Adhyaya 30

Verse 1

। व्यास उवाच । पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते वैष्णवांशो रघूद्वहः । सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः

व्यास उवाच—पुरा त्रेतायुगप्राप्तौ सूर्यवंशे समुत्पन्नः रघूद्वहः, वैष्णवांशो रामो राजीवलोचनः।

Verse 2

स रामो लक्ष्मणश्चैव काकपक्षधरावुभौ । तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ

स रामो लक्ष्मणश्चैव काकपक्षधरावुभौ । पितुर्वचनमादाय विश्वामित्रमनुव्रतौ ॥

Verse 3

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ । धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकौ

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ । धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकौ ॥

Verse 4

पथि प्रव्रजतो यावत्ताडकानाम राक्षसी । तावदागम्य पुरतस्तस्थौ वै विघ्नकारणात्

पथि प्रव्रजतो यावत्ताडकानाम राक्षसी । तावदागम्य पुरतस्तस्थौ वै विघ्नकारणात् ॥

Verse 5

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत् । प्रादिशच्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत् । प्रादिशच्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः ॥

Verse 6

तस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगतः । अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी

तस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगतः । अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी ॥

Verse 7

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु संप्रवृत्ते रघूत्तमः । मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः

विश्वामित्रस्य यज्ञे प्रवृत्ते रघुनन्दनः । परमेषुभिराहत्य मारीचं सुबाहुं च न्यपातयत् ॥

Verse 8

ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् । रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षां चैव मैथिलीम्

जनकस्य गृहे स्थितं भग्नमीश्वरधनुः । पञ्चদशे वयस्ये रामः षड्वर्षां मैथिलीं लेभे ॥

Verse 9

उपयेमे तदा राजन्रम्यां सीतामयोनिजाम् । कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः

तदा राजन् रम्यां सीतामयोनिजां राम उपयेमे । सीतां प्राप्य राघवः कृतकृत्योऽभवत् तदा ॥

Verse 10

अयोध्यामगमन्मार्गे जामदग्न्यमवेक्ष्य च । संग्रामोऽभूत्तदा राजन्देवानामपि दुःसहः

अयोध्यां प्रति गच्छन् मार्गे जामदग्न्यं निरीक्ष्य च । तदा राजन् संग्रामोऽभूद् देवानामपि दुःसहः ॥

Verse 11

ततो रामं पराजित्य सीतया गृहमागतः । ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तया सह

ततो रामं पराजित्य स सीतया सह गृहमागतः । ततः द्वादशवर्षाणि रामः तया सह रेमे ॥

Verse 12

एकविंशतिमे वर्षे यौवराज्यप्रदायकम् । राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाच त

एकविंशतितमे रामवर्षे यदा नृपो यौवराज्यं दातुमुद्यतः । तदा कैकेयी राजानं समुपेत्य वरद्वयं याचत् ॥

Verse 13

तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सहलक्ष्मणः । जटाधरः प्रव्रजतां वर्षाणीह चतुर्दश

तयोरेकस्मिन् वरे रामः सीतया सह लक्ष्मणेन च । जटाधरः प्रव्रजतु, इह चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कुर्यात् ॥

Verse 14

भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोस्तु मे । मंथरावचनान्मूढा वरमेतमयाचत

द्वितीयेन वरेण मे भरतः यौवराज्याधिपो भवतु । मन्थरावचनैर्मूढा सा वरमेतमेवायाचत् ॥

Verse 15

जानकीलक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः । त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेह्नि फलाशनः

जानकीलक्ष्मणसखं रामं नृपः प्रव्राजयत् । स त्रिरात्रमुदकाहारः, चतुर्थेऽह्नि फलाशनः ॥

Verse 16

पञ्चमे चित्रकूटे तु रामो वासमकल्पयत् । तदा दशरथः स्वर्गं गतो राम इति ब्रुवन्

पञ्चमेऽहनि चित्रकूटे रामो वासमकल्पयत् । तदा दशरथः ‘राम राम’ इति ब्रुवन् स्वर्गं जगाम ॥

