Adhyaya 6

Verse 1

व्यास उवाच । उपकाराय साधूनां गृहस्थाश्रमवासिनाम् । यथा च क्रियते धर्मो यथावत्कथयामि ते

व्यास उवाच—गृहस्थाश्रमवासिनां साधूनामुपकाराय, यथा धर्मः क्रियते यथावत्, तत् तेऽहं कथयामि।

Verse 2

वत्स गार्हस्थ्यमास्थाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवांछितान्

वत्स, गार्हस्थ्यमास्थाय नरः सर्वमिदं जगत् पुष्णाति; तेनैव स लोकान् चाभिवाञ्छितान् जयत्येव।

Verse 3

पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । क्रिमिकीटपतंगाश्च वयांसि पितरोऽसुराः

पितरः मुनयः देवाः भूतानि मनुजास्तथा । कृमिकीटपतङ्गाश्च वयांसि पितरोऽसुराः—एते सर्वेऽपि धर्मव्यवस्थया पोष्यन्ते।

Verse 4

गृहस्थमुपजीवंति ततस्तृप्तिं प्रयांति च । मुखं वास्य निरीक्षंते अपो नो दास्यतीति च

गृहस्थमुपजीवन्ति ततो तृप्तिं प्रयान्ति च । मुखं वास्य निरीक्षन्ते—अपो नो दास्यतीति च॥

Verse 5

सर्वस्याधारभूता ये वत्स धेनुस्त्रयीमयी । अस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता

सर्वस्याधारभूता या वत्स धेनुस्त्रयीमयी । अस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता॥

Verse 6

ऋक्पृष्ठासौ यजुःसंध्या सामकुक्षिपयोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा

ऋक्पृष्ठासौ यजुःसन्ध्या सामकुक्षिपयोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा॥

Verse 7

शांति पुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । उपजीव्यमाना जगतां पदक्रमजटाघनैः

शान्तिः पुष्टिः शकृन्मूत्रे वर्णपादप्रतिष्ठिता । उपजीव्यमाना जगतां पदक्रमजटाघनैः॥

Verse 8

स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक । हन्तकारस्तथै वान्यस्तस्याः स्तनचतुष्टयम्

हे पुत्रक, स्वाहाकारः स्वधाकारः वषट्कारश्च तथा हन्तकारश्च—एते तस्याः धेनोः स्तनचतुष्टयं कथ्यते।

Verse 9

स्वाहाकारस्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेश्वराः

देवाः स्वाहाकारस्तनं पिबन्ति, पितरः स्वधामयं स्तनम्; मुनयश्च वषट्कारस्तनं पिबन्ति—एवं देवभूतसुरेश्वराः पोषणं लभन्ते।

Verse 10

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबंति सततं स्तनम् । एवमध्यापयेदेव वेदानां प्रत्यहं त्रयीम्

मनुष्याश्च हन्तकारं स्तनं सततं पिबन्ति। अतः, हे देव, वेदानां त्रयीं प्रत्यहं सम्यगध्यापयेत्।

Verse 11

तेषामुच्छेदकर्त्ता यः पुरुषोऽनंतपापकृत् । स तमस्यंधतामिस्रे नरके हि निमज्जति

तेषामुच्छेदकर्त्ता यः पुरुषोऽनन्तपापकृत्; स तमस्यन्धतामिस्रे नरके हि निमज्जति।

Verse 12

यस्त्वेनां मानवो धेनुं स्वर्वत्सैरमरादिभिः । पूजयत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते

यस्त्वेनां मानवो धेनुं स्वर्वत्सैः अमरादिभिः सह उचिते काले पूजयति, स स्वर्गायोपपद्यते।

Verse 13

तस्मात्पुत्र मनुष्येण देवर्षि पितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा

तस्मात् पुत्र, मनुष्येण देवर्षि-पितृ-मानवाः भूतानि च प्रतिदिनं स्वतनुरिव पोष्याणि।

Verse 14

तस्मात्स्नातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम् । यज्ञस्यांते तथैवाद्भिः काले कुर्यात्समाहितः

तस्मात् स्नातः शुचिर्भूत्वा काले समाहितः; यज्ञपूजान्तेऽपि अद्भिः देवर्षि-पितृतर्पणं कुर्यात्।

Verse 15

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोग्नेस्तर्पणं कुर्याद्द्याच्चापि बलींस्तथा

