Adhyaya 15

Verse 1

व्यास उवाच । न पश्यंति तदा शीर्षं ब्रह्माद्यास्तु सुरास्तदा । किं कुर्म इति हेत्युक्त्वा ज्ञानिनस्ते व्यचिन्तयन्

व्यास उवाच—तदा ब्रह्मादयः सुराः शिरः पश्यितुं न शेकुः। ‘किं कुर्मः’ इति हेत्युक्त्वा ते ज्ञानिनः सम्यग् व्यचिन्तयन्॥

Verse 2

उवाच विश्वकर्माणं तदा ब्रह्मा सुरान्वितः

तदा सुरैः सह ब्रह्मा विश्वकर्माणं प्रत्युवाच॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विश्वकर्मस्त्वमेवासि कार्यकर्ता सदा विभो । शीघ्रमेव कुरु त्वं वै वक्त्रं सांद्रं च धन्विनः

ब्रह्मोवाच—विश्वकर्मन् त्वमेवासि सदा विभो कार्यकर्ता। शीघ्रमेव कुरु त्वं वै धन्विनो वक्त्रं सान्द्रं दृढं च॥

Verse 4

यज्ञकार्यं निवृत्याशु वदंति विविधाः सुराः

यज्ञकार्यं निवृत्याशु वदन्ति विविधाः सुराः॥

Verse 5

यज्ञभागविहीनं मां किं पुनर्वच्मि ते ऽग्रतः । यज्ञभागमहं देव लभेयैवं सुरैः सह

यज्ञभागविहीनोऽहं किं पुनर्वच्मि तेऽग्रतः। यज्ञभागमहं देव लभेयैवं सुरैः सह॥

Verse 6

ब्रह्मोवाच । दास्यामि सर्वयज्ञेषु विभागं सुरवर्द्धके । सोमे त्वं प्रथमं वीर पूज्यसे श्रुतिकोविदैः

ब्रह्मोवाच—सुरवर्द्धक! सर्वयज्ञेषु ते विभागं दास्यामि। हे सोम, हे वीर! श्रुतिकोविदैः प्रथमं त्वमेव पूज्यसे।

Verse 7

तद्विष्णोश्च शिरस्तावत्संधत्स्वामरवर्द्धक । विश्वकर्माब्रवीद्देवानानयध्वं शिरस्त्विति

ततः सुरवर्द्धक! तद्विष्णोः शिरः शीघ्रं कायेन संधत्स्व। विश्वकर्मा देवानब्रवीत्—शिर आनयध्वमिति।

Verse 8

तन्नास्तीति सुराः सर्वे वदंति नृपसत्तम । मध्याह्ने तु समुद्भूते रथस्थो दिवि चांशुमान्

तन्नास्तीति सुराः सर्वे वदन्ति नृपसत्तम। मध्याह्ने तु समुद्भूते रथस्थो दिवि चांशुमान्।

Verse 9

दृष्टं तदा सुरैः सर्वै रथादश्वमथानयन् । छित्त्वा शीर्षं महीपाल कबंधाद्वाजिनो हरेः

दृष्टं तदा सुरैः सर्वै रथादश्वमथानयन्। छित्त्वा शीर्षं महीपाल कबंधाद्वाजिनो हरेः।

Verse 10

कबंधे योजयामास विश्वकर्मातिचातुरः । दृष्ट्वा तं देवदेवेशं सुराः स्तुतिमकुर्वत

कबंधे योजयामास विश्वकर्मातिचातुरः। दृष्ट्वा तं देवदेवेशं सुराः स्तुतिमकुर्वत।

Verse 11

देवा ऊचुः । नमस्तेऽस्तु जगद्बीज नमस्ते कमलापते । नमस्तेऽस्तु सुरेशान नमस्ते कमलेक्षण

देवा ऊचुः— नमोऽस्तु ते जगद्बीज, नमोऽस्तु कमलापते। नमोऽस्तु सुरेशान, नमोऽस्तु कमलेक्षण॥

Verse 12

त्वं स्थितिः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं सताम् । त्वं हंता सर्वदुष्टानां हयग्रीव नमोऽस्तु ते

त्वं स्थितिः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं सताम्। त्वं हन्ता सर्वदुष्टानां हयग्रीव नमोऽस्तु ते॥

