Adhyaya 4

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मराजस्य चेष्टितम् । यच्छ्रुत्वा यमदूतानां न भयं विद्यते क्वचित्

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मराजस्य चेष्टितम् । यच्छ्रुत्वा यमदूतानां न भयं विद्यते क्वचित् ॥

Verse 2

धर्मराजेन सा दृष्टा वर्द्धनी च वराप्सरा । महत्यरण्ये का ह्येषा सुन्दरांग्यतिसुन्दरी

धर्मराजेन सा दृष्टा वर्द्धनी च वराप्सरा । महत्यरण्ये का ह्येषा सुन्दराङ्ग्यतिसुन्दरी ॥

Verse 3

निर्मानुषवनं चेदं सिंहव्याघ्रभयानकम् । आश्चर्यं परमं ज्ञात्वा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्

निर्मानुषवनं चेदं सिंहव्याघ्रभयानकम् । आश्चर्यं परमं ज्ञात्वा धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥

Verse 4

धर्मराज उवाच । कस्मात्त्वं मानिनि ह्येका वने चरसि निर्जने । कस्मात्स्थानात्समायाता कस्य पत्नी सुशोभने

धर्मराज उवाच—हे मानिनि, किमर्थं त्वं निर्जने वने एकाकिनी विचरसि? कस्मात् स्थानात् त्वं समायाता, हे सुशोभने, कस्य पत्नी त्वम्?

Verse 5

सुता त्वं कस्य वामोरु अतिरूपवती शुभा । मानुषी वाथ गंधर्वी अमरी वाथ किंनरी

हे वामोरु शुभे अतिरूपवति, त्वं कस्य सुता? मानुषी वा त्वं गन्धर्वी वा, अमरी वा किंनरी वा?

Verse 6

अप्सरा पक्षिणी वाथ अथवा वनदेवता । राक्षसी वा खेचरी वा कस्य भार्या च तद्वद

अप्सरा वा त्वं पक्षिणी वा, अथवा वनदेवता? राक्षसी वा खेचरी वा? तद्वत् मे वद—कस्य भार्या त्वम्?

Verse 7

सत्यं च वद मे सुभ्रूरित्याहार्कसुतस्तदा । किमिच्छसि त्वया भद्रे किं कार्यं वा वदात्र वै

तदा अर्कसुतः आह—हे सुभ्रू, मे सत्यं वद। भद्रे, त्वं किमिच्छसि? किं कार्यं वा अत्र, तत् स्पष्टं वद।

Verse 8

यदिच्छसि त्वं वामोरु ददामि तव वांछितम्

हे वामोरु, यद् यद् त्वं इच्छसि, तत् तव वाञ्छितं अहं ददामि।

Verse 9

वर्द्धन्युवाच । धर्मे तिष्ठति सर्वं वै स्थावरं जंगमं विभो । स धर्मो दुष्करं कर्म कस्मात्त्वं कुरुषेऽनघ

वर्द्धन्युवाच—विभो, धर्मे हि सर्वं स्थावरं जङ्गमं च प्रतिष्ठितम्। स च धर्मः दुष्करकर्मस्वरूपः; तस्मात् त्वं, अनघ, किमर्थं एतादृशं दुष्करं कर्म समारभसे?

Verse 10

यम उवाच । ईशानस्य च यद्रूपं द्रष्टुमिच्छामि भामिनि । तेनाहं तपसा युक्तः शिवया सह शंकरम्

यम उवाच—भामिनि, ईशानस्य यद्रूपं तदहं द्रष्टुमिच्छामि। तेनाहं तपसा युक्तः, शिवया सह, शंकरं प्रार्थयन् स्थितः।

Verse 11

यशः प्राप्स्ये सुखं प्राप्स्ये करोमि च सुदुष्करम् । युगेयुगे मम ख्यातिर्भवेदिति मतिर्मम

यशः प्राप्स्ये सुखं प्राप्स्ये करोमि च सुदुष्करम्। युगे युगे मम ख्यातिर्भवेदिति मतिर्मम॥

Verse 12

कल्पे कल्पे महाकल्पे भूयः ख्यातिर्भवेदिति । एतस्मात्कारणात्सुभ्रूस्तप्यते परमं तपः

कल्पे कल्पे महाकल्पे भूयः ख्यातिर्भवेदिति। एतस्मात्कारणात् सुभ्रूस्तप्यते परमं तपः॥

Verse 13

कस्मात्त्वमागता भद्रे कथयस्व यथातथा । किं कार्यं कस्य हेतुश्च सत्यमाख्यातुमर्हसि

कस्मात् त्वमागता भद्रे कथयस्व यथातथा। किं कार्यं कस्य हेतुश्च सत्यमाख्यातुमर्हसि॥