सुमनो-गन्ध-पुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः; ततः अग्नेस्तर्पणं कुर्यात्, दद्याच्च बलींस्तथा।

Verse 16

नक्तंचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेत्तद्वद्दक्षिणाभिमुखस्ततः

नक्तंचरेभ्यो भूतेभ्यः बलिम् आकाशतो हरेत्; पितॄणां च तथैव दक्षिणाभिमुखः निर्वपेत्।

Verse 17

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा समाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवार्पण सत्क्रियाम्

गृहस्थः तत्परो भूत्वा समाहितमानसः; ततस्तोयमुपादाय तेष्वेव विधिवत् सत्क्रियाम् अर्पयेत्।

Verse 18

स्थानेषु निक्षिपेत्प्राज्ञो नाम्ना तूदिश्य देवताः । एवं बलिं गृहे दत्त्वा गृहे गृहपतिः शुचिः

प्राज्ञः स्वस्वस्थानेषु बलिं निक्षिपेत्, देवताः नाम्ना तूदिश्य। एवं गृहे बलिं दत्त्वा गृहपतिः स्वगृहे शुचिर्भवति॥

Verse 19

आचम्य च ततः कुर्यात्प्राज्ञो द्वारावलोकनम् । मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्षेतातिथिं ततः

आचम्य ततः प्राज्ञो द्वारावलोकनं कुर्यात्। मुहूर्तस्याष्टमं भागं यावत् अतिथिमुदीक्षेत ततः॥

Verse 20

अतिथिं तत्र संप्राप्तमर्घ्यपाद्योदकेन च । बुभुक्षुमागतं श्रांतं याचमानमकिंचनम्

तत्र संप्राप्तं अतिथिं बुभुक्षुं श्रान्तं याचमानमकिंचनम्। अर्घ्येण पाद्योदकेन च तं सम्यक् प्रतिगृह्णीयात्॥

Verse 21

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं संपूज्य शक्तितो बुधैः । न पृछेत्तत्राचरणं स्वाध्यायं चापि पंडितः

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं बुधाः; तं शक्तितः संपूज्य। पण्डितो गृहस्थो न तत्राचरणं पृच्छेत्, न स्वाध्यायमपि॥

Verse 22

शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते

शोभनाशोभनाकारं तमपि प्रजापतिं मन्येत। अनित्यस्थितिर्यस्मात्, तस्माद् ‘अतिथिः’ इति उच्यते॥

Verse 23

तस्मै दत्त्वा तु यो भुंक्ते स तु भुंक्तेऽमृतं नरः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रति निवर्तते

तस्मै अतिथये दत्त्वा यः पश्चाद् भुङ्क्ते, स नरः खल्वमृतं भुङ्क्ते। यस्य तु गृहात् अतिथिः भग्नाशः सन् प्रत्यावर्तते—

Verse 24

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अपि वा शाकदानेन यद्वा तोयप्रदानतः । पूजयेत्तं नरः भक्त्या तेनैवातो विमुच्यते

स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा, स्वपुण्यमादाय गच्छति। शाकदानतः वा तोयप्रदानतः अपि, भक्त्या अतिथिं पूजयेत् नरः; तेनैव दोषात् विमुच्यते।

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच । विवाहा ब्राह्मदैवार्षाः प्राजापत्यासुरौ तथा । गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोष्टम उच्यते

युधिष्ठिर उवाच—विवाहाः ब्राह्मदैवार्षाः, प्राजापत्यासुरौ तथा; गान्धर्वो राक्षसश्चापि, पैशाचोऽष्टम उच्यते।

Verse 26

एतेषां च विधिं ब्रूहि तथा कार्यं च तत्त्वतः । गृहस्थानां तथा धर्मान्ब्रूहि मे त्वं विशेषतः

एतेषां विवाहानां विधिं ब्रूहि, तथा कार्यं च तत्त्वतः। गृहस्थानां धर्मान् अपि मे त्वं विशेषतः ब्रूहि।

Verse 27

पराशर उवाच । स ब्राह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता । दीयते तत्सुतः पूयात्पुरुषानेकविंशतिम्

पराशर उवाच—यत्र वरमाहूय स्वलङ्कृता कन्या दीयते, स ब्राह्मो विवाहः। तस्मात् जातः सुतः पुरुषान् एकविंशतिं पूयात्।

Verse 28

यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्जः पाति चतुर्दश । वरादादाय गोद्वन्द्वमार्षस्तज्जः पुनाति षट्