Verse 13

त्वमोंकारो वषट्कारः स्वाहा स्वधा चतुर्विधा । आद्यस्त्वं च सुरेशान त्वमेव शरणं सदा

त्वमोंकारो वषट्कारः स्वाहा स्वधा चतुर्विधा। आद्यस्त्वं च सुरेशान त्वमेव शरणं सदा॥

Verse 14

यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा द्रव्यं होता हुतस्तथा । त्वदर्थं हूयते देव त्वमेव शरणं सखा

यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा द्रव्यं होता हुतस्तथा। त्वदर्थं हूयते देव त्वमेव शरणं सखा॥

Verse 15

कालः करालरूपस्त्वं त्वं वार्क्कः शीतदीधितिः । त्वमग्निर्वरुणश्चैव त्वं च कालक्षयंकरः

कालः करालरूपस्त्वं त्वं वार्क्कः शीतदीधितिः। त्वमग्निर्वरुणश्चैव त्वं च कालक्षयंकरः॥

Verse 16

गुणत्रयं त्वमेवेह गुणहीनस्त्वमेव हि । गुणानामालयस्त्वं च गोप्ता सर्वेषु जंतुषु

गुणत्रयं त्वमेवेह, गुणहीनस्त्वमेव हि। गुणानामालयस्त्वं च, गोप्ता सर्वेषु जंतुषु॥

Verse 17

स्त्रीपुंसोश्च द्विधा त्वं च पशुपक्ष्यादिमानवैः । चतुर्विधं कुलं त्वं हि चतुराशीतिलक्षणः

स्त्रीपुंसोश्च द्विधा त्वं च, पशुपक्ष्यादिमानवैः। चतुर्विधं कुलं त्वं हि, चतुराशीतिलक्षणः॥

Verse 18

दिनांतश्चैव पक्षांतो मासांतो हायनं युगम् । कल्पांतश्च महांतश्च कालांतस्त्वं च वै हरे

दिनान्तश्चैव पक्षान्तो, मासान्तो हायनं युगम्। कल्पान्तश्च महान्तश्च, कालान्तस्त्वं च वै हरे॥

Verse 19

एवंविधैर्महादिव्यैः स्तूयमानः सुरैर्नृप । संतुष्टः प्राह सर्वेषां देवानां पुरतः प्रभुः

एवंविधैर्महादिव्यैः स्तूयमानः सुरैर्नृप। संतुष्टः प्राह सर्वेषां देवानां पुरतः प्रभुः॥

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । किमर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवगणा भुवि । किमेतत्कारणं देवाः कि नु दैत्यप्रपीडिताः

श्रीभगवानुवाच— किमर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवगणा भुवि। किमेतत्कारणं देवाः, किं नु दैत्यप्रपीडिताः॥

Verse 21

देवा ऊचुः । न दैत्यस्य भयं जातं यज्ञ कर्मोत्सुका वयम् । त्वद्दर्शनपराः सर्वे पश्यामो वै दिशो दश

देवा ऊचुः—न दैत्यस्य भयं जातं; यज्ञकर्मसु वयम् उत्सुकाः। त्वद्दर्शनपराः सर्वे वयं दश दिशः पश्यामः, तव शुभागमनं प्रतीक्षामहे॥

Verse 22

त्वन्मायामोहिताः सर्वे व्यग्रचित्ता भयातुराः । योगारूढस्वरूपं च दृष्टं तेऽस्माभिरुत्तमम्

त्वन्मायामोहिताः सर्वे वयं व्यग्रचित्ताः भयातुराः अभवाम। अधुना तु, उत्तम, योगारूढं तव परमं स्वरूपं अस्माभिः दृष्टम्॥

Verse 23

वम्री च नोदितास्माभिर्जागराय तवेश्वर । ततश्चापूर्वमभवच्छिरश्छिन्नं बभूव ते

हे ईश्वर, अस्माभिः नोदिता वम्री अपि तव जागराय प्रवृत्ता। ततः अपूर्वमेव अभवत्—तव शिरः छिन्नं बभूव, शिरश्छेदोऽभवत्॥

Verse 24

सूर्याश्वशीर्षमानीय विश्व कर्मातिचातुरः । समधत्त शिरो विष्णो हयग्रीवोऽस्यतः प्रभो

ततः प्रभुः हयग्रीवः सूर्याश्वस्य शिरः आनीय, अतिचातुर्यवान् विश्वकर्मा विष्णोः शिरःस्थाने तत् समधत्त॥

