Adhyaya 23

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यत्कृतं पुरा । तत्सर्वं कथयाम्यद्य शृणुष्वैकाग्रमानसः

व्यास उवाच—अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यत्कृतं पुरा; तत्सर्वं कथयाम्यद्य, शृणुष्वैकाग्रमानसः।

Verse 2

देवानां दानवानां च वैराद्युद्धं बभूव ह । तस्मिन्युद्धे महादुष्टे देवाः संक्लिष्टमानसाः

देवानां दानवानां च वैराद्युद्धं बभूव ह; तस्मिन्युद्धे महादुष्टे देवाः संक्लिष्टमानसाः।

Verse 3

बभूवुस्तत्र सोद्वेगा ब्रह्माणं शरणं ययुः

बभूवुस्तत्र सोद्वेगा ब्रह्माणं शरणं ययुः।

Verse 4

देवा ऊचुः । ब्रह्मन्केन प्रकारेण दैत्यानां वधमेव च । करोम्यद्य उपायं हि कथ्यतां शीघ्रमेव मे

देवा ऊचुः—ब्रह्मन् केन प्रकारेण दैत्यानां वधमेव च; उपायं मे कथ्यतां शीघ्रमद्य करोमि।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । मया हि शंकरेणैव विष्णुना हि तथा पुरा । यमस्य तपसा तुष्टैर्धर्मारण्यं विनिर्मितम्

ब्रह्मोवाच—पुरा मया शङ्करेणैव विष्णुना च सह, यमस्य तपसा तुष्टैः, धर्मारण्यं नाम पवित्रं वनं विनिर्मितम्।

Verse 6

तत्र यद्दीयते दानं यज्ञं वा तप उत्तमम् । तत्सर्वं कोटिगुणितं भवेदिति न संशयः

तत्र यद्दीयते दानं यज्ञो वा तप उत्तमम्, तत्सर्वं कोटिगुणितं भवति—अत्र न संशयः।

Verse 7

पापं वा यदि वा पुण्यं सर्वं कोटि गुणं भवेत् । तस्माद्दैत्यैर्न धर्षितं कदाचिदपि भोः सुराः

पापं वा यदि वा पुण्यं तत्र सर्वं कोटिगुणं भवेत्। तस्माद्दैत्यैर्न धर्षितं कदाचिदपि भोः सुराः।

Verse 8

श्रुत्वा तु ब्रह्मणो वाक्यं देवाः सर्वे सविस्मयाः । ब्रह्माणं त्वग्रतः कृत्वा धर्मार ण्यमुपाययुः

ब्रह्मणो वाक्यं श्रुत्वा देवाः सर्वे सविस्मयाः। ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा धर्मारण्यं समुपाययुः।

Verse 9

सत्रं तत्र समारभ्य सहस्राब्दमनुत्तमम् । वृत्वाऽचार्यं चांगिरसं मार्कंण्डेयं तथैव च

तत्र सत्रं समारभ्य सहस्राब्दमनुत्तमम्। आचार्यं वृत्वा चाङ्गिरसं मार्कण्डेयं तथैव च।

Verse 10

अत्रिं च कश्यपं चैव होता कृत्वा महामतिः । जमदग्निं गौतमं च अध्वर्युत्वं न्यवेदयन्

महामतयः अत्रिं कश्यपं च होतृत्वे नियोज्य, जमदग्निं गौतमं च अध्वर्युत्वे न्यवेदयन्।

Verse 11

भरद्वाजं वसिष्ठं तु प्रत्यध्वर्युत्वमादिशन् । नारदं चैव वाल्मीकिं नोदना याकरोत्तदा

भरद्वाजं वसिष्ठं च प्रत्यध्वर्युत्वे आदिशन्; तदा नारदं वाल्मीकिं च नोदनाकार्ये न्ययोजयन्।

Verse 12

ब्रह्मासने च ब्रह्माणं स्थापयामासुरादरात् । क्रोशचतुष्कमात्रां च वेदिं कृत्वा सुरैस्ततः

आदरात् ब्रह्मासने ब्रह्माणं स्थापयामासुः; ततः सुरैः क्रोशचतुष्कमात्रा वेदी निर्मिता।

Verse 13

द्विजाः सर्वे समाहूता यज्ञस्यार्थे हि जापकाः । ऋग्यजुःसामाथर्वान्वै वेदानुद्गिरयंति ये

