Adhyaya 2

Verse 1

। व्यास उवाच पृथ्वीपुरंध्यास्तिलकं ललाटे लक्ष्मीलतायाः स्फुटमालवालम् । वाग्देवताया जलकेलिरम्यं नोहेरकं संप्रति वर्णयामि

व्यास उवाच—अधुना नोहेरकं वर्णयामि—यत् पृथ्वीपुरन्ध्याः ललाटे तिलकवत् शोभते, लक्ष्मीलतायाः स्फुटमालवालवत् सुपुष्टं, वाग्देवतायाः जलकेलिरम्यवत् मनोहरं पुण्यसौन्दर्यनिलयम्।

Verse 2

साधु पृष्टं त्वया राजन्वाराणस्यधिकाधिकम् । धर्मारण्यं नृपश्रेष्ठ श्रृणुष्वावहितो भृशम्

साधु पृष्टं त्वया राजन् वाराणस्यधिकाधिकम्। धर्मारण्यं नृपश्रेष्ठ शृणुष्वावहितो भृशम्॥

Verse 3

सर्वतीर्थानि तत्रैव ऊषरं तेन कथ्यते । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैरिंद्राद्यैः परिसेवितम्

सर्वतीर्थानि तत्रैव; तेन ‘ऊषरम्’ इति कथ्यते। ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैरिन्द्राद्यैः परिसेवितम्॥

Verse 4

लोकपालैश्च दिक्पालैर्मातृभिः शिवशक्तिभिः । गंधर्वैश्वाप्सरोभिश्च सेवितं यज्ञकर्मभिः

लोकपालैश्च दिक्पालैर्मातृभिः शिवशक्तिभिः। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेवितं यज्ञकर्मभिः॥

Verse 6

तदाद्यं च नृपस्थानं सर्वसौख्यप्रदुं तथा । यज्ञैश्च बहुभिश्चैव सेवितं मुनिसत्तमैः

तदाद्यं च नृपस्थानं सर्वसौख्यप्रदं तथा। यज्ञैश्च बहुभिश्चैव सेवितं मुनिसत्तमैः॥

Verse 7

सिंहव्याघ्रैर्द्विपैश्चैव पक्षिभिर्विविधैस्तथा । गोमहिष्यादिभिश्चैव सारसैर्मृगशूकरैः

तत्र सिंहव्याघ्रैर्द्विपैश्च नानाविधैः पक्षिभिस्तथा । गोमहिष्यादिभिः सारसैर्मृगैः शूकरैश्च समाकीर्णम् ॥

Verse 8

सेवितं नृपशार्दूल श्वापदैवैर्विविधैरपि । तत्र ये निधनं प्राप्ताः पक्षिणः कीटकादयः

सेवितं नृपशार्दूल श्वापदैर्विविधैरपि । तत्र ये निधनं प्राप्ताः पक्षिणः कीटकादयः ॥

Verse 9

भूतवेतालशाकिनीग्रहदेवाधिदेवतैः । ऋतुभिर्मासपक्षैश्च सेव्यमानं सुरासुरेः

भूतवेतालशाकिनीग्रहदेवाधिदेवतैः । ऋतुभिर्मासपक्षैश्च सेव्यमानं सुरासुरैः ॥

Verse 10

एकोत्तरशतैः सार्द्धं मुक्तिस्तेषां हि शाश्वती । ते सर्वे विष्णुलोकांश्च प्रयांत्येव न संशयः

एकोत्तरशतैः सार्धं मुक्तिस्तेषां हि शाश्वती । ते सर्वे विष्णुलोकांश्च प्रयान्त्येव न संशयः ॥

Verse 11

संतारयति पूर्वज्ञान्दश पूर्वान्दशापरान् । यवव्रीहितिलैः सर्पिर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वया

संतारयति पूर्वज्ञान् दश पूर्वान् दशापरान् । यवव्रीहितिलैः सर्पिर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वया ॥

Verse 12

गुडैश्चैवोदकैर्नाथ तत्र पिंडं करोति यः । उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम्

नाथ, यः तत्र गुडैश्चोदकैश्च पिण्डं करोति, स सप्त गोत्राण्युद्धरेत्, कुलमेकाधिकं शतम् अपि समुद्धरेत्।

Verse 13

वृक्षैरनेकधा युंक्ते लतागुल्मैः सुशोभितम् । सदा पुण्यप्रदं तच्च सदा फलसमन्वितम्

वृक्षैरनेकधा युक्तं लतागुल्मैः सुशोभितम्। तत्स्थानं सदा पुण्यप्रदं, सदा फलसमन्वितम्॥

Verse 16

महानंदमयं दिव्यं पावनात्पावनं परम् । कलकंठः कलोत्कंठमनुगुंजति कुंजगः

महानन्दमयं दिव्यं पावनात् पावनं परम्। कुंजगे कलकण्ठः कलोत्कण्ठमनुगुञ्जति॥

Verse 17

ध्यानस्थः श्रोष्यति तदा पारावत्येति वार्य्यते । केकः कोकीं परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात्