Verse 14

वर्द्धन्युवाच । तपसैव त्वया धर्म भयभीतो दिवस्पतिः । तेनाहं नोदिता चात्र तपोवि घ्नस्य कांक्षया

वर्द्धन्युवाच—हे धर्म! तव तपसा दिवस्पतिरिन्द्रो भयभीतः। तेनाहं तस्य प्रेरणया अत्र आगता, तव तपोविघ्नं कर्तुमिच्छन्ती।

Verse 15

इन्द्रासनभयाद्भीता हरिणा हरिसन्निधौ । प्रेषिताहं महाभाग सत्यं हि प्रवदाम्यहम्

इन्द्रासनभयाद्भीता हरिणा हरिसन्निधौ प्रेषिता अहम्। हे महाभाग! अहं सत्यं हि प्रवदामि।

Verse 16

सूत उवाच । सत्यवाक्येन च तदा तोषितो रविनंदनः । उवाचैनां महाभाग्यो वरदोहं प्रयच्छ मे

सूत उवाच—तदा तस्याः सत्यवाक्येन तोषितो रविनन्दनः। स महाभाग्यां तामुवाच—अहं वरदोऽस्मि; मे वरं प्रार्थय।

Verse 17

यमोऽहं सर्वभूतानां दुष्टानां कर्मकारिणाम् । धर्म रूपो हि सर्वेषां मनुजानां जितात्मनाम्

अहं यमोऽस्मि सर्वभूतानां दुष्टानां पापकर्मकारिणाम्। जितात्मनाम् मनुजानां सर्वेषां तु अहं धर्मरूप एव।

Verse 18

स धर्मोऽहं वरारोहे ददामि तव दुर्लभम् । तत्सर्वं प्रार्थय त्वं मे शीघ्रं चाप्सरसां वरे

स धर्मोऽहं वरारोहे तव दुर्लभं ददामि। अतः मे सर्वं प्रार्थय शीघ्रं, हे अप्सरसां वरे, यदभीष्टं तव।

Verse 19

वर्द्धन्युवाच । इन्द्रस्थाने सदा रम्ये सुस्थिरत्वं प्रयच्छ मे । स्वामिन्धर्मभृतां श्रेष्ठ लोकानां च हिताय वै

वर्द्धन्युवाच—इन्द्रस्थाने सदा रम्ये सुस्थिरत्वं प्रयच्छ मे। स्वामिन् धर्मभृतां श्रेष्ठ, लोकानां च हिताय वै॥

Verse 20

यम उवाच । एवमस्त्विति तां प्राह चान्यं वरय सत्वरम् । ददामि वरमुत्कृष्टं गानेन तोषितोस्म्यहम्

यम उवाच—एवमस्त्विति तां प्राह, चान्यं वरय सत्वरम्। ददामि वरमुत्कृष्टं, गानेन तोषितोऽस्म्यहम्॥

Verse 21

वर्द्धन्युवाच । अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मम तीर्थं महामते । भूयाच्च सर्वपापघ्नं मन्नाम्नेति च विश्रुतम्

वर्द्धन्युवाच—अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मम तीर्थं महामते। भूयाच्च सर्वपापघ्नं, मन्नाम्नेति च विश्रुतम्॥

Verse 22

तत्र दत्तं हुतं तप्तं पठितं वाऽक्षयं भवेत् । पञ्चरात्रं निषेवेत वर्द्धमानं सरोवर म्

तत्र दत्तं हुतं तप्तं पठितं वाऽक्षयं भवेत्। पञ्चरात्रं निषेवेत वर्द्धमानं सरोवरम्॥

Verse 23

पूर्वजास्तस्य तुष्येरंस्तर्प्यमाणा दिनेदिने । तथेत्युक्त्वा तु तां धर्मो मौनमाचष्ट संस्थितः । त्रिःपरिक्रम्य तं धर्मं नमस्कृत्य दिवं ययौ

पूर्वजास्तस्य तुष्येरंस्तर्प्यमाणा दिनेदिने। तथेत्युक्त्वा तु तां धर्मो मौनमाचष्ट संस्थितः। त्रिःपरिक्रम्य तं धर्मं नमस्कृत्य दिवं ययौ॥

Verse 24

वर्द्धन्युवाच । मा भयं कुरु देवेश यमस्यार्कसुतस्य च । अयं स्वार्थपरो धर्म यशसे च समाचरेत्

वर्द्धन्युवाच—देवेश! मा भयं कुरु; यमस्यार्कसुतस्य च न किञ्चिदपि। अयं धर्मः स्वार्थसिद्ध्यर्थं यशसे च सम्यगाचरणीयः।

Verse 25

व्यास उवाच । वर्द्धनी पूजिता तेन शक्रेण च शुभानना । साधुसाधु महाभागे देवकार्य कृतं त्वया