Verse 17

ब्रह्मशापं तु सफलं कृत्वा स्वर्गं जगाम किम् । ततो भरत शत्रुघ्नौ चित्रकूटे समागतौ

ब्रह्मशापं तु सफलं कृत्वा स्वर्गं जगाम सः । ततः भरतशत्रुघ्नौ चित्रकूटे समागतौ ॥

Verse 18

स्वर्गतं पितरं राजन्रामाय विनिवेद्य च । सांत्वनं भरतस्यास्य कृत्वा निवर्तनं प्रति

स्वर्गतं पितरं राजन् रामाय विनिवेद्य च । अस्य भरतस्य सांत्वनं कृत्वा निवर्तनं प्रति ॥

Verse 19

ततो भरत शत्रुघ्नौ नंदिग्रामं समागतौ । पादुकापूजनरतौ तत्र राज्यधरावुभौ

ततो भरतशत्रुघ्नौ नन्दिग्रामं समागतौ । तत्र पादुकापूजनरतौ राज्यभारधरावुभौ ॥

Verse 20

अत्रिं दृष्ट्वा महात्मानं दण्डकारण्यमागमत । रक्षोगणवधारम्भे विराधे विनिपातिते

अत्रिं दृष्ट्वा महात्मानं दण्डकारण्यमागमत् । रक्षोगणवधारम्भे विराधे विनिपातिते ॥

Verse 21

अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पंचवट्यामुवास ह । ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् । वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च

अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पञ्चवट्यामुवास ह । ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् । वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च ॥

Verse 22

आगतो राक्षसो घोरः सीतापहरणाय सः । ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञके

आगतो राक्षसो घोरः सीतापहरणाय सः । ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञके ॥

Verse 23

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दश कन्धरः । मारीचस्याश्रमं गत्वा मृगरूपेण तेन च

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दशकन्धरः । मारीचस्याश्रमं गत्वा मृगरूपेण तेन च ॥

Verse 24

नीत्वा दूरं राघवं च लक्ष्मणेन समन्वितम् । ततो रामो जघानाशु मारीचं मृगरू पिणम्

नीत्वा दूरं राघवं च लक्ष्मणेन समन्वितम् । ततो रामो जघानाशु मारीचं मृगरूपिणम् ॥

Verse 25

पुनः प्राप्याश्रमं रामो विना सीतां ददर्श ह । तत्रैव ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा

पुनः प्राप्याश्रमं रामो विना सीतां ददर्श ह । तत्रैव ह्रियमाणा सा चक्रन्द कुररी यथा ॥

Verse 26

रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् । यथा श्येनः क्षुधायु्क्तः क्रन्दंतीं वर्तिकां नयेत्

राम रामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् । यथा श्येनः क्षुधायुक्तः क्रन्दन्तीं वर्तिकां नयेत् ॥

Verse 27

तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् । नयत्येष जनकजां तच्छ्रुत्वा पक्षिराट् तदा

तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् अपहरन् नयत्येष; इति श्रुत्वा तदा पक्षिराट् (जटायुः) त्वरितं प्रतस्थे।

Verse 28

युयुधे राक्षसेंद्रेण रावणेन हतोऽपतत् । माघासितनवम्यां तु वसंतीं रावणालये

स राक्षसेन्द्रेण रावणेन सह युयुधे; तेन हतः स पतितः। माघकृष्णनवम्यां तु सा रावणालये वसन्ती आसीत्।

Verse 29

मार्गमाणौ तदा तौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

तदा तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ सीतां मार्गमाणौ विचेरतुः।

Verse 30

जटायुषं तु दृष्ट्वैव ज्ञात्वा राक्षससंहृताम् । सीतां ज्ञात्वा ततः पक्षी संस्कृतस्तेन भक्तितः

जटायुषं दृष्ट्वैव राक्षससंहृतं ज्ञात्वा, सीतावृत्तान्तं विदित्वा च; ततः रामः भक्त्या तस्य पक्षिणः संस्कारान् अकरोत्।