यज्ञार्थं सर्वे द्विजाः जापकाः समाहूताः; ये ऋग्यजुःसामाथर्ववेदान् उद्गिरन्ति।

Verse 14

गणनाथं शंभुसुतं कार्त्तिकेयं तथैव च । इन्द्रं वज्रधरं चैव जयंतं चन्द्रसूनुकम्

गणनाथं शम्भुसुतं कार्त्तिकेयम् तथा; इन्द्रं वज्रधरं चैव जयन्तं चन्द्रसूनुकं च समाह्वयन्।

Verse 15

चत्वारो द्वारपालाश्च देवाः शूरा विनिर्मिताः । ततो राक्षोघ्नमंत्रेण हूयते हव्यवाहनः

चत्वारो द्वारपालाः शूरा देवाः नियुक्ताः। ततः राक्षोघ्नमन्त्रेण हव्यवाहनेऽग्नौ हविर्हूयते॥

Verse 16

तिलांश्च यवमिश्रांश्च मध्वाज्येन च मिश्रितान् । जुहुवुस्ते तदा देवा वेदमंत्रैर्नरेश्वर

तिलान् यवमिश्रांश्च मध्वाज्यसमन्वितान्। तदा ते देवाः वेदमन्त्रैः जुहुवुः नरेश्वर॥

Verse 17

आघारावाज्यभागौ च हुत्वा चैव ततः परम् । द्राक्षेक्षुपूगनारिंग जंबीरं बीजपूरकम्

आघारौ आज्यभागौ च हुत्वा ततः परम्। द्राक्षेक्षुपूगनारङ्गजम्बीरं बीजपूरकम्॥

Verse 18

उत्तरतो नालिकेरं दाडिमं च यथाक्रमम् । मध्वाज्यं पयसा युक्तं कृशरशर्करायुतम्

उत्तरतो नालिकेरं दाडिमं च यथाक्रमम्। मध्वाज्यं पयसा युक्तं कृशरशर्करायुतम्॥

Verse 19

तंडुलैः शतपत्रैश्च यज्ञे वाचं नियम्य च । विचिंत्य च महाभागाः कृत्वा यज्ञं सदक्षिणम्

तण्डुलैः शतपत्रैश्च यज्ञे वाचं नियम्य च। विचिन्त्य महाभागाः कृत्वा यज्ञं सदक्षिणम्॥

Verse 20

उत्तमं च शुभं स्तोमं कृत्वा हर्षमुपाययुः । अवारितान्नमददन्दीनांधकृपणेष्वपि

उत्तमं शुभं च स्तोमं कृत्वा ते महाहर्षं प्राप्नुवन्। अवारितान्नं ददुः—दीनान्धकृपणेष्वपि॥

Verse 21

ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण दत्तमन्नं यथेप्सितम् । पायसं शर्करायुक्तं साज्यशाकसमन्वितम्

ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण यथेप्सितमन्नं दत्तम्। शर्करायुक्तं पायसं साज्यशाकसमन्वितम्॥

Verse 22

मंडका वटकाः पूपास्तथा वै वेष्टिकाः शुभाः । सहस्रमोदकाश्चापि फेणिका घुर्घुरादयः

मण्डकाः वटकाः पूपाः तथा वै वेष्टिकाः शुभाः। सहस्रमोदकाश्चापि फेणिका घुर्घुरादयः॥

Verse 23

ओदनश्च तथा दाली आढकीसंभवा शुभा । तथा वै मुद्गदाली च पर्पटा वटिका तथा

ओदनश्च तथा दाली आढकीसम्भवा शुभा। तथा वै मुद्गदाली च पर्पटा वटिका तथा॥

Verse 24

प्रलेह्यानि विचित्राणि युक्तास्त्र्यूषणसंचयैः । कुल्माषा वेल्लकाश्चैव कोमला वालकाः शुभाः

प्रलेह्यानि विचित्राणि त्र्यूषणसञ्चयैः युक्तानि। कुल्माषा वेल्लकाश्चैव कोमला वालकाः शुभाः॥

Verse 25

कर्कटिकाश्चार्द्रयुता मरिचेन समन्विताः । एवंविधानि चान्नानि शाकानि विविधानि च

कर्कटिकाश्चार्द्रयुताः मरिचेन समन्विताः। एवंविधान्यन्नानि शाकानि च विविधानि च॥

Verse 26

भोजयित्वा द्विजान्सर्वान्धर्मारण्य निवासिनः । अष्टादशसहस्राणि सपुत्रांश्च तदा नृप

भोजयित्वा द्विजान् सर्वान् धर्मारण्यनिवासिनः। अष्टादशसहस्राणि सपुत्रांश्च तदा नृप॥