Verse 25

विष्णुरुवाच । तुष्टोऽहं नाकिनः सर्वे ददाम्रि वरमीप्सितम् । हयग्रीवोऽस्म्यहं जातो देवदेवो जगत्पतिः

विष्णुरुवाच—हे नाकिनः सर्वे, अहं तुष्टः; ईप्सितं वरं ददामि। अहं हयग्रीवो जातः, देवदेवो जगत्पतिः॥

Verse 26

न रौद्रं न विरूपं च सुरैरपि च सेवितम् । जातोऽहं वरदो देवा हयाननेति तोषितः

नाहं रौद्रः न च विरूपः, नापि केवलं सुरैरुपासितः। अहं देवाः वरदः प्रादुर्भूतः—“हयानन” इति नाम्ना तुष्टः।

Verse 27

व्यास उवाच । कृते सत्रे ततो वेधा धीमान्सन्तुष्टचेतसा । यज्ञभागं ततो दत्त्वा वम्रीभ्यो विश्वकर्मणे

व्यास उवाच—कृते सत्रे ततो वेधा धीमान् सन्तुष्टचेतसा। यज्ञभागं ततो दत्त्वा वम्रीभ्यो विश्वकर्मणे॥

Verse 28

यज्ञांते च सुरश्रेष्ठं नमस्कृत्य दिवं ययौ । एतच्च कारणं विद्धि हयाननो यतो हरिः

यज्ञान्ते च सुरश्रेष्ठं नमस्कृत्य दिवं ययौ। एतच्च कारणं विद्धि हयाननो यतो हरिः॥

Verse 29

युधिष्ठिर उवाच । येनाक्रांता मही सर्वा क्रमेणैकेन तत्त्वतः । विवरे विवरे रोम्णां वर्तंते च पृथक्पृथक्

युधिष्ठिर उवाच—येनाक्रान्ता मही सर्वा क्रमेणैकेन तत्त्वतः। विवरे विवरे रोम्णां वर्तन्ते च पृथक्पृथक्॥

Verse 30

ब्रह्मांडानि सहस्राणि दृश्यंते च महाद्युते । न वेत्ति वेदो यत्पारं शीर्षघातो हि वै कथम्

ब्रह्माण्डानि सहस्राणि दृश्यन्ते च महाद्युते। न वेत्ति वेदो यत्पारं शीर्षघातो हि वै कथम्॥

Verse 31

व्यास उवाच । शृणु त्वं पांडवश्रेष्ठ कथां पौराणिकीं शुभाम् । ईश्वरस्य चरित्रं हि नैव वेत्ति चराचरे

व्यास उवाच—शृणु त्वं पाण्डवश्रेष्ठ शुभां पौराणिकीं कथाम्। ईश्वरस्य चरित्रं हि चराचरेष्वपि नैव सम्यगवगम्यते॥

Verse 32

एकदा ब्रह्मसभायां गता देवाः सवासवाः । भूर्लोकाद्याश्च सर्वे हि स्थावराणि चराणि च

एकदा ब्रह्मसभायां देवाः सवासवाः समागताः। भूर्लोकाद्याश्च सर्वे हि स्थावराश्चराश्च तत्रासन्॥

Verse 33

देवा ब्रह्मर्षयः सर्वे नमस्कर्तुं पितामहम् । विष्णुरप्यागतस्तत्र सभायां मंत्रकारणात्

देवा ब्रह्मर्षयश्चैव पितामहं नमस्कर्तुं समागताः। विष्णुरप्यागतस्तत्र सभायां मन्त्रकारणात्॥

Verse 34

ब्रह्मा चापि विगर्विष्ठ उवाचेदं वचस्तदा । भोभो देवाः शृणुध्वं कस्त्रयाणां कारणं महत्

तदा ब्रह्मापि विगर्विष्ठो वच इदं जगाद ह। ‘भो भो देवाः शृणुध्वं—कस्त्रयाणां महत्कारणम्?’॥

Verse 35

सत्यं ब्रुवंतु वै देवा ब्रह्मेशविष्णुमध्यतः । तां वाचं च समाकर्ण्य देवा विस्मयमागताः

‘सत्यं ब्रुवन्तु वै देवा ब्रह्मेशविष्णुमध्यतः।’ इति तां वाचं श्रुत्वा देवा विस्मयमागताः॥