Verse 31

अग्रतः प्रययौ रामो लक्ष्मणस्तत्पदानुगः । पंपाभ्याशमनुप्राप्य शबरीमनुगृह्य च

अग्रतः प्रययौ रामो लक्ष्मणस्तत्पदानुगः। पम्पाभ्याशम् अनुप्राप्य शबरीं चानुगृह्य सः।

Verse 32

तज्जलं समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं कृतम् । ततो रामो हनुमता सह सख्यं चकार ह

तत्पुण्यजलं विधिवत् समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं समभवत्। ततः श्रीरामो हनुमता सह सख्यं चकार॥

Verse 33

ततः सुग्रीवमभ्येत्य अहनद्वालिवानरम् । प्रेषिता रामदेवेन हनुमत्प्रमुखाः प्रियाम्

ततः सुग्रीवमभ्येत्य वालिनं वानरेश्वरम् अहनत्। रामदेवेन हनुमत्प्रमुखा वानराः प्रिया-सीतामन्वेष्टुं प्रेषिताः॥

Verse 34

अंगुलीयकमादाय वायुसूनुस्तदागतः । संपातिर्दशमे मासि आचख्यौ वानराय ताम्

अङ्गुलीयकमादाय वायुसूनुः प्रस्थितवान्। सम्पातिश्च दशमे मासि तस्यैः वानराय सीतायाः स्थितिं न्यवेदयत्॥

Verse 35

ततस्तद्वचनादब्धिं पुप्लुवे शतयोजनम् । हनुमान्निशि तस्यां तु लंकायां परितोऽचिनोत्

तद्वचनाद् हनुमान् शतयोजनमब्दिं पुप्लुवे। तस्यां लङ्कायां निशि सर्वतो विचचारान्वेषणाय॥

Verse 36

तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं तु हनूमतः । द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनुमान्पर्यवस्थितः

तद्रात्रिशेषे हनूमतः सीतादर्शनं समभवत्। द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनुमान् पर്യवस्थितः॥

Verse 37

तस्यां निशायां जानक्या विश्वासायाह संकथाम् । अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्त्तत

तस्यां निशायां जानक्या विश्वासजननाय स आश्वासनकथां कथयामास। ततः त्रयोदश्यां अक्षादिभिः सह युद्धमवर्तत॥

Verse 38

ब्रह्मास्त्रेण त्रयोदश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः । दारुणानि च रूक्षाणि वाक्यानि राक्षसाधिपम्

त्रयोदश्यां ब्रह्मास्त्रेण बद्धः शक्रजितो कपिः। स च राक्षसाधिपं प्रति दारुणरूक्षवाक्यान्यब्रवीत्॥

Verse 39

अब्रवीद्वायुसूनुस्तं बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुतः । वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम्

बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुक्तो वायुसूनुस्तमब्रवीत्। ततः पुच्छे वह्निं योजयित्वा लंकादहनं कृतम्॥

Verse 40

पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः । मार्गशीर्षप्रतिपदः पंचभिः पथि वासरैः

पूर्णिमायां महेन्द्राद्रौ कपेः पुनरागमनमभवत्। मार्गशीर्षप्रतिपदि पथि पञ्चभिर्वासरैः स गतिमकरोत्॥

Verse 41

पुनरागत्य वर्षेह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल । सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम्

पुनरागत्य वर्षेह्नि मधुवनं किल ध्वस्तं कृतम्। सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं कृत्वा सर्वं निवेदनं दत्तम्॥

Verse 42

मणिप्रदानं सीतायाः सर्वं रामाय शंसयत् । अष्टम्युत्तरफाल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे

मणिप्रदानवृत्तान्तं सीतायाः सम्यगाख्याय रामाय शंसयामास । अष्टम्यां चोत्तरफाल्गुन्यां विजयाख्ये शुभमुहूर्ते ॥

Verse 43

मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च । रामः कृत्वा प्रतिज्ञां हि प्रयातुं दक्षिणां दिशम्

