Adhyaya 8

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । धर्मारण्यकथां पुण्यां श्रुत्वा तृप्तिर्न मे विभो । यदायदा कथयसि तदा प्रोत्सहते मनः । अतः परं किमभवत्परं कौतूहलं हि मे

युधिष्ठिर उवाच—धर्मारण्यस्य पुण्यां कथां श्रुत्वापि, विभो, मे तृप्तिर्न जायते। यदा यदा त्वं कथयसि तदा तदा मे मनः प्रोत्सहते। अतः परं किमभवत्? मम हि परं कौतूहलम्।

Verse 2

व्यास उवाच । शृणु पार्थ महापुण्यां कथां स्कंदपुराणजाम् । स्थाणुनोक्तां च स्कंदाय धर्मारण्योद्भवां शुभाम्

व्यास उवाच—शृणु पार्थ, स्कन्दपुराणजां महापुण्यां कथां; स्थाणुना स्कन्दायोक्तां, धर्मारण्योद्भवां शुभाम्।

Verse 3

सर्वतीर्थस्य फलदां सर्वोपद्रवनाशिनीम् । कैलासशिखरासीनं देवदेवं जगद्गुरुम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम्

सर्वतीर्थफलप्रदां सर्वोपद्रवनाशिनीम्। कैलासशिखरासीनं देवदेवं जगद्गुरुम्—पञ्चवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम्।

Verse 4

कपालखटवांगकरं नागयज्ञोपवीतिनम् । गणैः परिवृतं तत्र सुरासुरनमस्कृतम्

कपालखटवाङ्गकरं नागयज्ञोपवीतिनम्। गणैः परिवृतं तत्र सुरासुरनमस्कृतम्।

Verse 5

नानारूपगुणैर्गीतं नारदप्रमुखैर्युतम् । गंधर्वैश्चाप्सरोभिश्च सेवितं तमुमापतिम् । तत्रस्थं च महादेवं प्रणिपत्याब्रवीत्सुतः

नानारूपगुणैर्गीतं नारदप्रमुखैर्युतम्। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेवितं तमुमापतिम्। तत्रस्थं महादेवं प्रणिपत्याब्रवीत्सुतः।

Verse 6

स्कंद उवाच । स्वामिन्निंद्रादयो देवा ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः । तव द्वारे समायातान्त्वद्दर्शनैकलालसाः । किमाज्ञापयसे देव करवाणि तवाग्रतः

स्कन्द उवाच—स्वामिन्! इन्द्रादयो देवा ब्रह्माद्याश्च सर्वशः । तव द्वारे समायाताः त्वद्दर्शनैकलालसाः । किमाज्ञापयसि देव? किं करवाणि तवाग्रतः?

Verse 7

व्यास उवाच । स्कंदस्य वचनं श्रुत्वा आसनादुत्थितो हरः । वृषभं न समारूढो गंतुकामोऽभवत्तदा

व्यास उवाच—स्कन्दस्य वचनं श्रुत्वा आसनादुत्थितो हरः । वृषभं न समारूढो गन्तुकामोऽभवत्तदा ।

Verse 8

गतुकामं शिवं दृष्ट्वा स्कंदो वाक्यमथाब्रवीत्

गतुकामं शिवं दृष्ट्वा स्कन्दो वाक्यमथाब्रवीत् ।

Verse 9

स्कंद उवाच । किं कार्यं देव देवानां यत्त्वमाहूयसे त्वरम् । वृषं त्यक्त्वा कृपासिंधो कृपास्ति यदि मे वद

स्कन्द उवाच—किं कार्यं देव देवानां यत्त्वमाहूयसे त्वरम् । वृषं त्यक्त्वा कृपासिन्धो कृपास्ति यदि मे वद ।

Verse 10

देवदानव युद्धं वा किं कार्यं वा महत्तरम्

देवदानवयुद्धं वा किं कार्यं वा महत्तरम् ।

Verse 11

शिव उवाच । शृणुष्वैकाग्रमनसा येनाहं व्यग्रचेतसः । अस्ति स्थानं महापुण्यं धर्म्मारण्यं च भूतले

शिव उवाच—एकाग्रमनसा शृणुष्व; मम चेतो व्यग्रं भवति। भूतले महापुण्यं स्थानं विद्यते—धर्म्मारण्यं नाम पावनम्॥