Verse 36

ऊचुश्चैव ततो देवा न जानीमो वयं सुराः । ब्रह्मपत्नी तदोवाच विष्णुं प्रति सुरेश्वरम् । त्रयाणामपि देवानां महांतं च वदस्व मे

ततः देवाः ऊचुः—“वयं सुराः न जानीमः।” अथ ब्रह्मपत्नी सुरेश्वरं विष्णुं प्रति उवाच—“त्रयाणामपि देवानां मध्ये यः महान्, तं मे वद।”

Verse 37

विष्णुरुवाच । विष्णुमायाबलेनैव मोहितं भुवनत्रयम् । ततो ब्रह्मोवाच चेदं न त्वं जानासि भो विभोः

विष्णुरुवाच—“विष्णुमायाबलेनैव भुवनत्रयं मोहितम्।” ततः ब्रह्मा चेदं उवाच—“भो विभो, न त्वं जानासि किम्?”

Verse 38

नैव मुह्यति ते मायाबलेन नैवमेव च । गर्वहिंसापरो देवो जगद्भर्ता जगत्प्रभुः

“ते तव मायाबलेन नैव मुह्यति, नूनमेव। गर्वहिंसापरो देवो जगद्भर्ता जगत्प्रभुः (इति मन्यते)।”

Verse 39

ज्येष्ठं त्वां न विदुः सर्वे विष्णुमायावृताः खिलाः । ततो ब्रह्मा स रोषेण क्रुद्धः प्रस्फुरिताननः

“विष्णुमायावृताः सर्वे खिलाः ज्येष्ठं त्वां न विदुः।” ततः स ब्रह्मा रोषेण क्रुद्धः प्रस्फुरिताननः अभवत्।

Verse 40

उवाच वचनं कोपाद्धे विष्णो शृणु मे वचः । येन वक्त्रेण सभायां वचनं समुदीरितम्

स कोपात् उवाच—“हे विष्णो, शृणु मे वचः। येन वक्त्रेण सभायां वचनं समुदीरितम्…”

Verse 41

तच्छीर्षं पततादाशु चाल्पकालेन वै पुनः । ततो हाहाकृतं सर्वं सेंद्राः सर्षिपुरोगमाः

तच्छीर्षं पततादाशु—अल्पकालेन वै पुनः इति। ततः सेंद्राः सर्षिपुरोगमाः सर्वे देवाः हाहाकृतं चक्रुः।

Verse 42

ब्रह्माणं क्षमयामासुर्विष्णुं प्रति सुरोत्तमाः । विष्णुश्च तद्वचः श्रुत्वा सत्यंसत्यं भविष्यति

सुरोत्तमाः ब्रह्माणं क्षमयामासुः, विष्णुं प्रति चाभिमुखाः। विष्णुस्तद्वचः श्रुत्वा उवाच—“सत्यं सत्यं भविष्यति।”

Verse 43

ततो विष्णुर्महातेजास्तीर्थस्योत्पादनेन च । तपस्तेपे तु वै तत्र धर्मारण्ये सुरेश्वरः । अश्वशीर्ष मुखं दृष्ट्वा हयग्रीवो जनार्द्दनः

ततो महातेजाः विष्णुः तीर्थस्योत्पादनेन च तत्र धर्मारण्ये सुरेश्वरः तपस्तेपे। अश्वशीर्षमुखं दृष्ट्वा जनार्दनः हयग्रीवोऽभवत्।

Verse 44

तपस्तेपे महाभाग विधिना सह भारत । न शक्यं केनचित्कर्त्तुमात्मनात्मैव तुष्टवान्

महाभाग भारत, स विधिना सह तपस्तेपे। न शक्यं केनचित्कर्तुं; आत्मनात्मैव तुष्टवान्।

Verse 45

ब्रह्मापि तपसा युक्तस्तेपे वर्षशतत्रयम् । तिष्ठन्नेव पुरो विष्णोर्विष्णुमायाविमोहितः

ब्रह्मापि तपसा युक्तः वर्षशतत्रयं तपस्तेपे; विष्णोः पुरः तिष्ठन्नेव विष्णुमायाविमोहितः।

Verse 46

यज्ञार्थमवदत्तुष्टो देवदेवो जगत्पतिः । ब्रह्मंस्ते मुक्तताद्यास्ति मम मायाप्यदुःसहा