मध्याह्ने सहस्रांशौ प्राप्ते राघवस्य प्रस्थानमभवत् । रामो हि प्रतिज्ञां कृत्वा दक्षिणां दिशं प्रययौ ॥

Verse 44

तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् । दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽथाभव त्सखा

“तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम्” इति । दक्षिणाशां प्रयातस्य तदा सुग्रीवोऽभवत् सखा ॥

Verse 45

वासरैः सप्तभिः सिंधोस्तीरे सैन्यनिवेशनम् । पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयां यावदंबुधौ । उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह

वासरैः सप्तभिः सिंधोस्तीरे सैन्यस्य निवेशनम् अभवत् । पौषशुक्लप्रतिपदः आरभ्य तृतीयां यावत् राघवः ससैन्यः समुद्रमुपातिष्ठत् ॥

Verse 46

विभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः । समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतेः

चतुर्थ्यां तु विभीषणो रामेण सह संगतः । पंचम्यां समुद्रतरणार्थं मन्त्रः समारब्धः ॥

Verse 47

प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् । समुद्राद्वरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनः

रामो दिनचतुष्टयं प्रायोपवेशनं चकार; समुद्रात् वरं लेभे, सहोपायप्रदर्शनं च।

Verse 48

सेतोर्दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम् । चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सेनां न्यवे शयत्

सेतोर्दशम्यां आरम्भः, त्रयोदश्यां समापनम्; चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सेनां न्यवेशयत्।

Verse 49

पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम् । तीर्त्वा तोयनिधिं रामः शूरवानरसैन्यवान्

पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम्; तोयनिधिं तीर्त्वा रामः शूरवानरसैन्यवान्।

Verse 50

रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं शुभलक्षणः । तृतीयादिदशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकः

सीतार्थं शुभलक्षणो रामो लङ्कापुरीं रुरोध; तृतीयाद् दशम्यन्तं निवेशो दिनाष्टकः।

Verse 51

शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशीदिने । पौषासिते च द्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च

तत्रैकादशीदिने शुकसारणयोः प्राप्तिः; पौषासिते द्वादश्यां सैन्यसंख्यानमपि च।

Verse 52

शार्दूलेन कपींद्राणां सारासारोपवर्णनम् । त्रयोदश्याद्यमांते च लंकायां दिवसैस्त्रिभिः

लङ्कायां त्रयोदश्याद्यं आरभ्य त्रिदिनावधि । शार्दूलः कपीन्द्रेभ्यः सारासारं व्यचष्ट तु ॥

Verse 53

रावणः सैन्यसं ख्यानं रणोत्साहं तदाऽकरोत् । प्रययावंगदो दौत्ये माघशुक्लाद्यवासरे

तदा रावणः सैन्यस्य संख्यानं रणोत्साहं चकार ह । माघशुक्लाद्यवासरे दौत्येऽङ्गदः प्रययौ ॥

Verse 54

सीतायाश्च तदा भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम् । माघशुक्लद्वितीया यां दिनैः सप्तभिरष्टमीम्

तदा सीतायै भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम् । माघशुक्लद्वितीयायां आरभ्य सप्तभिर्दिनैः अष्टमीम् ॥

Verse 55

रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् । माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे

रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् । माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविन्द्रजित् रणेऽविशत् ॥

Verse 56

रामलक्ष्मणयोर्ना गपाशबंधः कृतः किल । आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वशः

रामलक्ष्मणयोर्नागपाशबन्धः कृतो ध्रुवम् । आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वतः ॥

Verse 57

वायूपदेशाद्गरुडं सस्मार राघवस्तदा । नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां गरु डोऽभ्यगात्

वायूपदेशेन तदा राघवो गरुडं सस्मार। नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां गरुडोऽभ्यगात्॥

Verse 58

अवहारो माघशुक्लैस्यैकादश्यां दिनद्वयम् । द्वादश्यामांजनेयेन धूम्राक्षस्य वधः कृतः