व्यास उवाच—शुभानना वर्द्धनी तेन शक्रेण पूजिता। स साधु साधु इति प्रोवाच—महाभागे, देवकार्यं त्वया कृतम्।

Verse 26

निर्भयत्वं वरागेहे सुखवासश्च ते सदा । यशः सौख्यं श्रियं रम्यां प्राप्स्यसि त्वं शुभानने

निर्भयत्वं वरागेहं सुखवासश्च ते सदा। यशः सौख्यं श्रियं रम्यां प्राप्स्यसि त्वं शुभानने।

Verse 27

तथेति देवास्तामूचुर्निर्भयानंदचेतसा । नमस्कृत्य च शक्रं सा गता स्थानं स्वकं शुभम्

तथेति देवास्तामूचुर्निर्भयानन्दचेतसः। नमस्कृत्य च शक्रं सा गता स्थानं स्वकं शुभम्।

Verse 28

सूत उवाच । गतेप्सरसि राजेन्द्र धर्मस्तस्थौ यथाविधि । तपस्तेपे महाघोरं विश्वस्योद्वेगदायकम्

सूत उवाच—गतेऽप्सरसि राजेन्द्र धर्मस्तस्थौ यथाविधि। तपस्तेपे महाघोरं विश्वस्योद्वेगदायकम्।

Verse 29

पंचाग्निसा धनं शुक्रे मासि सूर्येण तापिते । चक्रे सुदुःसहं राजन्देवैरपि दुरासदम्

शुक्रमासे सूर्यतापेन दग्धे सति स पञ्चाग्निसाधनं चकार—राजन्, अतिदुःसहं देवैरपि दुरासदम्।

Verse 30

ततो वर्षशते पूर्णे अन्तको मौनमास्थितः । काष्ठभूत इभवातस्थौ वल्मीकशतसंवृतः

ततो वर्षशते पूर्णेऽन्तको मौनमास्थितः। काष्ठभूत इवातस्थौ वल्मीकशतसंवृतः॥

Verse 31

नानापक्षिगणैस्तत्र कृतनीडैः स धर्मराट् । उपविष्टे व्रतं राजन्दृश्यते नैव कुत्रचित्

नानापक्षिगणैस्तत्र कृतनीडैः स धर्मराट्। उपविष्टो व्रतं राजन् दृश्यते नैव कुत्रचित्॥

Verse 32

संस्मरंतोऽथ देवेश मुमापतिमनिंदितम् । ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षाश्चोद्विग्नमानसाः । कैलासशिखरं भूय आजग्मुः शिवसन्निधौ

अथ देवेश, अनिन्दितं उमापतिं संस्मरन्तः। देवाः सगन्धर्वा यक्षाश्चोद्विग्नमानसाः कैलासशिखरं भूयः शिवसन्निधौ आजग्मुः॥

Verse 33

देवा ऊचुः । त्राहित्राहि महादेव श्रीकण्ठ जगतः पते । त्राहि नो भूतभव्येश त्राहि नो वृषभध्वज । दयालुस्त्वं कृपानाथ निर्विघ्नं कुरु शंकर

देवा ऊचुः—त्राहि त्राहि महादेव श्रीकण्ठ जगतः पते। त्राहि नो भूतभव्येश त्राहि नो वृषभध्वज। दयालुस्त्वं कृपानाथ निर्विघ्नं कुरु शंकर॥

Verse 34

ईश्वर उवाच । केनापराधिता देवाः केन वा मानमर्द्दिताः । मर्त्ये स्वर्गेऽथवा नागे शीघ्रं कथय ताचिरम्

ईश्वर उवाच—केन देवाः पराभूताः? केन वा युष्माकं मानो मर्दितः? मर्त्यलोके स्वर्गे वा नागलोके वा—शीघ्रं मे कथयत, मा चिरं कुरुत।

Verse 35

अनेनैव त्रिशूलेन खट्वांगेनाथवा पुनः । अथ पाशुपतेनैव निहनिष्यामि तं रणे । शीघ्रं वै वदतास्माक मत्रागमनकारणम्

अनेनैव त्रिशूलेन, अथवा खट्वाङ्गेन, अथ पाशुपतेनैव—अहं तं रणे निहनिष्यामि। शीघ्रं सत्यं वदत; अस्माकं अत्रागमनकारणं कथयत।

Verse 36

देवा ऊचुः । कृपासिन्धो हि देवेश जगदानन्दकारक । न भयं मानुषादद्य न ना गाद्देवदानवात्

देवा ऊचुः—कृपासिन्धो देवेश, जगदानन्दकारक! अद्य न मानुषात् भयं, न नागात्, न देवदानवात् च।