यज्ञार्थं समर्पितेन तुष्टो देवदेवो जगत्पतिरुवाच— “ब्रह्मन्, तव मुक्त्यादि सिद्धमेव; तथापि मम माया दुःसहा।”

Verse 47

ततो लब्धवरो ब्रह्मा हृष्टचित्तो जनार्द्दनः । उवाच मधुरां वाचं सर्वेषां हितकारणात्

ततः वरं लब्ध्वा ब्रह्मा, हृष्टचित्तो जनार्दनश्च, सर्वेषां हितहेतोर्मधुरां वाचमूचतुः।

Verse 48

अत्राभवन्महाक्षेत्रं पुण्यं पापप्रणाशनम् । विधिविष्णुमयं चैतद्भवत्वेतन्न संशयः

अत्र महाक्षेत्रं पुण्यं पापप्रणाशनं भवतु; एतद् विधिविष्णुमयं भवत्विति— नात्र संशयः।

Verse 49

तीर्थस्य महिमा राजन्हयशीर्षस्तदा हरिः । शुभाननो हि संजातः पूर्वेणैवा ननेन तु

राजन्, अस्य तीर्थस्य महिमा एवम्— तदा हरिः हयशीर्षोऽभवत्; शुभाननः पूर्वहेतोश्चास्य च तीर्थस्यापि प्रभावात्।

Verse 50

कंदर्पकोटिलावण्यो जातः कृष्णस्तदा नृप । ब्रह्मापि तपसा युक्तो दिव्यं वर्षशतत्रयम्

नृप, तदा कृष्णः कन्दर्पकोटिलावण्ययुक्तो जातः; ब्रह्मापि तपसा युक्तो दिव्यानि वर्षशतानि त्रयाणि तपश्चर्यां चकार।

Verse 51

सावित्र्या च कृतं यत्र विष्णुमाया न बाधते । मायया तु कृतं शीर्षं पंचमं शार्दुलस्य वा

यत्र सावित्र्या सह कृतं कर्म, तत्र विष्णुमाया न बाधते। मायया तु कृतं शीर्षं शार्दुलस्येव पञ्चमं, इवाभवत्॥

Verse 52

धर्मारण्ये कृतं रम्यं हरेण च्छेदितं पुरा । तस्मै दत्त्वा वरं विष्णुर्जगामादर्शनं ततः

धर्मारण्ये पुरा हरेण छेदितं रम्यं कृतं यत्। तस्मै वरं दत्त्वा विष्णुस्ततोऽदर्शनं जगाम॥

Verse 53

स्थापयित्वा विधिस्तत्र तीर्थं चैव त्रिलोचनम् । मुक्तेशं नाम देवस्य मोक्षतीर्थमरिंदम

तत्र विधिः तीर्थं स्थापयित्वा त्रिलोचनं च एव। देवस्य मुक्तेशनाम्नो मोक्षतीर्थमिदं, अरिंदम॥

Verse 54

गतः सोऽपि सुरश्रेष्ठः स्वस्थानं सुरसेवितम् । तत्र प्रेता दिवं यांति तर्पणेन प्रतर्पिताः

गतः सोऽपि सुरश्रेष्ठः स्वस्थानं सुरसेवितम्। तत्र प्रेताः तर्पणेन प्रतर्पिताः दिवं यान्ति॥

Verse 55

अश्वमेधफलं स्नाने पाने गोदानजं फलम् । पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा

अत्र स्नानेऽश्वमेधफलं, पाने गोदानजं फलम्। पुष्करादीनि तीर्थानि, गङ्गाद्याः सरितस्तथा॥

Verse 56

स्नानार्थमत्रागच्छंति देवताः पितरस्तथा । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे मुक्तेशं पूजयेत्तु यः

स्नानार्थमत्र देवताः पितरश्चापि समागच्छन्ति। कार्त्तिकमासे कृत्तिकायोगे यः मुक्तेशं पूजयति, स अस्य तीर्थस्य विशेषपुण्यभाग्भवति॥

Verse 57

स्नात्वा देवसरे रम्ये नत्वा देवं जनार्द्दनम् । यः करोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

रम्ये देवसरे स्नात्वा जनार्द्दनं नमस्कृत्य। यो नरः भक्त्या पूजां करोति, स सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 58

