम्भीपाके च ये गताः।

Verse 18

अनेकनरकस्थाश्च तिर्यग्योनिगताश्च ये । सकृत्पिंडप्रदानेन स्यात्ते षामक्षया गतिः

अनेकनरकस्थाश्च तिर्यग्योनिगताश्च ये; सकृत्पिण्डप्रदानेन तेषामक्षया गतिः स्यात्।

Verse 19

ततो बलाहको राजा सर्वदेवसमन्वितः । स्थापयामास तल्लिंगं सर्वदेवसमीपतः

ततः सर्वदेवसमन्वितो बलाहको राजा तल्लिङ्गं सर्वदेवसमीपे प्रतिष्ठापयामास।

Verse 20

चकार बहुदानानि लोकानां हितकाम्यया । यावदर्चयते ह्येवं रुद्रोऽपि स्वयमागतः

लोकहितकाम्यया स बहुदानानि चकार; एवं यावदर्चयते तावद्रुद्रोऽपि स्वयमेव तत्र समागतः।

Verse 21

रुद्र उवाच । अस्यां रात्रौ तु मनुजाः श्रद्धाभक्तिसमन्विताः । येर्चयिष्यंति देवेशं तेषां पुण्यमनंतकम्

रुद्र उवाच—अस्यां रात्रौ श्रद्धाभक्तिसमन्विता मनुजाः ये देवेशमर्चयिष्यन्ति, तेषां पुण्यमनन्तकं भवति।

Verse 22

जागरं ये करिष्यंति गीतशास्त्रपुरःसरम् । उद्धरिष्यंति ते मर्त्याः कुलमेकोत्तरं शतम्

ये गीतशास्त्रपुरःसरं जागरं करिष्यन्ति, ते मर्त्याः कुलमेकोत्तरं शतमुद्धरिष्यन्ति।

Verse 23

तावद्गर्ज्जंति तीर्थानि नैमिषं पुष्करं गया । प्रयागं च प्रभासं च द्वारका मथुराऽर्बुदः

तदा तीर्थानि गर्जन्ति—नैमिषं पुष्करं गया, प्रयागं च प्रभासं च, द्वारका मथुरा च, अर्बुदश्च।

Verse 24

यावन्न दृश्यते लिंगं गोवत्सं परमाद्भुतम् । यदा हि कुरुते भावं गोवत्सगमनं प्रति

यावन्न दृश्यते परमाद्भुतं गोवत्साख्यं लिङ्गम् । यदा तु गोवत्सगमनं प्रति भावं करोति, तदा तस्य दर्शनं सन्निकृष्टं भवति ॥

Verse 25

स्ववंशजास्तदा सर्वे नृत्यंति हर्षिता ध्रुवम्

स्ववंशजास्तदा सर्वे हर्षिता ध्रुवं नृत्यन्ति । आनन्दपूरितचित्ताः प्रमुदिता बभूवुः ॥

Verse 26

सूत उवाच । यच्चान्यदद्भुतं तत्र वृत्तांतं शृणु त द्विजा । येन वै श्रुतमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

सूत उवाच—द्विजाः, तत्र वृत्तान्तमपरमद्भुतं शृणुत । येन वै श्रुतमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ॥

Verse 27

यदा वै स्थापितं लिंगं सर्वदेवैः पुरातनम् । विष्णोः प्रतिष्ठानगुणात्सर्वेषां च दिवौक साम्

यदा सर्वदेवैः पुरातनं लिङ्गं स्थापितं, विष्णोः प्रतिष्ठानगुणात् । तदा दिवौकसां सर्वेषां च शुभफलप्रदं बभूव ॥

Verse 28

अणुमात्रप्रमाणेन प्रत्यहं समवर्द्धत । ततस्ते मनुजा देवा भीतास्तं शरणं ययुः

अणुमात्रप्रमाणेन प्रत्यहं समवर्द्धत । ततस्ते मनुजा देवा भीताः तं शरणं ययुः ॥

Verse 29

देवा ऊचुः । वृद्धिं संहर देवेश लोका नां स्वस्ति तद्भवेत् । एवमुक्ते ततो लिंगाद्वागुवाचाशरीरिणी

देवा ऊचुः—हे देवेश, एतां वृद्धिं संहर; लोकानां स्वस्तिर्भवतु। एवमुक्ते ततो लिङ्गादशरीरिणी वागुवाच।