Verse 12

तत्रापि गंतुकामोऽहं देवैः सह षडाननः

तत्रापि गन्तुकामोऽहं देवैः सह, हे षडानन! तदेव पुण्यस्थानं प्रति मम गमनाभिलाषः॥

Verse 13

स्कंद उवाच । तत्र गत्वा महादेव किं करिष्यसि सांप्रतम् । तन्मे ब्रूहि जगन्नाथ कृत्यं सर्वमशेषतः

स्कन्द उवाच—तत्र गत्वा महादेव, सांप्रतम् किं करिष्यसि? जगन्नाथ, तव कृत्यं सर्वमशेषतः मे ब्रूहि॥

Verse 14

शिव उवाच । श्रूयतां वचनं पुत्र मनसोल्हादकारणम् । आदितः सर्व्ववृत्तानां सृष्टि स्थितिकरं महत्

शिव उवाच—पुत्र, मनसोल्हादकारणं मम वचनं श्रूयताम्। आदितः सर्ववृत्तानां सृष्टिस्थितिकरं महदाख्यानं वक्ष्यामि॥

Verse 15

परंतु प्रलये जाते सर्वतस्तमसा वृतम् । आसीदेकं तदा ब्रह्म निर्गुणं बीजमव्ययम्

परन्तु प्रलये जाते सर्वतः तमसा वृतम्। आसीदेकं तदा ब्रह्म निर्गुणं बीजमव्ययम्॥

Verse 16

निर्मितं वै गुणैरादौ मह द्द्रव्यं प्रचक्ष्यते

आदौ गुणैरेव निर्मितं महद्द्रव्यं ‘महत्’ इति प्रचक्षते।

Verse 17

महाकल्पे च संप्राप्ते चराचरे क्षयं गते । जलरूपी जगन्नाथो रममाणस्तु लीलया

महाकल्पे समुपस्थिते चराचरे क्षयं गते, जलरूपो जगन्नाथो लीलया रममाणः स्थितः।

Verse 18

चिरकाले गते सोपि पृथिव्यादिसुतत्त्वकैः । वृक्षमुत्पादयामासायुतशाखामनोरमम्

चिरकाले गते सोऽपि पृथिव्यादिसूक्ष्मतत्त्वकैः सहस्रशाखायुतं मनोहरं वृक्षमुत्पादयामास।

Verse 19

फलैर्विशालैराकीर्णं स्कंधकांडादिशोभितम् । फलौघाढ्यो जटायुक्तो न्यग्रो धो विटपो महान्

विशालफलैराकीर्णं स्कन्धकाण्डादिशोभितम्। फलौघाढ्यं जटायुक्तं महान् न्यग्रोधविटपोऽभवत्॥

Verse 20

बालभावं ततः कृत्वा वासुदेवो जनार्द्दनः । शेतेऽसौ वटपत्रेषु विश्वं निर्मातुमुत्सुकः

ततः बालभावं कृत्वा वासुदेवो जनार्दनः। वटपत्रेषु शेतेऽसौ विश्वनिर्माणमुत्सुकः॥

Verse 21

सनाभिकमले विष्णो र्जातो ब्रह्मा हि लोककृत् । सर्वं जलमयं पश्यन्नानाकारमरूपकम्

विष्णोर्नाभिकमलोत्पन्नो ब्रह्मा लोककृत् समभवत्। स सर्वं जलमयं पश्यन् निराकारं तथापि नानाविधरूपसमर्थं ददर्श॥

Verse 22

तं दृष्ट्वा सहसोद्वेगाद्ब्रह्मा लोकपितामहः । इदमाह तदा पुत्र किं करो मीति निश्चितम्

तद् दृष्ट्वा सहसैवोद्विग्नो ब्रह्मा लोकपितामहः। तदा स उवाच—“पुत्र, किं नु करोम्यहम्?” इति मनसि निश्चित्य॥

Verse 23

खे जजान ततो वाणी देवात्सा चाशरीरिणी । तपस्तप विधे धातर्यथा मे दर्शनं भवेत्

ततो खे देवात् अशरीरिणी वाणी समुत्थिता। “तपस्तप विधे धातः, यथा मे दर्शनं भवेत्” इति॥