यज्ञे स्थायर्त्विजे कन्यादाने दैवविवाहः; तज्जः सन्तानश्चतुर्दश पितॄन् पाति। वरात् गोद्वन्द्वग्रहणेऽार्षविवाहः; तज्जः सन्तानः षट् कुलानि पुनाति।

Verse 29

सहोभौ चरतां धर्मं प्राजापत्यः स ईरितः । वरवध्वोः स्वेच्छय्रा च गांधर्वोऽन्योन्यमैत्रतः । प्रसह्य कन्याहरणाद्राक्षसो निन्दितः सताम्

सहोभौ धर्मं चरतो यः स प्राजापत्यः प्रकीर्तितः। वरवध्वोः स्वेच्छया परस्परमैत्र्या यो गांधर्वः। प्रसह्य कन्याहरणात् राक्षसो निन्दितः सताम्।

Verse 30

छलेन कन्याहरणात्पैशाचो गर्हितोऽष्टमः । प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः

छलेन कन्याहरणात् पैशाचोऽष्टमः गर्हितः। प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः।

Verse 31

अष्टमस्त्वेष पापिष्ठः पापिष्ठानां च संभवः । सवर्णया करो ग्राह्यो धार्यः क्षत्रियया शरः

अष्टमस्त्वेष पापिष्ठः पापिष्ठानां च संभवः। सवर्णायां करग्राह्यो दण्डो ग्राह्यः; क्षत्रियायां शरधारणं दण्डः।

Verse 32

प्रतोदो वैश्यया धार्यो वासोंतः शूद्रया तथा । असवर्णा स्वेष विधिः स्मृतौ दृष्टश्च वेदने

वैश्यायां प्रतोदो धार्यः; शूद्रायां वासोंतः तथा। असवर्णायां तु स्वेषु स्मृतिवेदयोः दृष्टो भिन्नो विधिर्वेदने।

Verse 33

सवर्णाभिस्तु सर्वाभिः पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः । धर्म्ये विवाहे जायंते धर्म्याः पुत्राः शतायुषः

सवर्णाभिस्तु सर्वाभिः पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः । धर्म्ये विवाहे जायंते धर्म्याः पुत्राः शतायुषः

Verse 34

अधर्म्याद्धर्म्मरहिता मंदभाग्यधनायुषः । कृतकालाभिगमने धर्मोयं गृहिणः परः

अधर्म्याद्धर्म्मरहिता मंदभाग्यधनायुषः । कृतकालाभिगमने धर्मोयं गृहिणः परः

Verse 35

स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवा भवेत् । दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम्

स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवा भवेत् । दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम्

Verse 36

श्राद्धार्हः सर्वपर्वाणि न गंतव्यानि धीमता । तत्र गछन्स्त्रियं मोहार्द्धर्मात्प्रच्यवते परात्

श्राद्धार्हः सर्वपर्वाणि न गंतव्यानि धीमता । तत्र गछन्स्त्रियं मोहार्द्धर्मात्प्रच्यवते परात्

Verse 37

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः । स सदा ब्रह्मचारी हि विज्ञेयः स गृहाश्रमी

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः । स सदा ब्रह्मचारी हि विज्ञेयः स गृहाश्रमी

Verse 38

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तत्र शस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्याविक्रयपापकृत्

आर्षे विवाहे यद् गोद्वन्द्वं निर्दिष्टं तत् तत्रैव प्रशस्यते। किन्तु कन्यायाः शुल्कमात्रमपि गृह्णन् कन्याविक्रयपापभाग् भवति॥

Verse 39

अपत्यविक्रयात्कल्पं वसेद्विट्कृमिभोजने । अतो नाण्वपि कन्याया उपजीव्यं नरैर्धनम्

अपत्यविक्रयात् नरः कल्पं विट्कृमिभोजनलोके वसेत्। अतः कन्याया मूल्यसमुत्थं धनम् अण्वपि नरैः नोपजीव्यं॥

Verse 40

तत्र तुष्टा महालक्ष्मीर्निवसेद्दानवारिणा । वाणिज्यं नीचसेवा च वेदानध्ययनं तथा

तत्र दानवारिणा तुष्टा महालक्ष्मीः निवसेत्। वाणिज्यं नीचसेवा च वेदानध्ययनं तथैव (जीविकार्थं) परिहर्तव्यम्॥

Verse 41

कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतवः । कुर्याद्वैवाहिके चाग्नौ गृह्यकर्म्मान्वहं गृही