Verse 30

शिववाण्युवाच । हे लोका मा भयं वोऽस्तु उपायः श्रूयतामयम् । कश्चिच्चंडालमानीय मत्पुरः स्थाप्यतां धुवम्

शिववाण्युवाच—हे लोकाः, मा भयं वोऽस्तु; उपायोऽयं श्रूयताम्। कश्चिच्चण्डालमानीय मत्पुरः ध्रुवं स्थाप्यताम्।

Verse 31

चंडालांश्च समानीय दधुर्देवस्य ते पुरः । तथापि तस्य वृद्धिस्तु नैव निर्वर्तते पुनः

चण्डालांश्च समानीय ते देवस्य पुरो दधुः। तथापि तस्य वृद्धिस्तु नैव निर्वर्तते पुनः।

Verse 32

वागुवाच । कर्म्मणा यस्तु चंडालः सोऽग्रे मे स्थाप्यतां जनाः । तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं मतिं चकुर्विलोचने

वागुवाच—कर्मणा यस्तु चण्डालः सोऽग्रे मे स्थाप्यतां जनाः। तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं मतिं चक्रुर्विलोचने।

Verse 33

मार्गमाणास्तदा ते तु ग्रामाणि च पुराणि च । कञ्चित्कर्मरतं पापं ददृशुर्ब्राह्मणब्रुवम्

मार्गमाणास्तदा ते तु ग्रामाणि च पुराणि च। कञ्चित्कर्मरतं पापं ददृशुर्ब्राह्मणब्रुवम्।

Verse 34

वृषभान्भारसंयुक्तान्मध्याह्नेवाहयत्तु सः । क्षुत्तृट्श्रमपरीतांश्च दुर्बलान्क्रूरमानसः

स क्रूरमानसो मध्याह्नेऽपि भारसंयुक्तान् वृषभान् वाहयामास; क्षुत्-तृष्णा-श्रमपरीतान् दुर्बलान् प्राणिनो निघृणः पीडयामास।

Verse 35

अस्नात्वापि पर्युषितं भक्षयंतीह वै द्विजाः । तं समादाय देवेशं जग्मुर्यत्र जगद्गुरुः

अस्नात्वा पर्युषितं भक्षयन्तं तं द्विजाः समादाय, देवेशं जगद्गुरुं यत्र स्थितं तत्र निन्युः।

Verse 36

देवालयाग्रभूमौ तं स्थापयासुरादृताः । भस्मी बभूव सहसा गोवत्साग्रे निरूपितः

देवालयाग्रभूमौ तं आदरेण स्थापयामासुः; स सहसा भस्मीभूतः, गोवत्साग्रे इव निरूपितः।

Verse 37

चंडालस्थल इत्येष प्रसिद्धोसौऽभवत्क्षितौ । तत्र स्थितैर्न चाद्यापि प्रासादो दश्यते हि सः

एष स्थलः क्षितौ ‘चण्डालस्थल’ इति प्रसिद्धोऽभवत्; तत्र स्थितैर्न चाद्यापि प्रासादसदृशो देवालयः दृश्यते।

Verse 38

तदाप्रभृति तल्लिंगं साम्यभावमुपागतम् । धौतपाप्मा गतस्तीर्थं द्विजो लिंगनिरीक्षिणात्

तदाप्रभृति तल्लिङ्गं साम्य-शान्तिभावमुपागतम्; लिङ्गदर्शनमात्रेण धौतपाप्मा द्विजस्तीर्थं प्राप्नोति।

Verse 39

प्रत्यहं पूजयामास गोवत्सं गत किल्बिषः । विशेषात्कृष्णपक्षस्य चतुर्द्दश्यां समागतः

स किल्बिषविमुक्तः प्रत्यहं गोवत्सं पूजयामास; विशेषतः कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां समागतः।

Verse 40

एतत्तदद्भुतं तस्य देवस्य च त्रिशूलिनः । शृणुयाद्यो नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

एतत्तदद्भुतं तस्य देवस्य त्रिशूलिनः प्रभावम्; यो नरो भक्त्या शृणुयात् स सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 41

भूत उवाच । गोवत्समिति विख्यातं नराणां पुण्यदं परम् । अनेकजन्मपापघ्नं मार्कंडेयेन भाषितम्

भूत उवाच— ‘गोवत्स’ इति विख्यातं नराणां पुण्यदं परम्; अनेकजन्मपापघ्नं मार्कण्डेयेन भाषितम्।