भुक्त्वा भोगा न्यथाकामं विष्णुलोकं स गच्छति । अपुत्रा काकवंध्या च मृतवत्सा मृतप्रजा

यथाकामं भोगान् भुक्त्वा स विष्णुलोकं गच्छति। अपुत्रा काकवन्ध्या च मृतवत्सा मृतप्रजा च—एतत्कर्मणा शोकदोषविनाशिनी भवति॥

Verse 59

एकांबरेण सुस्नातौ पतिपत्न्यौ यथाविधि । तद्दोषं नाशयेन्नूनं प्रजाप्तिप्रतिबन्धकम्

एकाम्बरेण यथाविधि सुस्नातौ पतिपत्न्यौ। तत् प्रजाप्तिप्रतिबन्धकं दोषं नूनं नाशयेत्॥

Verse 60

मोक्षेश्वरप्रसादेन पुत्रपौत्रादि वर्द्धयेत् । दद्याद्वैकेन चित्तेन फलानि सत्यसंयुता

मोक्षेश्वरप्रसादेन पुत्रपौत्रादि वर्धते। सत्यसंयुता एकचित्तेन फलानि दद्याद् दानरूपेण॥

Verse 61

निधाय वंशपात्रेऽपि नारी दोषात्प्रमुच्यते । प्राप्नुवंति च देवाश्च अग्निष्टोमफलं नृप

वंशपात्रेऽपि हविर्निधाय नारी दोषात् प्रमुच्यते । देवाश्चाग्निष्टोमस्य फलं प्राप्नुवन्ति, नृप ॥

Verse 62

वेधा हरिर्हरश्चैव तप्यंते परमं तपः । धर्मारण्ये त्रिसंध्यं च स्नात्वा देवसरस्यथ

वेधा हरिर्हरश्चैव परं तपस्तप्यन्ते । धर्मारण्ये देवसरसि त्रिसन्ध्यं स्नात्वा यथाविधि ॥

Verse 63

तत्र मोक्षेश्वरः शंभुः स्थापितो वै ततः सुरैः । तत्र सांगं जपं कृत्वा न भूयः स्तनपो भवेत्

तत्र मोक्षेश्वरः शम्भुः सुरैः स्थापितो ध्रुवम् । तत्र साङ्गं जपं कृत्वा न भूयः स्तनपो भवेत् ॥

Verse 64

एवं क्षेत्रं महाराज प्रसिद्धं भुवनत्रये । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄणां श्रद्धयान्वितः

एवं क्षेत्रं महाराज त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यस्तत्र पितृणां श्राद्धं कुरुते श्रद्धयान्वितः ॥

Verse 65

उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । देवसरो महारम्यं नानापुष्पैः समन्वितम् । श्यामं सकलकल्हारैर्विविधैर्जलजंतुभिः

स सप्त गोत्राण्युद्धरेत् कुलमेकोत्तरं शतम् । देवसरः महारम्यं नानापुष्पसमन्वितम् । श्यामं सकलकल्हारैर्विविधैर्जलजन्तुभिः ॥

Verse 66

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः सेवितं सुरमानुषैः । सिद्धैर्यक्षैश्च मुनिभिः सेवितं सर्वतः शुभम्

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैर्देवैः सेवितं तथा । सुरमानुषसङ्घैश्च सिद्धयक्षमुनीश्वरैः ॥ सर्वतः शुभदं पुण्यं सेवितं सततं सरः ॥

Verse 67

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं तत्सरः ख्यातं तस्मि न्स्थाने द्विजोत्तम । तस्य रूपं प्रकारं च कथयस्व यथातथम्

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं तत्सरः ख्यातं तस्मिन्न् स्थाने द्विजोत्तम । तस्य रूपं प्रकारं च कथयस्व यथातथम् ॥

Verse 68

व्यास उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । यस्य संकीर्तनान्नूनं सर्वपापैः प्रमुच्यते

व्यास उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । यस्य संकीर्तनान्नूनं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