कुविवाहः क्रियालोपश्च कुले पतनहेतवः। अतः गृही वैवाहिकेऽग्नौ गृह्यकर्माणि नित्यं कुर्यात्॥

Verse 42

पञ्चयज्ञक्रियां चापि पक्तिं दैनंदिनीमपि । गृहस्थाश्रमिणः पञ्चसूनाकर्म दिनेदिने

पञ्चयज्ञक्रियां चैव पक्तिं दैनन्दिनीमपि। गृहस्थाश्रमिणः पञ्चसूनाकर्म दिनेदिने (भवति), तदपि ज्ञेयम्॥

Verse 43

कुण्डनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुम्भी तु मार्जनी । तासां च पंचसूनानां निराकरणहेतवः । क्रतवः पंच निर्द्दिष्टा गृहिश्रेयोभिवर्द्धनाः

कुण्डनी पेषणी चुल्ली उदकुम्भी च मार्जनी—एतानि गृहस्य पञ्चसूनाः (अहिंसादोषहेतवः) कथिताः। तासां पञ्चसूनानां दोषनिराकरणार्थं पञ्च क्रतवो नित्यं निर्दिष्टाः, ये गृहस्थस्य श्रेयः सौभाग्यं च वर्धयन्ति।

Verse 44

पठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणं च पितृक्रतुः । होमो दैवो बलिर्भौत आतिथ्यं नृक्रतुः क्रमात्

पठनं ब्रह्मयज्ञः; तर्पणं पितृक्रतुः; होमो दैवयज्ञः; बलिर्भूतयज्ञः; आतिथ्यं नृयज्ञः—एवं क्रमशः कथितम्।

Verse 45

वैश्वदेवांतरे प्राप्तः सूर्योढो वातिथिः स्मृतः । अतिथेरादितोप्येते भोज्या नात्र विचारणा

वैश्वदेवान्तरे यः प्राप्तः—सूर्योदयात् पूर्वं वा सूर्योदये वा—स एव ‘अतिथिः’ स्मृतः। अतिथिमादौ कृत्वा एते सर्वे भोज्याः; अत्र विचारणा नास्ति।

Verse 46

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नात्यमृतं गृही । अदत्त्वान्नं च यो भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वा गृही यदश्नाति तदमृतोपमं भवति। अदत्त्वा यस्तु भुङ्क्ते, स केवलं स्वोदरंभरिः।

Verse 47

वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः

वैश्वदेवेन हीनाः, आतिथ्येन विवर्जिताः—ते सर्वे वृषला ज्ञेयाः, वेदाध्ययनसम्पन्ना अपि द्विजाः सन्तः।

Verse 48

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुञ्जते ये द्विजाधमाः । इह लोकेन्नहीनाः स्युः काकयोनिं व्रजंत्यथो

वैश्वदेवं विना ये तु भुञ्जते द्विजाधमाः। इह लोकेऽन्नहीनाः स्युः, पश्चात् काकयोनिमाप्नुयुः॥

Verse 49

वेदोक्तं विदितं कर्म्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः । यदि कुर्याद्यथाशक्ति प्राप्नुयात्सद्गतिं पराम्

वेदोक्तं विदितं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः। यथाशक्ति यदि कुर्यात् प्राप्नुयात् सद्गतिं पराम्॥

Verse 50

षष्ठ्यष्टम्योर्वसेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां तथैव च क्षुरे भगे

षष्ठ्यष्टम्योः पापं वसेत्तैले मांसे च सर्वदा। चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां तथैव क्षुरमैथुने॥

Verse 51

उदयन्तं न वीक्षेत नास्तं यंतं न मस्तके । न राहुणोपस्पृष्टं च नांडस्थं वीक्षयेद्रविम्

उदयन्तं न वीक्षेत नास्तं यान्तं न मस्तके। न राहुणोपस्पृष्टं च नाण्डस्थं वीक्षयेद्रविम्॥

Verse 52

न वीक्षेतात्मनो रूपमप्सु धावेन्न कर्दमे । न नग्नां स्त्रियमीक्षेत न नग्नो जलमाविशेत्

न वीक्षेतात्मनो रूपमप्सु धावेन्न कर्दमे। न नग्नां स्त्रियमीक्षेत न नग्नो जलमाविशेत्॥

Verse 53

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधु मृदं तथा । जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तथैव च

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधु मृदं तथा । जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तथैव च—एतेषां सर्वेषां यथोचितं सत्कारं कुर्यात्।