Verse 37

मर्त्यलोके महादेव प्रेतनाथो महाकृतिः । आत्मकार्यं महाघोरं क्लेशयेदिति निश्चयः

मर्त्यलोके महादेव, प्रेतनाथो महाकृतिः—स आत्मकार्यं महाघोरं कर्तुं निश्चयं कृतवान्, लोकान् क्लेशयितुम् इति।

Verse 38

उग्रेण तपसा कृत्वा क्लिश्यदात्मानमात्मना । तेनात्र वयमुद्विग्ना देवाः सर्वे सदाशिव । शरणं त्वामनुप्राप्ता यदिच्छसि कुरुष्व तत्

उग्रेण तपसा कृत्वा, आत्मानं स्वयमेव क्लिश्यन्, तेन वयं सर्वे देवाः सदाशिव उद्विग्नाः। अतः शरणं त्वामनुप्राप्ताः; यदिच्छसि तत् कुरुष्व।

Verse 39

सूत उवाच । देवानां वचनं श्रुत्वा वृषारूढो वृषध्वजः । आयुधान्परिसंगृह्य कवचं सुमनोहरम् । गतवानथ तं देशं यत्र धर्मो व्यवस्थितः

सूत उवाच—देवानां वचनं श्रुत्वा वृषारूढो वृषध्वजः। आयुधानि परिसंगृह्य सुमनोहरं कवचं परिधाय, यत्र धर्मो व्यवस्थितः स देशं प्रति जगाम॥

Verse 40

ईश्वर उवाच । अनेन तपसा धर्म संतुष्टं मम मानसम् । वरं ब्रूहि वरं ब्रूहि वरं ब्रूहीत्युवाच ह

ईश्वर उवाच—अनेन तपसा धर्म, मम मानसं संतुष्टम्। वरं ब्रूहि वरं ब्रूहि, वरं ब्रूहीति ह उवाच॥

Verse 41

इच्छसे त्वं यथा कामा न्यथा ते मनसि स्थितान् । यंयं प्रार्थयसे भद्र ददामि तव सांप्रतम्

यथा ते मनसि स्थितान् कामान् इच्छसि, भद्र, तथा। यं यं प्रार्थयसे, तव तान् सर्वान् सांप्रतम् ददामि॥

Verse 42

सूत उवाच । एवं संभाषमाणं तु दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् । वल्मीकादुत्थितो राजन्गृहीत्वा करसंपुटम् । तुष्टाव वचनैः शुद्धैर्लोकनाथमरिंदम्

सूत उवाच—एवं संभाषमाणं देवं महेश्वरं दृष्ट्वा, राजन्, वल्मीकादुत्थितः करसंपुटं गृहीत्वा। शुद्धैर्वचनैर्लोकनाथं अरिंदमं तुष्टाव॥

Verse 43

धर्म उवाच । ईश्वराय नमस्तुभ्यं नमस्ते योगरूपिणे । नमस्ते तेजोरूपाय नीलकंठ नमोऽस्तु ते

धर्म उवाच—ईश्वराय नमस्तुभ्यं, नमस्ते योगरूपिणे। नमस्ते तेजोरूपाय, नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते॥

Verse 44

ध्यातॄणामनुरूपाय भक्तिगम्याय ते नमः । नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूप नमोऽ स्तु ते

ध्यातॄणामनुरूपाय भक्तिगम्याय ते नमः । नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूप नमोऽस्तु ते ॥

Verse 45

नमः स्थूलाय सूक्ष्माय अणुरूपाय वै नमः । नमस्ते कामरूपाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे

नमः स्थूलाय सूक्ष्माय अणुरूपाय वै नमः । नमस्ते कामरूपाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे ॥

Verse 46

नमो नित्याय सौम्याय मृडाय हरये नमः । आतपाय नमस्तुभ्यं नमः शीतकराय च

नमो नित्याय सौम्याय मृडाय हरये नमः । आतपाय नमस्तुभ्यं नमः शीतकराय च ॥

Verse 47

सृष्टिरूप नमस्तुभ्यं लोकपाल नमोऽस्तु ते । नम उग्राय भीमाय शांत रूपाय ते नमः

सृष्टिरूप नमस्तुभ्यं लोकपाल नमोऽस्तु ते । नम उग्राय भीमाय शांत रूपाय ते नमः ॥

Verse 48

नमश्चानंतरूपाय विश्वरूपाय ते नमः । नमो भस्मांगलिप्ताय नमस्ते चंद्रशेखर । नमोऽस्तु पंचवक्त्राय त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते

नमश्चानंतरूपाय विश्वरूपाय ते नमः । नमो भस्मांगलिप्ताय नमस्ते चंद्रशेखर । नमोऽस्तु पंचवक्त्राय त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते ॥

Verse 49

नमस्ते व्यालभूषाय कक्षापटधराय च । नमोंऽधकविनाशाय दक्षपापापहारिणे । कामनिर्द्दाहिने तुभ्यं त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते

नमस्ते व्यालभूषाय कक्षापटधराय च। नमोऽन्धकविनाशाय दक्षपापापहारिणे॥ कामनिर्दाहिने तुभ्यं त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते॥

Verse 50

चत्वारिंशच्च नामानि मयोक्तानि च यः पठेत् । शुचिर्भूत्वा त्रिकालं तु पठेद्वा शृणुयादपि

चत्वारिंशच्च नामानि मयोक्तानि च यः पठेत्। शुचिर्भूत्वा त्रिकालं तु पठेद्वा शृणुयादपि॥

Verse 51

गोघ्नश्चैव कृतघ्नश्च सुरापो गुरुत ल्पगः । ब्रह्महा हेमहारी च ह्यथवा वृषलीपतिः

गोघ्नश्चैव कृतघ्नश्च सुरापो गुरुतल्पगः। ब्रह्महा हेमहारी च ह्यथवा वृषलीपतिः॥

Verse 53

स्त्रीबालघातकश्चैव पापी चानृतभाषणः । अनाचारी तथा स्तेयी परदाराभिगस्तथा । अकार्यकारी कृत्यघ्नो ब्रह्मद्विड्वाडवाधमः

स्त्रीबालघातकश्चैव पापी चानृतभाषणः। अनाचारी तथा स्तेयी परदाराभिगस्तथा॥ अकार्यकारी कृत्यघ्नो ब्रह्मद्विड्वाडवाधमः॥

Verse 54

सूत उवाच । इत्येवं बहुभिर्वाक्यैर्धर्मराजेन वै मुहुः । ईडितोऽपि महद्भक्त्या प्रणम्य शिरसा स्वयम्

सूत उवाच। इत्येवं बहुभिर्वाक्यैर्धर्मराजेन वै मुहुः। ईडितोऽपि महद्भक्त्या प्रणम्य शिरसा स्वयम्॥

Verse 55

तुष्टः शंभुस्तदा तस्मा उवाचेदं वचः शुभम् । वरं वृणु महाभाग यत्ते मनसि वर्त्तते

तदा तुष्टः शम्भुः तस्मै शुभं वचनमुवाच— “वरं वृणु महाभाग, यत्ते मनसि वर्तते।”

Verse 56

यम उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश दयां कृत्वा ममोपरि । तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम्

यम उवाच— “यदि तुष्टोऽसि देवेश, दयां कृत्वा ममोपरि; तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम्।”

Verse 57

मन्नाम्ना स्थानमेतद्धि ख्यातं लोके भवेदिति । अच्छेद्यं चाप्यभेद्यं च पुण्यं पापप्रणाशनम्

“मन्नाम्ना स्थानमेतद्धि लोके ख्यातं भवेदिति; अच्छेद्यं चाप्यभेद्यं च पुण्यं पापप्रणाशनम्।”

Verse 58

स्थानं कुरु महादेव यदि तुष्टोऽसि मे भव । शिवेन स्थानकं दत्तं काशीतुल्यं तदा नृप । तद्दत्त्वा च पुनः प्राह अन्यं वरय सत्तम

“स्थानं कुरु महादेव यदि तुष्टोऽसि मे भव।” इति। ततः शिवेन स्थानकं दत्तं काशीतुल्यं तदा नृप; तद्दत्त्वा च पुनः प्राह— “अन्यं वरय सत्तम।”

Verse 59

धर्म उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश दयां कृत्वा ममोपरि । तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम् । वरेणैवं यथा ख्यातिं गमिष्यामि युगेयुगे

धर्म उवाच— “यदि तुष्टोऽसि देवेश, दयां कृत्वा ममोपरि; तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम्; वरेणैवं यथा ख्यातिं गमिष्यामि युगेयुगे।”

Verse 60

ईश्वर उवाच । ब्रूहि कीनाश तत्सर्वं प्रकरोमि तवेप्सितम् । तपसा तोषितोऽहं वै ददामि वरमीप्सितम्

ईश्वर उवाच—ब्रूहि, हे कीनाश, यत्ते सर्वमभीप्सितम्; तत्सर्वं तव कृते प्रकरोमि। तपसा तुष्टोऽहं वै ददामि ते वरमीप्सितम्॥

Verse 61

यम उवाच । यदि मे वांछितं देव ददासि तर्हि शंकर । अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मन्नामा भव सर्वदा

यम उवाच—यदि मे वाञ्छितं देव ददासि, तर्हि शंकर; अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मन्नामा भव सर्वदा॥