Verse 24

तच्छ्रुत्वा वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रातप्यत तपो घोरं परमं दुष्करं महत्

तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः। तत्रैव घोरं परमं दुष्करं महत्तपोऽतपत्॥

Verse 25

प्रहसन्स तदा बालरूपेण कमलापतिः । उवाच मधुरां वाचं कृपालुर्बाल लीलया

तदा कमलापतिः बालरूपेण प्रहसन् कृपालुः। बाललीलया मधुरां वाचमुवाच॥

Verse 26

श्रीविष्णुरुवाच । पुत्र त्वं विधिना चाद्य कुरु ब्रह्मांडगोलके । पातालं भूतलं चैव सिंधुसागरकाननम्

श्रीविष्णुरुवाच—पुत्र, अद्य विधिना ब्रह्माण्डगोलके पातालं भूतलं च तथा सिन्धुसागरकाननप्रदेशांश्च सृज।

Verse 27

वृक्षाश्च गिरयो द्विपदाः पशवस्तथा । पक्षिणश्चैव गंधर्वाः सिद्धा यक्षाश्च राक्षसाः

वृक्षान् गिरिंश्च, द्विपदान् पशूंश्च, पक्षिणश्च; तथा गन्धर्वान् सिद्धान् यक्षान् राक्षसान् च सृज।

Verse 28

श्वापदाद्याश्च ये जीवाश्चतुराशीतियोनयः । उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव जरायुजास्तथांडजाः

श्वापदादयश्च ये जीवाः, चतुरशीतियोनयः; उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव जरायुजास्तथाण्डजाः सृज।

Verse 29

एकविंशतिलक्षाणि एकैकस्य च योनयः । कुरु त्वं सकलं चाशु इत्युक्त्वांतरधीयत । ब्रह्मणा निर्मितं सर्वं ब्रह्मांडं च यथोदितम्

एकैकस्य योनयः एकविंशतिलक्षाणि; तत् सकलं त्वं शीघ्रं कुरु—इत्युक्त्वा भगवान् अन्तरधीयत। ततो ब्रह्मणा सर्वं निर्मितं, ब्रह्माण्डं च यथोदितम् अभवत्।

Verse 30

यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः । स्थाणुः सुरगुरुर्भानुः प्रचेताः परमेष्ठिनः

यस्मिन् सृष्टिक्रमेषु पितामहः जज्ञे—एकः प्रभुः प्रजापतिः; स स्थाणुः सुरगुरुः भानुः प्रचेताः परमेष्ठीति च नामभिः प्रसिद्धः।

Verse 31

यथा दक्षो दक्षपुत्रा स्तथा सप्तर्षयश्च ये । ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः

यथा दक्षो दक्षपुत्राश्च प्रजासृष्टौ प्रवर्तकाः, तथा सप्तर्षयः; तेषां ततोऽभवन् प्रजानां पतय एकविंशतिः।

Verse 32

पुरुषश्चाप्रमेयश्च एवं वंश्यर्षयो विदुः । विश्वेदेवास्तथादित्या वसव श्चाश्विनावपि

पुरुषश्चाप्रमेयश्च—इति वंश्यर्षयो विदुः; विश्वेदेवास्तथादित्या वसवश्चाश्विनावपि दिव्यक्रमे समुत्पन्नाः।

Verse 33

यक्षाः पिशाचाः साध्याश्च पितरो गुह्यकास्तथा । ततः प्रसूता विद्वांसो ह्यष्टौ ब्रह्मर्षयोऽमलाः

यक्षाः पिशाचाः साध्याश्च पितरो गुह्यकास्तथा समभवन्; तस्मात् प्रसूताः विद्वांसो ह्यष्टौ ब्रह्मर्षयोऽमलाः।

Verse 34

राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणैः । द्यौरापः पृथिवी वायुरंतरिक्षं दिशस्तथा

राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणैः; द्यौरापः पृथिवी वायुरंतरिक्षं दिशस्तथा प्रादुरभवन्।

Verse 35

संवत्सरार्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् । कलाकाष्ठामुहूर्तादि निमे षादि लवास्तथा

संवत्सरार्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् प्रादुरभवन्; कलाकाष्ठामुहूर्तादि निमेषादि लवास्तथा कालपरिमाणानि।