Verse 27

प्रतिदिनं तदा देवा भोजयंति स्म वाडवान् । एवं वर्षसहस्रं वै कृत्वा यज्ञं तदामराः

प्रतिदिनं तदा देवा भोजयन्ति स्म वाडवान्। एवं वर्षसहस्रं वै कृत्वा यज्ञं तदामराः॥

Verse 28

कृत्वा दैत्यवधं राजन्निर्भयत्वमवाप्नुयुः । स्वर्गं जग्मुस्ते सहसा देवाः सर्वे मरुद्गणाः

कृत्वा दैत्यवधं राजन् निर्भयत्वमवाप्नुयुः। स्वर्गं जग्मुस्ते सहसा देवाः सर्वे मरुद्गणाः॥

Verse 29

तथैवाप्सरसः सर्वा ब्रह्मवि ष्णुमहेश्वराः । कैलासशिखरं रम्यं वैकुंठं विष्णुवल्लभम्

तथैवाप्सरसः सर्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। कैलासशिखरं रम्यं वैकुण्ठं विष्णुवल्लभम्॥

Verse 30

ब्रह्मलोकं महापुण्यं प्राप्य सर्वे दिवौकसः । परं हर्षमुपाजग्मुः प्राप्य नंदनमुत्तम्

महापुण्यं ब्रह्मलोकं प्राप्य सर्वे दिवौकसः । उत्तमं नन्दनं प्राप्य परमानन्दमवापिरे ॥

Verse 31

स्वेस्वे स्थाने स्थिरीभूत्वा तस्थुः सर्वे हि निर्भयाः

स्वस्वस्थाने स्थिरीभूत्वा तस्थुः सर्वे निराकुलाः । निर्भयाः सर्वथा भूत्वा न चचालुर्मुहुः क्वचित् ॥

Verse 32

ततः कालेन महता कृताख्ययुगपर्यये । लोहासुरो मदोन्मत्तो ब्रह्मवेषधरः सदा

ततः कालेन महता कृताख्ययुगसङ्क्षये । लोहासुरो मदोन्मत्तो ब्राह्मणवेषधारकः ॥

Verse 33

आगत्य सर्वान्विप्रांश्च धर्षयेद्धर्मवित्तमान् । शूद्रांश्च वणिजश्चैव दंडघातेन ताडयेत्

आगत्य सर्वान् विप्रांश्च धर्षयेद् धर्मवित्तमान् । शूद्रान् वणिजश्चैव दण्डघातैस्तु ताडयेत् ॥

Verse 34

विध्वंसयेच्च यज्ञादीन्होमद्रव्याणि भक्षयेत् । वेदिका दीर्घिका दृष्ट्वा कश्मलेन प्रदूषयेत्

विध्वंसयेच्च यज्ञादीन् होमद्रव्याणि भक्षयेत् । वेदिकां दीर्घिकां दृष्ट्वा कश्मलेन प्रदूषयेत् ॥

Verse 35

मूत्रोत्सर्गपुरीषेण दूषयेत्पुण्यभूमिकाः । गहनेन तथा राजन्स्त्रियो दूषयते हि सः

मूत्रोत्सर्गपुरीषकर्मणा पुण्यभूमयः दूष्यन्ते; तथा राजन्, गूढसङ्गमेन नरः स्त्रीणां मानं शौचं च दूषयति।

Verse 36

ततस्ते वाडवाः सर्वे लोहासुरभयातुराः । प्रनष्टाः सपरीवारा गतास्ते वै दिशो दश

ततः ते वाडवाः सर्वे लोहासुरभयातुराः । प्रनष्टाः सपरीवारा दिशो दश जग्मिरे ॥

Verse 37

वणिजस्ते भयोद्विग्ना विप्राननुययुर्नृप । महाभयेन संभीता दूरं गत्वा विमृश्य च

वणिजस्ते भयोद्विग्ना विप्राननुययुर्नृप । महाभयेन संभीता दूरं गत्वा विमृशिरे ॥

Verse 38

सह शूद्रैद्विजैः सर्व एकीभूत्वा गतास्तदा । मुक्तारण्यं पुण्यतमं निर्जनं हि ययुश्च ते

सह शूद्रैर्द्विजैः सर्वे एकीभूत्वा गतास्तदा । मुक्तारण्यं पुण्यतमं निर्जनं हि ययुस्तदा ॥

Verse 39

निवासं कारयामासुर्नातिदूरे नरेश्वर । वजिङ्नाम्ना हि तद्ग्रामं वासयामासुरेव ते

नातिदूरे नरेश्वर निवासान् कारयामासुः । वजिङ्नाम्ना तद्ग्रामं वासयामासुरेव ते ॥

Verse 40

लोहासुरभयाद्राजन्विप्र नाम्ना विनिर्मितम् । शंभुना वणिजा यस्मात्तस्मात्तन्नामधारणम्