Verse 54

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुं जलभृतं घटम् । सिद्धान्नं दधिसिद्धार्थं गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुं जलभृतं घटम् । सिद्धान्नं दधिसिद्धार्थं गच्छन् कुर्यात् प्रदक्षिणम्॥

Verse 55

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुञ्जीत न भुञ्जीतोत्कटासने

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात् सह भार्यया । एकवासा न भुञ्जीत न भुञ्जीतोत्कटासने॥

Verse 56

नाशुचिं स्त्रियमीक्षेत तेज स्कामो द्विजोत्तमः । असंतर्प्य पितॄन्देवान्नाद्यादन्नं च कुत्रचित्

नाशुचिं स्त्रियमीक्षेत तेजस्कामो द्विजोत्तमः । असंतर्प्य पितॄन् देवान् नाद्यादन्नं च कुत्रचित्॥

Verse 57

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । न मूत्रणं व्रजे कुर्यान्न वल्मी के न भस्मनि

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । न मूत्रणं व्रजे कुर्यान् न वल्मीके न भस्मनि॥

Verse 58

न गत्तेंषु ससत्त्वेषु न तिष्ठन्न व्रजन्नपि । ब्राह्मणं सूर्यमग्निं च चंद्रऋक्षगुरूनपि

ससत्त्वेषु गच्छन्नपि तिष्ठन्नपि व्रजन्नपि च—ब्राह्मणं सूर्यं वह्निं चन्द्रं नक्षत्राणि गुरूंश्च कदापि न अवमानयेत्।

Verse 59

अभिपश्यन्न कुर्वीत मलमूत्रविसर्ज नम् । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्

अभिपश्यन् मलमूत्रविसर्जनं न कुर्यात्; मुखेनाग्निं नोपधमेत्; नग्नां योषितं न निरीक्षेत्।

Verse 60

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्तु अशुचि क्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्य योर्द्वयोः

अग्नौ पादौ न प्रतापयेत्, अशुचि वस्तु न क्षिपेत्; प्राणिहिंसां न कुर्यात्; उभयोः संध्ययोः काले न अश्नीयात्।

Verse 61

न संविशेच्च संध्यायां प्रातः सायं क्वचिद्बुधः । नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत्

बुधः प्रातःसायं संध्यायां क्वचिदपि न संविशेत्; धयन्तीं गां न पश्येत्; इन्द्रचापं न प्रदर्शयेत्।

Verse 62

नैकः सुप्यात्क्वचिच्छून्ये न शयानं प्रबोधयेत् । पंथानं नैकलो यायान्न वार्य्यंजलिना पिबेत्

शून्ये क्वचिदेकः न सुप्यात्; शयानं न प्रबोधयेत्; पन्थानं एकलो न यायात्; अञ्जलिना वारि न पिबेत्।

Verse 63

न दिवोद्धृतसारं च भक्षयेद्दधि नो निशि । स्त्रीधर्मिणी नाभिवदेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु

दिवा निष्कृष्टसारं दधि न भक्षयेत्, रात्रौ च दधि नाश्नीयात्। रजस्वला स्त्री नाभिवदेत्, रात्रिषु चातृप्त्यन्तं नाद्यात्।

Verse 64

तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत् । श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः

तौर्यत्रिके नातिप्रियो भवेत्, कांस्यपात्रे पादौ न धावयेत्। श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे योऽश्नीयात् स ज्ञानवर्जितोऽनुचितं करोति।

Verse 65

दातुः श्राद्धफलं नास्ति भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत् । न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि

अनुचितभक्षणे दातुः श्राद्धफलं नश्यति, भोक्ता च किल्बिषभाग्भवति। अन्यभुक्तं वासः, उपानहौ च, न धारयेत्।

Verse 66

न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नासीताग्न्यादिदूषिते । आरोहणं गवां पृष्ठे प्रेतधूमं सरित्तटम्

भिन्नभाजने नाश्नीयात्, अग्न्यादिदूषिते स्थाने नासीत। गवां पृष्ठारोहणं, प्रेतधूमस्पर्शं, सरित्तटेऽशुभविहारं च वर्जयेत्।

Verse 67

बालातपं दिवास्वापं त्यजेद्दीर्घं जिजीविषुः । स्नात्वा न मार्जयेद्गात्रं विसृजेन्न शिखां पथि