माघशुक्लैकादश्यां तु दिनद्वयमवहारः। द्वादश्यामञ्जनेयेन धूम्राक्षस्य वधः कृतः॥

Verse 59

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकंपनो रणे । मायासीतां दर्शयित्वा रामाय दशकंधरः

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकम्पनो रणे। मायासीतां दर्शयित्वा रामाय दशकन्धरः॥

Verse 60

त्रासयामास च तदा सर्वान्सैन्यगतानपि । माघशुक्लचतुर्द्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम्

त्रासयामास च तदा सर्वान् सैन्यगतानपि। माघशुक्लचतुर्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम्॥

Verse 61

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः । माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यंतं त्रिभिर्दिनैः

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः। माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यन्तं त्रिभिर्दिनैः॥

Verse 62

रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् । पञ्चम्या अष्टमी यावद्रावणेन प्रबोधितः

रामेण तुमुले युद्धे रावणो रणभूमितः पराङ्मुखीकृतः। पञ्चम्याः अष्टमीं यावत् रावणेन पुनः प्रबोधितोऽभवत्॥

Verse 63

कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् । कुम्भकर्णोकरोद्युद्धं नवम्यादिचतुर्दिनैः

तदा कुम्भकर्णः चतुर्दिनम् अभ्यवहारं चकार। ततः नवम्यादि चतुर्दिनैः कुम्भकर्णो युद्धं चकार॥

Verse 64

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः । अमावास्यादिने शोकाऽभ्यवहारो बभूव ह

रामेण युद्धे निहतो बहुवानरभक्षकः। अमावास्यादिने शोकाभ्यवहारो बभूव ह॥

Verse 65

फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यंतैश्चतुर्दिनैः । नरांतकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः

फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यन्तैश्चतुर्दिनैः। नरान्तकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः॥

Verse 66

पंचम्याः सप्तमीं यावदतिकायवधस्त्र्यहात् । अष्टम्या द्वादशीं यावन्निहतो दिनपंचकात्

पञ्चम्याः सप्तमीं यावत् अतिकायवधः त्र्यहात्। अष्टम्याः द्वादशीं यावत् दिनपञ्चकात् निहतः॥

Verse 67

निकुम्भकुम्भौ द्वावेतौ मकराक्षश्चतुर्दिनैः । फाल्गुनासितद्वितीयाया दिने वै शक्रजिज्जितः

निकुम्भकुम्भौ द्वावेतौ मकराक्षश्च चतुर्दिनैः पतिताः। फाल्गुनकृष्णद्वितीयायां दिने शक्रजित् (इन्द्रजित्) शक्रविजयी निहतः॥

Verse 68

तृतीयादौ सप्तम्यंतदिनपञ्चकमेव च । ओषध्यानयवैयग्र्यादवहारो बभूव ह

तृतीयातिथित आरभ्य सप्तम्यन्तं दिनपञ्चके। ओषध्यानयनहेतोः प्रायोऽवहारः प्रवृत्तोऽभूत्॥

Verse 69

अष्टम्यां रावणो मायामैथिलीं हतवान्कुधीः । शोकावेगात्तदा रामश्चक्रे सैन्यावधारणम्

अष्टम्यां रावणः पापबुद्धिर्मायामैथिलीं जघान। तदा शोकवेगात् रामः सैन्यं समवस्थापयामास॥

Verse 70

ततस्त्रयोदशीं यावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् । लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः

ततः त्रयोदश्यन्तं दिनैः पञ्चभिरिन्द्रजित्। लक्ष्मणेन रणमध्ये हतो विख्यातबलपौरुषः॥

Verse 71

चतुर्द्दश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः । अमावास्यादिने प्रागाद्युद्धाय दशकंधरः

चतुर्दश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः। अमावास्यादिने प्रागाद्युद्धाय दशकन्धरः॥

Verse 72

चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचके । रावणो युध्यमानो ऽभूत्प्रचुरो रक्षसां वधः

चैत्रशुक्लप्रतिपदादारभ्य पञ्चमीदिनपञ्चके यावत् । रावणो युध्यमानोऽभूत्, रक्षसां तु प्रचुरो वधः ॥