ध्यानस्थः शृणुयात् तत्र ‘पारावती’ति वार्यते। केकः कोकीं परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात्॥

Verse 18

चकोरश्चंद्रिकाभोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः । पठंति सारिकाः सारं शुकं संबोधयत्यहो

चकोरश्चन्द्रिकाभोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः। सारिकाः सारं पठन्ति, शुकः संबोधयत्यहो॥

Verse 19

भेकोऽहिना क्रीडते च मानुषा राक्षसैः सह । निर्भयं वसते तत्र धर्म्मारण्यं च भूतले

तत्र भेकोऽप्यहिना सह क्रीडति, मानुषाश्च राक्षसैः सह वसन्ति। भूतले तस्मिन् धर्म्मारण्ये सर्वे निर्भयाः निवसन्ति॥

Verse 20

अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे । शापानुग्रहसंयुक्ता ब्राह्मणास्तत्र संति वै

तत्र पदेपदेऽश्वमेधाधिकः धर्मलाभः स्यात्। शापानुग्रहसंयुक्ता ब्राह्मणास्तत्र वै सन्ति॥

Verse 21

अष्टादशसहस्राणि पुण्यकार्येषु निर्मिताः । षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि भृत्यास्ते वणिजो भुवि

अष्टादशसहस्राणि पुण्यकार्येषु निर्मिताः। षट्त्रिंशत्सहस्राणि भुवि ते भृत्याः वणिजस्तथा॥

Verse 22

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते त्वयोनिजाः । पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिकाः शुद्धबुद्धयः । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्म्मारण्यनिवासिनः

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते त्वयोनिजाः। पुराणज्ञाः सदाचाराः धार्मिकाः शुद्धबुद्धयः। स्वर्गे देवाः प्रशंसन्ति धर्म्मारण्यनिवासिनः॥

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । धर्मारण्येति त्रिदशैः कदा नाम प्रतिष्ठितम् । पावनं भूतले जातं कस्मात्तेन विनिर्मितम्

युधिष्ठिर उवाच—धर्मारण्येति त्रिदशैः कदा नाम प्रतिष्ठितम्? पावनं भूतले जातं कस्मात्, केन हेतुना विनिर्मितम्?॥

Verse 24

तीर्थभूतं हि कस्माच्च कारणात्तद्वदस्व मे । ब्राह्मणाः कतिसं ख्याकाः केन वै स्थापिताः पुरा

कस्मात् कारणात् एतत् स्थानं तीर्थभूतं जातम्? तत् मे वद। ब्राह्मणाः कति संख्याका आसन्, केन वा पुरा अत्र स्थापिताः?

Verse 25

अष्टादशसहस्राणि किमर्थं स्थापितानि वै । कस्मिन्नंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा ब्रह्म सत्तमाः

अष्टादशसहस्राणि ब्राह्मणाः किमर्थं हि अत्र स्थापिताः? ते ब्रह्मसत्तमा ब्राह्मणाः कस्मिन्नंशे समुत्पन्नाः?

Verse 26

सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदांगपारगाः । ऋग्वेदेषु च निष्णाता यजुर्वेदकृतश्रमाः

ते सर्वविद्यासु निष्णाताः, वेदवेदाङ्गपारगाः। ऋग्वेदे निष्णाताः, यजुर्वेदाध्ययनेन कृतश्रमाश्च।

Verse 27

सामवेदांगपारज्ञास्त्रैविद्या धर्म वित्तमाः । तपोनिष्ठा शुभाचाराः सत्यव्रतपरायणाः

सामवेदाङ्गपारज्ञाः, त्रैविद्ये निष्णाताः, धर्मवित्तमाः। तपोनिष्ठाः शुभाचाराः, सत्यव्रतपरायणाश्च।

Verse 28

मासोपवासैः कृशितास्तथा चांद्रायणादिभिः । सदाचाराश्च ब्रह्मण्याः केन नित्यो पजीविनः । तत्सर्वमादितः कृत्स्नं ब्रूहि मे वदतां वर

मासोपवासैः कृशिताः, चान्द्रायणादिव्रतैस्तथा। सदाचाराः ब्रह्मण्याः, केन नित्योपजीविनः? तत् सर्वम् आदितः कृत्स्नं मे ब्रूहि, वदतां वर।

Verse 29

दानवास्तत्र दैतेया भूतवेतालसंभवाः । राक्षसाश्च पिशाचाश्च उद्वेजंते कथं न तान्

दानवास्तत्र दैतेया भूतवेतालसंभवाः । राक्षसाश्च पिशाचाश्च उद्वेजंते कथं न तान्