Verse 42

तत्र तीर्थे सकृत्स्नानं रुद्रलोकप्रदं नृणाम् । पापदेहविशुद्धयर्थं पापेनोपहतात्मनाम्

तत्र तीर्थे सकृत्स्नानं नृणां रुद्रलोकप्रदम्; पापेनोपहतात्मनां पापदेहविशुद्ध्यर्थम्।

Verse 43

कूपे तर्पणतश्चैव श्राद्धतश्चैव तृप्तता । भाद्रपदे विशे षेण पक्षस्यांते भवेत्कलौ

कूपे तर्पणतश्चैव श्राद्धतश्चैव तृप्तता; भाद्रपदे विशेषेण पक्षस्यान्ते भवेत् कलौ।

Verse 44

एकविंशतिवारांस्तु गयायां तर्पणे कृते । पितॄणां परमा तृप्तिः सकृद्वै गंगकूपके

गयायां तर्पणं एकविंशतिवारं कृतमपि; पितॄणां परमा तृप्तिः खलु गंगकूपके सकृदेव तर्पणेन सिध्यति।

Verse 45

तस्मिन्गोवत्ससामीप्ये तिष्ठते गंगकूपकः । तस्मिंस्तिलोदकेनापि सद्गतिं यांति तर्पिताः

तस्मिन्गोवत्ससामीप्ये गंगकूपकः प्रतिष्ठितः; तत्र तिलोदकेनापि तर्पिताः सद्गतिं यान्ति।

Verse 46

पितरो नरकाद्वापि सुपुण्येन सुमेधसा । गोप्रदानं प्रशंसंति तस्मिंस्तीर्थे मुनीश्वराः

सुपुण्येन सुमेधसा नरकादपि पितरः; तस्मिंस्तीर्थे गोप्रदानं प्रशंसन्ति, मुनीश्वराश्च तदनुशंसन्ति।

Verse 47

विप्राय स्वर्णदानं तु रुद्रलोके नयेन्नरम् । सरस्वतीशिवक्षेत्रे गंगा च गंगकूपके

विप्राय स्वर्णदानं तु नरं रुद्रलोके नयति; सरस्वतीशिवक्षेत्रे तथा गंगकूपकेऽपि गंगासन्निधिः।

Verse 48

एकस्थमेतत्त्रितयं स्वर्गापवर्गकारणम् । सेवितं चर्षिभिः सिद्धैस्तीर्थं सर्वत्र विश्रुतम्

एकस्थमेतत्त्रितयं स्वर्गापवर्गकारणम्; ऋषिभिः सिद्धैश्च सेवितं तीर्थं सर्वत्र विश्रुतम्।

Verse 49

पीलुयुग्मं स्थितं तत्र तत्तीर्थं मुनिसेवितम् । स्नानात्स्वर्गप्रदं चैव पानात्पापविशुद्धिदम्

तत्र पीलुवृक्षयोः युग्मं स्थितं; तत् तीर्थं मुनिभिः सेवितम्। तत्र स्नानं स्वर्गप्रदं, जलपानं च पापविशुद्धिकरम्॥

Verse 50

कीर्त्तनात्पुण्यजननं सेवनान्मुक्तिदं परम् । तद्वै पश्यंति ये भक्त्या ब्रह्महा यदि मातृहा

तस्य कीर्तनात् पुण्यं जन्यते; तस्य सेवनात् परमा मुक्तिः प्रदीयते। ये भक्त्या तद् पश्यन्ति, ब्रह्महा वा मातृहा वा, तेऽपि शुद्धिं यान्ति॥

Verse 51

बालघाती च गोघ्नश्च ये च स्त्रीशूद्रघातकाः । गरदाश्चाग्निदाश्चैव गुरुद्रोहरताश्च ये

बालघातिनो गोघ्नाश्च, स्त्रीशूद्रघातकास्तथा। गरदाः अग्निदाश्चैव, गुरुद्रोहपरायणाश्च ये॥

Verse 52

तपस्विनिन्दकाश्चैव कूटसाक्ष्यं करोति यः । वक्ता च परदोषस्य परस्य गुणलोपकः

तपस्विनिन्दकाश्चैव, कूटसाक्ष्यं करोति यः। वक्ता च परदोषस्य, परस्य गुणलोपकः॥

Verse 53

सर्वपापमयोऽप्यत्र मुच्यते लिंगदर्शनात्

अत्र सर्वपापमयोऽपि जनो लिङ्गदर्शनमात्रेण मुच्यते॥