Verse 36

ग्रहचक्रं सनक्षत्रं युगा मन्वन्तरादयः । यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम्

ग्रहचक्रं सनक्षत्रं युगानि मन्वन्तरादयः । यच्चान्यदपि तत्सर्वं लोकानां साक्षिभूतं जगदाधाररूपेण संभूतम् ॥

Verse 37

यदिदं दृश्यते चक्रं किंचि त्स्थावरजंगमम् । पुनः संक्षिप्यते पुत्र जगत्प्राप्ते युगक्षये

यदिदं दृश्यते चक्रं किञ्चित्स्थावरजङ्गमम् । पुनः संक्षिप्यते पुत्र जगत्प्राप्ते युगक्षये ॥

Verse 38

यथर्तावृतुलिंगानि नामरूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा वत्स युगादिकम्

यथर्तावृतुलिङ्गानि नामरूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा वत्स युगादिकम् ॥

Verse 39

शिव उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । ब्रह्मणश्च तथा पुत्र वंशस्यैवानुकीर्तनम्

शिव उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । ब्रह्मणश्च तथा पुत्र वंशस्यैवानुकीर्तनम् ॥

Verse 40

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः । मरीचिरत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः । मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥

Verse 41

मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपाच्चरमाः प्रजाः । प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश

मरीचेः पुत्रः कश्यपः; कश्यपात् परवर्तिन्यः प्रजाः प्रादुर्भूताः। तत्र दक्षकन्यास्त्रयोदश महाभागाः प्रजज्ञिरे।

Verse 42

अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा । क्रोधा प्रोवा वसिष्ठा च विनता कपिला तथा

अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा। क्रोधा प्रोवा वसिष्ठा च विनता कपिला तथा—इत्येताः दक्षकन्याः कीर्तिताः।

Verse 43

कण्डूश्चैव सुनेत्रा च कश्यपाय ददौ तदा । अदित्यां द्वादशादित्याः संजाता हि शुभाननाः

कण्डूश्चैव सुनेत्रा च तदा कश्यपाय दत्ते। अदित्यां द्वादशादित्याः शुभाननाः प्रभास्वराः संजाताः।

Verse 44

सूर्याद्वै धर्मराड् जज्ञे ते नेदं निर्मितं पुरा । धर्मेण निर्मितं दृष्ट्वा धर्मारण्यमनुत्तमम् । धर्मारण्यमिति प्रोक्तं यन्मया स्कन्द पुण्यदम्

सूर्यात् वै धर्मराड् जज्ञे; तेनैतत् क्षेत्रं पुरा निर्मितम्। धर्मेण निर्मितं दृष्ट्वा धर्मारण्यमनुत्तमम्, तस्माद् ‘धर्मारण्यम्’ इति प्रोक्तं—यन्मया स्कन्द पुण्यदं कथितम्।

Verse 45

स्कन्द उवाच । धर्मारण्यस्य चाख्यानं परमं पावनं तथा । श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं कथयस्व महेश्वर

स्कन्द उवाच—धर्मारण्यस्य चाख्यानं परमं पावनं तथा। श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं; कथयस्व महेश्वर॥

Verse 46

ईश्वर उवाच । इन्द्राद्याः सकला देवा अन्वयुर्ब्रह्मणा सह । अहं वै तत्र यास्यामि क्षेत्रं पापनिषूदनम्

ईश्वर उवाच—इन्द्राद्याः सकला देवा ब्रह्मणा सहान्वयुः। अहं अपि तत्र गमिष्यामि, पापनिषूदनं पुण्यक्षेत्रम्॥

Verse 47

स्कन्द उवाच । अहमप्यागमिष्यामि तं द्रष्टुं शशिशे खर

स्कन्द उवाच—अहमपि आगमिष्यामि, तं पुण्यस्थानं द्रष्टुम्॥

Verse 48

सूत उवाच । ततः स्कन्दस्तथा रुद्रः सूर्यश्चैवानिलोऽनलः । सिद्धाश्चैव सगन्धर्वास्तथैवाप्सरसः शुभाः

सूत उवाच—ततः स्कन्दो रुद्रश्च सूर्यश्चैवानिलोऽनलः। सिद्धाश्च सगन्धर्वा अप्सरसः शुभास्तथा॥