Verse 62

धर्मारण्यमिति ख्यातिस्त्रैलोक्ये सचराचरे । यथा संजायते देव तथा कुरु महेश्वर

धर्मारण्यमिति ख्यातिः त्रैलोक्ये सचराचरे; यथा संजायते देव तथा कुरु महेश्वर॥

Verse 63

ईश्वर उवाच । धर्मारण्यमिदं ख्यातं सदा भूयाद्युगेयुगे । त्वन्नाम्ना स्थापितं देव ख्यातिमेतद्गमिष्यति । अथान्यदपि यत्किंचित्करोम्येष वदस्व तत

ईश्वर उवाच—धर्मारण्यमिदं ख्यातं सदा भूयाद्युगेयुगे। त्वन्नाम्ना स्थापितं देव ख्यातिमेतद्गमिष्यति। अथान्यदपि यत्किंचित्करोम्येष वदस्व तत॥

Verse 64

यम उवाच । योजनद्वयविस्तीर्णं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम् । मुक्तेश्च शाश्वतं स्थानं पावनं सर्वदेहिनाम्

यम उवाच—योजनद्वयविस्तीर्णं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम्; मुक्तेश्च शाश्वतं स्थानं पावनं सर्वदेहिनाम्॥

Verse 65

मक्षिकाः कीटकाश्चैव पशुपक्षिमृगादयः । पतंगा भूतवेताला पिशाचोरगराक्षसाः

मक्षिकाः कीटकाश्चैव पशवः पक्षिणो मृगाः । पतङ्गा भूतवेतालाः पिशाचोरगराक्षसाः ॥

Verse 66

नारी वाथ नरो वाथ मत्क्षेत्रे धर्मसंज्ञके । त्यजते यः प्रियान्प्राणान्मुक्तिर्भवतु शाश्वती

नारी वा यदि वा नरो मम क्षेत्रे धर्मसंज्ञके । यः प्रियान् प्राणान् त्यजति तस्य मुक्तिः शाश्वती भवेत् ॥

Verse 67

एवमस्त्विति सर्वोपि देवा ब्रह्मादयस्तथा । पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वाणाः परं हर्षमवा्प्नुयुः

एवमस्त्विति सर्वेऽपि देवा ब्रह्मादयस्तथा । पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वाणाः परमानन्दमाप्नुयुः ॥

Verse 68

देवदुंदुभयो नेदुर्गंधर्वपतयो जगुः । ववुः पुण्यास्तथा वाता ननृतुश्चाप्सरो गणाः

देवदुन्दुभयो नेदुः गन्धर्वपतयो जगुः । ववुः पुण्यास्तथा वाताः ननृतुश्चाप्सरो गणाः ॥

Verse 69

सूत उवाच । यमेन तपसा भक्त्या तोषितो हि सदाशिवः । उवाच वचनं देवं रम्यं साधुमनोरमम्

सूत उवाच । यमेन तपसा भक्त्या तोषितो हि सदाशिवः । उवाच वचनं देवं रम्यं साधुमनोरमम् ॥

Verse 70

अनुज्ञां देहि मे तात यथा गच्छामि सत्वरम् । कैलासं पर्वतश्रेष्ठं देवानां हितकाम्यया

तात, मेऽनुज्ञां देहि, यथा सत्वरं गच्छामि; देवानां हितकाम्यया पर्वतश्रेष्ठं कैलासं प्रति।

Verse 71

यम उवाच । न मे स्थानं परित्यक्तुं त्वया युक्तं महेश्वर । कैलासादधिकं देव जायते वचनादिदम्

यम उवाच—महेश्वर, मम स्थानं परित्यक्तुं त्वया न युक्तम्; देव, तव वचनादेवेदं स्थानं कैलासादप्यधिकं भवति।

Verse 72

शिव उवाच । साधु प्रोक्तं त्वया युक्तमेकांशेनात्र मे स्थितिः । न मया त्यजितं साधु स्थानं तव सुनिर्मलम्

शिव उवाच—साधु प्रोक्तं त्वया; युक्तमेव। अत्र ममैकांशेन स्थितिर्भविष्यति। साधो, तव सुनिर्मलं स्थानं मया न त्यक्तम्।

Verse 73

विश्वेश्वरं महालिंगं मन्नाम्नात्र भविष्यति । एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवांतरधीयत

अत्र मन्नाम्ना ‘विश्वेश्वर’ इति महालिङ्गं भविष्यति। इत्युक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत।

Verse 74

शिवस्य वचनात्तत्र तदा लिंगं तदद्भुतम् । तं दृष्ट्वा च सुरैस्तत्र यथानामानुकीर्त्तनम्

शिववचनात्तदा तत्र तदद्भुतं लिङ्गं प्रादुरभवत्। तं दृष्ट्वा सुरास्तत्र यथानामानुकीर्तनं चक्रुः।

Verse 75

स्वंस्वं लिंगं तदा सृष्टं धर्मारण्ये सुरोत्तमैः । यस्य देवस्य यल्लिंगं तन्नाम्ना परिकीर्तितम्