Verse 69

अतिस्वछतरं शीतं गंगोदकसमप्रभम् । पवित्रं मधुरं स्वादु जलं तस्य नृपोत्तम

अतिस्वच्छतरं शीतं गङ्गोदकसमप्रभम् । पवित्रं मधुरं स्वादु जलं तस्य नृपोत्तम ॥

Verse 70

महाविशालं गंभीरं देवखातं मनोरमम् । लहर्यादिभिर्गंभीरः फेनावर्तसमाकुलम्

महाविशालं गभीरं देवखातं मनोरमम् । लहर्यादिभिर् गभीरं फेनावर्तसमाकुलम् ॥

Verse 71

झषमंडूककमठैर्मकरैश्च समाकुलम् । शंखशुक्त्यादि भिर्युक्तं राजहंसैः सुशोभितम्

तत्सरः झषमण्डूककच्छपैर्मकरैश्च समाकुलं, शङ्खशुक्त्यादिभिर्युक्तं, राजहंसैः सुशोभितम्।

Verse 72

वटप्लक्षैः समायुक्तमश्वत्थाम्रैश्च वेष्टितम् । चक्रवाकसमोपतं बकसारसटिट्टिभैः

तत् वटप्लक्षैः समायुक्तम्, अश्वत्थाम्रैश्च वेष्टितम्; चक्रवाकसमोपेतं बकसारसटिट्टिभैः।

Verse 73

कमनीय प्रगन्धाच्छच्छत्रपत्रैः सुशोभितम् । सेव्यमानं द्विजैः सर्वैः सारसाद्यैः सुशोभितम्

तत् कमनीयप्रगन्धाढ्यं छत्रपत्रैः सुशोभितम्; सर्वैर्द्विजैः सेव्यमानं सारसाद्यैश्च सुशोभितम्।

Verse 74

सदेवैर्मुनिभिश्चैव विप्रैर्मत्यैश्च भूमिप । सेवितं दुःखहं चैव सर्वपापप्रणाशनम्

हे भूमिप! तत् सरः सदेवैर्मुनिभिश्च विप्रैर्मर्त्यैश्च सेवितम्; दुःखहं च सर्वपापप्रणाशनम्।

Verse 75

अनादिनिधनोदंतं सेवितं सिद्धमंडलैः । स्नानादिभिः सर्वदैव तत्सरो नृपसत्तम

हे नृपसत्तम! तत् सरोऽनादिनिधनकीर्तिं सिद्धमण्डलैः सेवितम्; स्नानादिभिः सर्वदा देवकार्यैः समुपास्यते।

Verse 76

विधिना कुरुते यस्तु नीलोत्सर्गं च तत्तटे । प्रेता नैव कुले तस्य यावदिंद्राश्चतुर्दश

यो विधिना तत्तटे नीलोत्सर्गं करोति, तस्य कुले चतुर्दशेन्द्रपर्यन्तं प्रेता न जायन्ते।

Verse 77

कन्यादानं च ये कुर्युर्विधिना तत्र भूपते । ते तिष्ठन्ति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्

हे भूपते, ये तत्र विधिना कन्यादानं कुर्वन्ति, ते ब्रह्मलोके तिष्ठन्त्याभूतसम्प्लवपर्यन्तम्।

Verse 78

महिषीं गृहदासीं च सुरभीं सुतसंयुताम् । हेम विद्यां तथा भूमिं रथांश्च गजवाससी

महिषीं गृहदासीं च सुरभीं सुतसंयुताम्, हेम विद्यां तथा भूमिं रथान् गजान् वासांसि च—एतानि दानानि कीर्तितानि।

Verse 79

ददाति श्रद्धया तत्र सोऽक्षयं स्वर्गमश्नुते । देवखातस्य माहात्म्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । दीर्घमायुस्तथा सौख्यं लभते नात्र संशयः

यः श्रद्धया तत्र ददाति, सोऽक्षयं स्वर्गमश्नुते। यश्च देवखातमाहात्म्यं शिवसन्निधौ पठति, स दीर्घमायु: सौख्यं च लभते—नात्र संशयः।

Verse 80

यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा त्विदमद्भुतम् । कुले तस्य भवेच्छ्रेयः कल्पांतेऽपि युधिष्ठिर

यः पुमान् नारी वा भक्त्या इदमद्भुतं शृणोति, तस्य कुले श्रेयः कल्पान्तेऽपि भवति, हे युधिष्ठिर।

Verse 81

एतत्सर्वं मयाख्यातं हयग्रीवस्य कारणम् । प्रभास्तस्य तीर्थस्य सर्वपापायनुत्तये

एतत्सर्वं मया प्रोक्तं हयग्रीवसमुद्भवम् । तस्य तीर्थस्य प्रभया सर्वपापापनोदनम् ॥