Verse 49

पिशाचा गुह्यकाः सर्व इन्द्रो वरुण एव च । नागाः सर्वाः समाजग्मुः शुक्रो वाचस्पतिस्तथा

पिशाचा गुह्यकाः सर्वे इन्द्रो वरुण एव च। नागाः सर्वाः समाजग्मुः शुक्रो वाचस्पतिस्तथा॥

Verse 50

ग्रहाः सर्वे सनक्षत्रा वसवोऽष्टौ ध्रुवा दयः । अंतरिक्षचराः सर्वे ये चान्ये नगवासिनः

ग्रहाः सर्वे सनक्षत्रा वसवोऽष्टौ ध्रुवादयः। अन्तरिक्षचराः सर्वे ये चान्ये नगवासिनः॥

Verse 51

ब्रह्मादयः सुराः सर्वे वैकुण्ठं परया मुदा । मन्त्रणार्थं तदा ब्रह्मा विष्णवेऽमितते जसे

ततः ब्रह्मादयः सर्वे सुराः परमानन्दसमन्विताः । वैकुण्ठं जग्मुरत्यन्तमुदिता मन्त्रणार्थतः ॥ तत्र ब्रह्मा विष्णुममिततेजसं मन्त्रयितुं समुपागमत् ॥

Verse 52

गत्वा तस्मिंश्च वैकुण्ठे ब्रह्मा लोकपितामहः । ध्यात्वा मुहूर्तमाचष्ट विष्णुं प्रति सुहर्षितः

तस्मिन्वैकुण्ठलोके तु गत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । मुहूर्तं ध्यात्वा हृष्टात्मा विष्णुं प्रत्यभाषत ॥

Verse 53

ब्रह्मोवाच । कृष्ण कृष्ण महाबाहो कृपालो परमेश्वर । स्रष्टा त्वं चैव हर्ता त्वं त्वमेव जगतः पिता

ब्रह्मोवाच । कृष्ण कृष्ण महाबाहो कृपालो परमेश्वर । स्रष्टा त्वं चैव हर्ता त्वं त्वमेव जगतः पिता ॥

Verse 54

नमस्ते विष्णवे सौम्य नमस्ते गरुडध्वज । नमस्ते कम लाकांत नमस्तेब्रह्मरूपिणे

नमस्ते विष्णवे सौम्य नमस्ते गरुडध्वज । नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते ब्रह्मरूपिणे ॥

Verse 55

नमस्ते मत्स्यरूपाय विश्वरूपाय वै नमः । नमस्ते दैत्यनाशाय भक्तानामभयाय च

नमस्ते मत्स्यरूपाय विश्वरूपाय वै नमः । नमस्ते दैत्यनाशाय भक्तानामभयाय च ॥

Verse 56

कंसघ्नाय नमस्तेस्तु बलदैत्यजिते नमः । ब्रह्मणैवं स्तुतश्चासीत्प्रत्यक्षोऽसौ जनार्द्दनः

कंसघ्नाय नमस्तेऽस्तु, बलदैत्यजिते नमः। एवं ब्रह्मणा स्तुतः सन् जनार्दनः प्रत्यक्षोऽभवत्।

Verse 57

पीतांबरो घनश्यामो नागारिकृतवाहनः । चतुर्भुजो महा तेजाः शंखचक्रगदाधरः

पीताम्बरो घनश्यामो नागारिकृतवाहनः। चतुर्भुजो महातेजाः शङ्खचक्रगदाधरः॥

Verse 58

स्तूयमानः सुरैः सर्वैः स देवोऽमितविक्रमः । विद्याधरैस्तथा नागैः स्तूयमानश्च सर्वशः

स्तूयमानः सुरैः सर्वैः स देवोऽमितविक्रमः। विद्याधरैस्तथा नागैः स्तूयमानश्च सर्वशः॥

Verse 59

उत्तस्थौ स तदा देवो भास्करामितदीप्तिमान् । कोटिरत्नप्रभाभास्वन्मुकुटादिविभूषितः

उत्तस्थौ स तदा देवो भास्करामितदीप्तिमान्। कोटिरत्नप्रभाभास्वन्मुकुटादिविभूषितः॥