स्वंस्वं लिङ्गं तदा सृष्टं धर्मारण्ये सुरोत्तमैः। यस्य देवस्य यल्लिङ्गं तन्नाम्ना परिकीर्तितम्॥

Verse 76

सूत उवाच । धर्मेण स्थापितं लिंगं धर्मेश्वरमुपस्थितम् । स्मरणात्पूजनात्तस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

सूत उवाच। धर्मेण स्थापितं लिङ्गं धर्मेश्वरमुपस्थितम्। स्मरणात्पूजनात्तस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 77

यद्ब्रह्म योगिनां गम्यं सर्वेषां हृदये स्थितम् । तिष्ठते यस्य लिंगं तु स्वयंभुवमिति स्थितम्

यद्ब्रह्म योगिनां गम्यं सर्वेषां हृदये स्थितम्। तिष्ठते यस्य लिङ्गं तु स्वयंभुवमिति स्थितम्॥

Verse 78

भूतनाथं च संपूज्य व्याधिभिर्मुच्यते जनः । धर्मवापीं ततश्चैव चक्रे तत्र मनोरमाम्

भूतनाथं च संपूज्य व्याधिभिर्मुच्यते जनः। धर्मवापीं ततश्चैव चक्रे तत्र मनोरमाम्॥

Verse 79

आहत्य कोटितीर्थानां जलं वाप्यां मुमोच ह । यमतीर्थस्वरूपं च स्नानं कृत्वा मनोरमम्

आहत्य कोटितीर्थानां जलं वाप्यां मुमोच ह। यमतीर्थस्वरूपं च स्नानं कृत्वा मनोरमम्॥

Verse 80

स्नानार्थं देवतानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

स देवतानां स्नानार्थं भावितात्मनामृषीणां च। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 81

धर्मवाप्यां नरः स्नात्वा दृष्ट्वा धर्मेश्वरं शिवम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो न मातुर्गर्भमाविशेत्

धर्मवाप्यां नरः स्नात्वा दृष्ट्वा धर्मेश्वरं शिवम्। मुच्यते सर्वपापेभ्यो न मातुर्गर्भमाविशेत्॥

Verse 82

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु करोति यमतर्पणम् । व्याधिदोषविनाशार्थं क्लेशदोषोप शांतये । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च । वैवस्वताय कालाय दध्नाय परमेष्ठिने

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु करोति यमतर्पणम्। व्याधिदोषविनाशार्थं क्लेशदोषोपशांतये॥ यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च। वैवस्वताय कालाय दध्नाय परमेष्ठिने॥

Verse 83

वृकोदराय वृकाय दक्षिणेशाय ते नमः । नीलाय चित्रगुप्ताय चित्र वैचित्र ते नमः

वृकोदराय वृकाय दक्षिणेशाय ते नमः। नीलाय चित्रगुप्ताय चित्रवैचित्र ते नमः॥

Verse 84

यमार्थं तर्पणं यो वै धर्मवाप्यां करिष्यति । साक्षतैर्नामभिश्चैतैस्तस्य नोपद्रवो भवेत्

यमार्थं तर्पणं यो वै धर्मवाप्यां करिष्यति। साक्षतैर्नामभिश्चैतैस्तस्य नोपद्रवो भवेत्॥

Verse 85

एकांतरस्तृतीयस्तु ज्वरश्चातुर्थिकस्तथा । वेलायां जायते यस्तु ज्वरः शीतज्वरस्तथा

एकान्तरोऽथ तृतीयो ज्वरश्चातुर्थिकस्तथा । वेलानियतसमुत्थो ज्वरः शीतज्वरश्चापि कीर्तितः ॥

Verse 87

धनधान्यसमृद्धिः स्यात्संततिर्वर्धते सदा । भूतेश्वरं तु संपूज्य सुस्नातो विजितेंद्रियः

धनधान्यसमृद्धिः स्यात् संततिश्च सदा वर्धते । भूतेश्वरं समभ्यर्च्य सुस्नातो विजितेन्द्रियः ॥

Verse 88

सांगं रुद्रजपं कृत्वा व्याधिदोषात्प्रमुच्यते । अमावास्यां सोमदिने व्यतीपाते च वैधृतौ । संक्रांतौ ग्रहणे चैव तत्र श्राद्धं स्मृतं नृणाम्

साङ्गं रुद्रजपं कृत्वा व्याधिदोषात् प्रमुच्यते । अमावास्यां सोमदिने व्यतीपाते च वैधृतौ । संक्रान्तौ ग्रहणे चैव तत्र श्राद्धं स्मृतं नृणाम् ॥

Verse 89

श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं निरस्य चैतत्पितरस्त्वदंति । पानीयमेवापि तिलैर्विमिश्रितं ददाति यो वै प्रथितो मनुष्यः