दीर्घायुर्वाञ्छन् बालातपं दिवास्वापं च त्यजेत्। स्नात्वा गात्रं नातिमार्जयेत्, पथि शिखां न विसृजेत्।

Verse 68

हस्तौ शिरो न धुनुयान्नाकर्षेदासनं पदा । करेण नो मृजेद्गात्रं स्नानवस्त्रेण वा पुनः

हस्तौ शिरसि न धुनुयात्, न च पदा आसनं आकर्षेत्। करेण गात्रं न मृजेत्, स्नानवस्त्रेणापि पुनरनुचितं न कुर्यात्॥

Verse 69

शुनोच्छिष्टं भवेद्गात्रं पुनः स्नानेन शुध्यति । नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन

शुनोच्छिष्टस्पर्शे गात्रं मलिनं भवति, स्नानेन पुनः शुध्यति। लोमानि नोत्पाटयेत्, नखान् दशनैः कदाचन न खादेत्॥

Verse 70

करजैः करजच्छेदं विवर्जयेच्छुभाय तु । यदायत्यां त्यजेत्तन्न कुर्यात्कर्म प्रयत्नतः

शुभाय करजैः करजच्छेदं विवर्जयेत्। यत् पश्चाद् आयत्यां त्यजेत्, तत्कर्म प्रयत्नतोऽपि न कुर्यात्॥

Verse 71

अद्वारेण न गन्तव्यं स्ववेश्मापि कदाचन । क्रीडेन्नाज्ञैः सहासीत न धर्म्मघ्नैर्न रोगिभिः

अद्वारेण न गन्तव्यं स्ववेश्मापि कदाचन। नाज्ञैः सह क्रीडेत्, न धर्मघ्नैः न च रोगिभिः सहासीत॥

Verse 72

न शयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुंजीत नैव च । आर्द्रपादकरास्योऽश्नन्दीर्घकालं न जीवति

क्वचिन्नग्नः न शयीत, पाणौ भुंजीत नैव च। आर्द्रपादकरास्यः सन् योऽश्नाति, स दीर्घकालं न जीवति॥

Verse 73

संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत् । शयनस्थो न चाश्नीयान्न पिबेच्च जलं द्विजः

नार्द्रचरणः संविशेत्; नोच्छिष्टः क्वचिदपि गच्छेत्। शयने स्थितो न भुञ्जीत, तथा द्विजो न शयने जलं पिबेत्॥

Verse 74

सोपानत्को नोपविशेन्न जलं चोत्थितः पिबेत् । सर्व्वमम्लमयं नाद्यादारोग्यस्याभिलाषुकः

सोपानत्को नोपविशेत्; न चोत्थितः जलं पिबेत्। आरोग्याभिलाषी सर्वमम्लमयं नाद्यात्॥

Verse 75

न निरीक्षेत विण्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः । नाधितिष्ठेत्तुषांगार भस्मकेशकपालिकाः

विण्मूत्रे न निरीक्षेत; नोच्छिष्टः शिरः संस्पृशेत्। तुषाङ्गार-भस्म-केश-कपालिकाः नाधितिष्ठेत्॥

Verse 76

पतितैः सह संवासः पतनायैव जायते । दद्यादासनं मंचं न शूद्राय कदाचन

पतितैः सह संवासः पतनायैव जायते। शूद्राय कदाचन न आसनं मंचं वा दद्यात्॥

Verse 77

ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रः शूद्रो धर्माच्च हीयते । धर्मोपदेशः शूद्राणां स्वश्रेयः प्रतिघातयेत्

ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रः; शूद्रो धर्माच्च हीयते। शूद्राणां धर्मोपदेशः स्वश्रेयः प्रतिघातयेत्॥

Verse 78

द्विजशुश्रूषणं धर्म्मः शूद्राणां हि परो मतः । कण्डूयनं हि शिरसः पाणिभ्यां न शुभं मतम्

द्विजसेवा शूद्राणां परमो धर्मः स्मृतः; हस्ताभ्यां शिरसः कण्डूयनं तु अशुभं मतम्।

Verse 79

आदिशेद्वैदिकं मंत्रं न शूद्राय कदाचन । ब्राह्मण्या दीयते विप्रः शूद्रो धर्म्माच्च हीयते

शूद्राय कदाचन वैदिकमन्त्रं नोपदिशेत्; ब्राह्मणः ब्राह्मण्येन धार्यते, शूद्रः स्वधर्मात् च्युतो हीयते।