Verse 73

चैत्रशुक्लाष्टमीं यावत्स्यंदनाश्वादिसूदनम् । चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदने

चैत्रशुक्लाष्टमीं यावत् स्यन्दनाश्वादिसूदनम् । चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदनम् ॥

Verse 74

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः । विभीषणोपदेशेन हनुमद्युद्धमेव च

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकन्धरः । विभीषणोपदेशेन हनूमद्युद्धमेव च ॥

Verse 75

द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः । विशल्यां तु समादाय लक्ष्मणं तामपाययत्

द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः । विशल्यां तु समादाय लक्ष्मणं तामपाययत् ॥

Verse 76

दशम्यामवहारोऽभूद्रात्रौ युद्धं तु रक्षसाम् । एकादश्यां तु रामाय रथो मातलिसारथिः

दशम्यामवहारोऽभूद् रात्रौ युद्धं तु रक्षसाम् । एकादश्यां तु रामाय रथो मातलिसारथिः ॥

Verse 77

प्राप्तो युद्धाय द्वादश्यां यावत्कृष्णां चतुर्दशीम् । अष्टादशदिने रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत्

द्वादश्यां युद्धाय प्रवृत्तो यावत्कृष्णचतुर्दशीम् । अष्टादशेऽहनि रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत् ॥

Verse 78

संस्कारा रावणादीनाममावा स्यादिनेऽभवन् । संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान्

रावणादीनां संस्काराः स्यादमावास्यादिनेऽभवन् । संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान् ॥

Verse 79

माघशुक्लद्वितीयादिचैत्रकृष्णचतुर्द्दशीम् । सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्ये पंवदशा हकम्

माघशुक्लद्वितीयादि यावत्चैत्रकृष्णचतुर्दशीम् । सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्येऽपि पञ्चदशाहकम् ॥

Verse 80

युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्ततिदिनान्यभूत् । वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु । अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभी षणः

युद्धावहारसंग्रामौ द्वासप्ततिदिनान्यभूत् । वैशाखादितिथौ रामो रणभूमिष्ववास ह । अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभीषणः ॥

Verse 81

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् । दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम्

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलम्भनम् । दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम् ॥

Verse 82

हत्वा त्वरेण लंकेशं लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः । गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु

त्वरेण लङ्केशं हत्वा लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः । राक्षसेन दुःखितां पुण्यां जानकीं गृहीत्वा पुनरानयत् ॥

Verse 83

आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमा श्रितः

परया प्रीत्या जानकीमादाय स न्यवर्तत । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमाश्रितः ॥

Verse 84

विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति । पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य च

विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति । पूर्णे चतुर्दशे वर्षे माधवस्य च पञ्चम्याम् ॥

Verse 85

भारद्वाजाश्रमे रामः सगणः समु पाविशत् । नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स पुष्पकेण समागतः

भारद्वाजाश्रमे रामः सगणः समुपाविशत् । नन्दिग्रामे तु षष्ठ्यां स पुष्पकेण समागतः ॥

Verse 87

उवास रामरहिता रावणस्य निवेशने । द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामो राज्यमकारयत्

रामरहिता रावणस्य निवेशने उवास सा । द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामो राज्यमकारयत् ॥

Verse 88

सीतायास्तु त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि तु तदा भवन् । स चतुर्दशवर्षांते प्रविष्टः स्वां पुरीं प्रभुः

तदा सीतायास्तु त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि आसन्; चतुर्दशवर्षपर्यन्ते प्रभुः स्वां पुरीम् अयोध्यां प्रविवेश।

Verse 89

अयोध्यां नाम मुदितो रामो रावणदर्पहा । भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमकार यत्

अयोध्यायां मुदितो रामो रावणदर्पहा; भ्रातृभिः सहितस्तत्र राज्यव्यवस्थां सम्यक् अकारयत्।

Verse 90

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यं पालयित्वा जगाम त्रिदिवालयम्