श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं निरस्यैतत् पितरस्तदश्नन्ति । पानीयमात्रं तिलसंमिश्रं यो ददाति स प्रथितोऽपि श्राद्धफलभाग् ॥

Verse 90

एकविंशतिवारैस्तु गयायां पिंडदानतः । धर्मेश्वरे सकृद्दत्तं पितॄणां चाक्षयं भवेत्

एकविंशतिवारैस्तु गयायां पिण्डदानतः । धर्मेश्वरे सकृद्दत्तं पितṝणां चाक्षयं भवेत् ॥

Verse 91

धर्मेशात्पश्चिमे भागे विश्वेश्वरांतरेपि वा । धर्मवापीति विख्याता स्वर्गसोपानदायिनी

धर्मेशात् पश्चिमे भागे विश्वेश्वरान्तरेऽपि वा । धर्मवापीति विख्याता स्वर्गसोपानदायिनी ॥

Verse 92

धर्मेण निर्मिता पूर्वं शिवार्थं धर्मबुद्धिना । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च तर्पिताः पितृदेवताः

धर्मेण निर्मिता पूर्वं शिवार्थं धर्मबुद्धिना । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च तर्पिताः पितृदेवताः ॥

Verse 93

शमीपत्रप्रमाणं तु पिंडं दद्याच्च यो नरः । धर्मवाप्यां महापुण्यां गर्भवासं न चाप्नुयात्

शमीपत्रप्रमाणं तु पिण्डं दद्याच्च यो नरः । धर्मवाप्यां महापुण्यां गर्भवासं न चाप्नुयात् ॥

Verse 94

कुम्भीपाकान्महारौद्राद्रौरवान्नरकात्पुनः । अंधतामिस्रकाद्राजन्मुच्यते नात्र संशयः

कुम्भीपाकान्महारौद्राद्रौरवान्नरकात्पुनः । अन्धतामिस्रकाद्राजन् मुच्यते नात्र संशयः ॥

Verse 95

सूत उवाच । एकवर्षं तर्पणीयं धर्मवाप्यां नरोत्तमः । ऋतौ मासे च पक्षे च विपरीतं च जायते

सूत उवाच । एकवर्षं तर्पणीयं धर्मवाप्यां नरोत्तमः । ऋतौ मासे च पक्षे च विपरीतं न जायते ॥

Verse 96

बर्हिषदोऽग्निष्वात्ताश्च आज्यपाः सोमपास्तथा । तृप्तिं प्रयांति परमां वाप्यां वै तर्पणेन तु

वाप्यां पवित्रायां तर्पणेन बर्हिषदोऽग्निष्वात्ताः आज्यपाः सोमपाश्च पितरः परमां तृप्तिं प्रयान्ति।

Verse 97

कुरुक्षेत्रादि क्षेत्राणि अयोध्यादिपुरस्तथा । पुष्कराद्यानि सर्वाणि मुक्तिनामानि संति वै

कुरुक्षेत्रादीनि क्षेत्राणि अयोध्यादयः पुराः पुष्करादीनि च सर्वाणि मुक्तिनामानि वै प्रसिद्धानि।

Verse 98

तानि सर्वाणि तुल्यानि धर्मकूपोऽधिको भवेत् । मन्त्रो वेदास्तथा यज्ञा दानानि च व्रतानि च

तानि सर्वाणि तुल्यानि, धर्मकूपोऽधिको भवेत्; मन्त्राः वेदाः तथा यज्ञाः दानानि व्रतानि च तत्र विशेषफलप्रदाः।

Verse 99

अक्षयाणि प्रजायंते दत्त्वा जप्त्वा नरेश्वर । अभिचाराश्च ये चान्ये सुसिद्धाथर्ववेदजाः

नरेश्वर, तत्र दत्त्वा जप्त्वा च अक्षयाणि फलानि प्रजायन्ते; अभिचारादयश्चान्ये सुसिद्धा अथर्ववेदजाः प्रयोगाः अपि फलवन्तो भवन्ति।

Verse 100

ते सर्वे सिद्धिमायांति तस्मिन्स्थाने कृता अपि । आदितीर्थं नृपश्रेष्ठ काजेशैरुपसेवितम्

ते सर्वे तस्मिन्स्थाने कृता अपि सिद्धिमायान्ति। नृपश्रेष्ठ, तत् आदितीर्थं काजेशैरुपसेवितं पूजितं च।

Verse 109

एतदाख्यानकं पुण्यं धर्मेण कथितं पुरा । यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा श्रावयेत्तु यः । गोसहस्रफलं तस्य अंते हरिपुरं ब्रजेत्

एतदाख्यानकं पुण्यं धर्मेण कथितं पुरा । यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा श्रावयेत्तु यः । गोसहस्रफलं तस्य अंते हरिपुरं ब्रजेत्