Verse 80

आताडनं कराभ्यां च क्रोशनं केशलुंचनम् । अशास्त्रवर्तनं भूयो लुब्धात्कृत्वा प्रतिग्रहम्

कराभ्यां आताडनं क्रोशनं केशलुञ्चनं तथा; शास्त्रविरुद्धवर्तनं पुनः, लुब्धात् प्रतिग्रहं कृत्वा—एतानि निन्दितानि।

Verse 81

ब्राह्मणः स च वै याति नरकानेकविंशतिम् । अकालमेघस्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे

एवंविधो ब्राह्मणः स नूनं नरकानेकविंशतिं याति; अकालमेघस्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे च—अशुभलक्षणानि।

Verse 82

महाबालध्वनौ रात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः । उल्कापाते च भूकंपे दिग्दाहे मध्यरात्रिषु

रात्रौ महाबालध्वनौ अनध्यायाः प्रकीर्तिताः; उल्कापाते भूकम्पे दिग्दाहे च विशेषतः मध्यरात्रिषु।

Verse 83

मध्ययोर्वृषलोपान्ते राज्यहारे च सूतके । दशाष्टकासु भूतायां श्राद्धाहे प्रतिपद्यपि

मध्यसन्ध्ययोः, वृषलसंसर्गान्ते, राज्यहारे, सूतके च; दशमी-अष्टमीषु, भूतादिने, श्राद्धदिने, प्रतिपद्यामपि—एतेषु सर्वेष्वनध्यायः।

Verse 84

पूर्णिमायां तथाष्टम्यां विड्वरे राष्ट्रविप्लवे । उपाकर्मणि चोत्सर्गे कल्पादिषु युगादिषु

पूर्णिमायामष्टम्यां च, विड्वरे राष्ट्रविप्लवे; उपाकर्मणि चोत्सर्गे, कल्पादिषु युगादिषु—एतेष्वप्यनध्यायः।

Verse 85

आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपि ध्वनौ । अनध्यायेषु चैतेषु चाधीयीत न वै क्वचित्

आरण्यकमधीत्यापि, बाणसाम्नोरपि ध्वनौ; एतेष्वनध्यायेषु सर्वेषु, नाधीयीत क्वचिदपि।

Verse 86

भूताष्टम्योः पञ्चदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत् । अनायुष्यकरं चेह परदारोपसर्पणम् । तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्य वैरिणां चोपसेवनम्

भूताष्टम्यां पञ्चदश्यां च ब्रह्मचारी सदा भवेत्। परदारोपसर्पणमिह अनायुष्यकरं; तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्यं वैरिणां चोपसेवनम्।

Verse 87

पूर्वर्द्धिभिः परित्यक्तमात्मानं नावमानयेत् । सदोद्यमवतां यस्माच्छ्रियो विद्या न दुर्लभाः

पूर्वर्द्धिभिः परित्यक्तमात्मानं नावमानयेत्। सदोद्यमवतां यस्माच्छ्रियो विद्या न दुर्लभाः॥

Verse 88

सत्यं ब्रूयात्प्रियं बूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मो विधीयते

सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्; न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्। प्रियं च नानृतं ब्रूयाद्—एष धर्मो विधीयते॥

Verse 89

वाचोवेगं मनावेगं जिह्वावेगं च वर्ज येत् । गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत

वाचोवेगं मनोवेगं जिह्वावेगं च वर्जयेत्। गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत्॥

Verse 90

पादधौतोदकं मूत्रमुच्छिष्टान्युदकानि च । निष्ठीवनं च श्लेष्माणं दूराद्दूरं विनिः क्षिपेत

पादधौतोदकं मूत्रमुच्छिष्टान्युदकानि च। निष्ठीवनं च श्लेष्माणं दूराद्दूरं विनिःक्षिपेत्॥

Verse 91

अहर्न्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात । अद्रोहवत्या बुद्ध्या च पूर्वजन्म म्मरेद्द्विजः

अहर्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात्। अद्रोहवत्या बुद्ध्या च पूर्वजन्म स्मरेद्द्विजः॥

Verse 92

वृद्धान्प्रयत्नाद्वंदेत दद्यात्तेषां स्वमासनम । विनम्रकन्धरो भूयादनुयायात्ततश्च तान्

वृद्धान् प्रयत्नाद्वन्देत दद्यात्तेषां स्वमासनम्। विनम्रकन्धरो भूयादनुयायात् ततश्च तान्॥