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च रामो राज्यं पालयित्वा अन्ते त्रिदिवालयं जगाम।

Verse 91

रामराज्ये तदा लोका हर्षनिर्भरमा नसाः । बभूवुर्धनधान्याढ्याः पुत्रपौत्रयुता नराः

रामराज्ये तदा लोकाः हर्षनिर्भरमानसाः; धनधान्यसमृद्धाः पुत्रपौत्रयुताश्च बभूवुः।

Verse 92

कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवंति च । गावस्तु घटदोहिन्यः पादपाश्च सदा फलाः

कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवन्ति च; गावो घटदोहिन्यश्च पादपाश्च सदा फलाः।

Verse 93

नाधयो व्याधयश्चैव रामराज्ये नराधिप । नार्यः पतिव्रताश्चासन्पितृभक्तिपरा नराः

हे नराधिप! रामराज्ये नाधयः न व्याधयश्च; नार्यः पतिव्रताः आसन्, नराश्च पितृभक्तिपराः।

Verse 94

द्विजा वेदपरा नित्यं क्षत्रिया द्विज सेविनः । कुर्वते वैश्यवर्णाश्च भक्तिं द्विजगवां सदा

द्विजा नित्यं वेदपराः; क्षत्रिया द्विजसेविनः; वैश्यवर्णाश्च सदा द्विजगवां भक्तिं कुर्वन्ति।

Verse 95

न योनिसंकरश्चासीत्तत्र नाचारसंकरः । न वंध्या दुर्भगा नारी काकवंध्या मृत प्रजा

तत्र न योनिसंकरः आसीत्, नाचारसंकरः; न वन्ध्या न दुर्भगा नारी, न काकवन्ध्या न मृतप्रजा।

Verse 96

विधवा नैव काप्यासीत्सभर्तृका न लप्यते । नावज्ञां कुर्वते केपि मातापित्रोर्गुरोस्तथा

न कापि विधवा आसीत्; सभर्तृका न लप्यते; केऽपि मातापित्रोः गुरोश्च नावज्ञां कुर्वन्ति।

Verse 97

न च वाक्यं हि वृद्धानामुल्लं घयति पुण्यकृत् । न भूमिहरणं तत्र परनारीपराङ्मुखाः

पुण्यकृत् कश्चिदपि वृद्धानां वाक्यं नोल्लङ्घयति; तत्र न भूमिहरणं, जनाः परनारीपराङ्मुखाः।

Verse 98

नापवादपरो लोको न दरिद्रो न रोगभाक् । न स्तेयो द्यूतकारी च मैरेयी पापिनो नहि

नापवादपरो लोको न दरिद्रो न रोगभाक्। न स्तेयो न द्यूतकारी च न मैरेयीपानकः; पापिनोऽपि न दृश्यन्ते॥

Verse 99

न हेमहारी ब्रह्मघ्नो न चैव गुरुतल्पगः । न स्त्रीघ्नो न च बालघ्नो न चैवानृतभाषणः

न हेमहारी न ब्रह्मघ्नो न गुरुतल्पगः। न स्त्रीघ्नो न बालघ्नो न चानृतभाषणः॥

Verse 100

न वृत्तिलोपकश्चासीत्कूट साक्षी न चैव हि । न शठो न कृतघ्नश्च मलिनो नैव दृश्यते

न वृत्तिलोपकोऽसीत् कश्चित् कूटसाक्षी न चैव हि। न शठो न कृतघ्नश्च मलिनो नैव दृश्यते॥

Verse 101

सदा सर्वत्र पूज्यंते ब्राह्मणा वेदपारगाः । नावैष्णवोऽव्रती राजन्राम राज्येऽतिविश्रुते

सदा सर्वत्र पूज्यन्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः। नावैष्णवोऽव्रती कश्चिद् राजन् रामस्य राज्येऽतिविश्रुते॥

Verse 109

ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः । पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत्तीर्थेषूत्तमोत्तमम्

ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः। पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत् तीर्थेषूत्तमोत्तमम्॥