लोहासुरभयात् राजन् ‘विप्र’ इति नाम्ना तद् विनिर्मितं प्रतिष्ठापितं च। शम्भुना वणिजा यस्मात् स्थापितं तस्मात् तस्य तन्नामधारणम्॥

Verse 41

शंभुग्राममिति ख्यातं लोके विख्यातिमागतम् । अथ केचिद्भयान्नष्टा वणिजः प्रथमं तदा

‘शम्भुग्राम’ इति लोके ख्यातिं जगाम, विख्यातिम् अवाप च। अथ तदा भयात् केचिद् वणिजः प्रथमं नष्टा व्यभ्रंशन्त॥

Verse 42

ते नातिदूरे गत्वा वै मंडलं चक्रुरुत्तमम् । विप्रागमनकांक्षास्ते तत्र वासमकल्पयन्

ते नातिदूरं गत्वा वै उत्तमं मण्डलं चक्रुः। विप्रागमनकाङ्क्षिणस्तत्र वासं समकल्पयन्॥

Verse 43

मंडलेति च नाम्ना वै ग्रामं कृत्वा न्यवीवसन् । विप्रसार्थपरिभ्रष्टाः केचित्तु वणिजस्तदा

‘मण्डल’ इति नाम्ना वै ग्रामं कृत्वा न्यवसन्। विप्रसार्थात् परिभ्रष्टाः केचित्तु वणिजस्तदा॥

Verse 44

अन्यमार्गे गता ये वै लोहासुरभयार्दिताः । धर्मारण्यान्नाति दूरे गत्वा चिंतामुपाययुः

अन्यमार्गे गता ये वै लोहासुरभयार्दिताः। धर्मारण्यान्नातिदूरं गत्वा चिन्तामुपाययुः॥

Verse 45

कस्मिन्मार्गे वयं प्राप्ताः कस्मिन्प्राप्ता द्विजातयः । इति चिंतां परं प्राप्ता वासं तत्र त्वकारयन्

कस्मिन्मार्गे वयं प्राप्ताः, केन मार्गे द्विजातयः इहागताः? इति गाढचिन्तां परां प्राप्ताः, तत्रैव वासं कारयित्वा तस्थुः।

Verse 46

अन्यमार्गे गता यस्मात्तस्मात्तन्नामसंभवम् । ग्रामं निवासयामासुरडालंजमिति क्षितौ

अन्यमार्गे गता यस्मात्, तस्मात् तद्वृत्तान्तात् तन्नामसम्भवम्। क्षितौ ते ‘अडालंज’ इति नाम्ना ग्रामं निवासयामासुः।

Verse 47

यस्मिन्ग्रामे निवासी यो यत्संज्ञश्च वणिग्भवेत् । तस्य ग्रामस्य तन्नाम ह्यभवत्पृथिवीपते

यस्मिन्ग्रामे यो निवासी वणिग् यत्संज्ञो भवेत्, तस्यैव संज्ञया स ग्रामो नाम्ना प्रसिद्धोऽभवत्, हे पृथिवीपते।

Verse 48

वणिजश्च तथा विप्रा मोहं प्राप्ता भयार्दिताः । तस्मान्मोहेतिसंज्ञास्ते राजन्सर्वे निरब्रुवन्

वणिजश्च तथा विप्राः भयार्दिताः मोहं प्राप्ताः। तस्मात् ‘मोह’ इति संज्ञां ते सर्वे, हे राजन्, निरब्रुवन्।

Verse 49

एवं प्रनषणं नष्टास्ते गताश्च दिशो दिश । धर्मारण्ये न तिष्ठंति वाडवा वणिजोऽपि वा

एवं प्रनष्टाः सर्वथा नष्टाः, ते दिशो दिशं गताः। धर्मारण्ये न तिष्ठन्ति वाडवा वणिजोऽपि वा।

Verse 50

उद्वसं हि तदा जातं धर्मारण्यं च दुर्लभम् । भूषणं सर्वतीर्थानां कृतं लोहासुरेण तत्

उद्वासितं हि तदा जातं धर्मारण्यं च दुर्लभम् । सर्वतीर्थभूषणं तत् लोहासुरेणैव तथा विकृतम् ॥

Verse 51

नष्टद्विजं नष्टतीर्थं स्थानं कृत्वा हि दानवः । परां मुदमवाप्यैव जगाम स्वालयं ततः

नष्टद्विजं नष्टतीर्थं स्थानं कृत्वा हि दानवः । परां मुदमवाप्यैव जगाम स्वालयं ततः ॥