Verse 93

श्रुतिभूदेवदेवानां नृपसाधुतपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निन्दां कुर्यान्न कर्हि चित

श्रुतिपूज्यदेवदेवानां भूदेवानां च नृपसाधुतपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निन्दां कर्हिचिदपि न कुर्यात् ॥

Verse 94

उद्धृत्य पञ्चमृत्पिंडान्स्नायात्परजलाशये । श्रद्धया पात्रमासाद्य यत्किंचिद्दीयते वसु

उद्धृत्य पञ्चमृत्पिण्डान् स्नायात् परजलाशये । श्रद्धया पात्रमासाद्य यत्किञ्चिद्दीयते वसु ॥

Verse 95

देशे काले च विधिना तदानंत्याय कल्पते । भूप्रदो मण्डलाधीशः सर्वत्र सुखितोऽन्नदः

देशे काले च विधिना तद्दानमनन्त्याय कल्पते । भूप्रदो मण्डलाधीशः सर्वत्र सुखितोऽन्नदः ॥

Verse 96

तोयदाता सुरूपः स्यात्पुष्टश्चान्नप्रदो भवेत । प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदातार्यमलोक भाक्

तोयदाता सुरूपः स्यात् पुष्टश्चान्नप्रदो भवेत् । प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदातार्यमलोकभाक् ॥

Verse 97

स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलदः स्याच्च सुप्रजः । वेश्मदोऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चन्द्रलोकभाक्

स्वर्णदाता च दीर्घायुः तिलदः स्याच्च सुप्रजः । वेश्मदोऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चन्द्रलोकभाक् ॥

Verse 98

हयप्रदो दिव्यदेहो लक्ष्मीवान्वृषभ प्रदः । सुभार्यः शिबिकादाता सुपर्यंकप्रदोऽपि च

हयदानात् दिव्यदेहः स्यात्; वृषभदानात् लक्ष्मीसमृद्धिः। शिबिकादानात् सुभार्या लभ्यते; सुपर्यङ्कदानात् सुखसम्पदः प्राप्यन्ते॥

Verse 99

श्रद्धया प्रतिगृह्णाति श्रद्धया यः प्रयच्छति । स्वर्गिणौ तावुभौ स्यातां पततोऽश्रद्रया त्वधः

श्रद्धया यः प्रतिगृह्णाति, श्रद्धया यः प्रयच्छति। तावुभौ स्वर्गिणौ स्यातां; अश्रद्धया तु अधः पततः॥

Verse 100

अनृतेन क्षरेद्यज्ञस्तपो विस्मयतः क्षरेत् । क्षरेत्कीर्तिर्विनादानमायुर्विप्रापमानतः

अनृतेन क्षरति यज्ञः; विस्मयेन तपः क्षरति। अदानेन कीर्तिः क्षरति; विप्रापमानतः आयुः क्षरति॥

Verse 101

गंधं पुष्पं कुशा गावः शाकं मांसं पयो दधि । मणिमत्स्यगहं धान्यं ग्राह्यमेतदुपस्थितम्

गन्धः पुष्पं कुशा गावः शाकं मांसं पयो दधि। मणयः मत्स्यगृहं धान्यं—उपस्थितं एतद् ग्राह्यम्॥

Verse 102

मधूदकं फलं मूलमेधांस्यभयदक्षिणा । अभ्युद्यतानि ग्राह्याणि त्वेतान्यपि निकृष्टतः

मधूदकं फलं मूलम् एधांसि अभयदक्षिणा। अभ्युद्यतानि ग्राह्याणि; एतान्यपि निकृष्टतः स्मृतानि॥

Verse 103

दासनापितगोपालकुलमित्रार्द्धसीरिणः । भोज्यान्नाः शूद्रवर्गेमी तथात्मविनिवेदकः

दासाः नापिताः गोपालाः कुलमित्राणि अर्धसीरिणश्च, तथा शूद्रवर्गे ये भोज्यान्नभाजः आत्मनिवेदनपराः—तेऽपि धर्मारण्यधर्मानुवर्तिनो निवासिनः परिगण्यन्ते।

Verse 104

इत्थमाचारधर्मोयं धर्मारण्यनिवासिनाम् । श्रुतिस्मृत्युक्तधर्मोऽयं युधिष्ठिर निवेदितः

एवं धर्मारण्यनिवासिनामाचारधर्मो निरूपितः; श्रुतिस्मृत्युक्तोऽयं धर्मः, युधिष्ठिर, तुभ्यं निवेदितः।