Adhyaya 21
अध्यायः २१ धर्मशास्त्रपरम्परायां गोत्र–प्रवरनियमं विवाहयोग्यतां च संकलयति। व्यासवचनप्रारम्भे तत्र देशसम्बद्धानां देवतानां शक्तीनां च नाम्नां बहुविधा सूची, तथा गोत्र–प्रवरभेदानां उदाहरणैः सह सूक्ष्मविवरणं प्रदर्श्यते। ततः समानगोत्रे समानप्रवरे च, तथा मातृसम्बन्धिनां केषाञ्चित् वर्गेषु निषिद्धविवाहाः स्पष्टं प्रतिषिध्यन्ते। एतादृशविवाहस्य सामाजिक–याज्ञिकदोषाः—ब्राह्मण्यहानिः, सन्तानस्य हीनत्वलक्षणं च—उक्ताः; दोषशमनाय च विशेषतः चान्द्रायणव्रतादि प्रायश्चित्तविधानं निर्दिश्यते। कात्यायन–याज्ञवल्क्य–गौतमादीनां मतान्यनुसृत्य पितृमातृवंशयोः पृथक्करणपरिमाणं, भ्रातृज्येष्ठकनिष्ठविवाहक्रमः, “पुनर्भू” इत्यादिगृह्यधर्मवर्गीकरणं च निरूप्य, धर्म्यगृहस्थनिर्माणस्य नियमसंरक्षणं तथा उल्लङ्घने शुद्धिमार्गः इति अस्याध्यायस्य प्रयोजनं दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । तया चोत्पादिता राजञ्छरीरा त्कुलदेवताः
व्यास उवाच । तस्या देहात्, राजन्, कुलदेवताः रक्षिकाः देव्योऽपि समुत्पादिताः ॥
Verse 2
गात्रा ९ शांता १० शेषदेवी ११ वाराही १२ भद्रयोगिनी १३
गात्रा, शान्ता, शेषदेवी, वाराही, भद्रयोगिनी—इत्येताः (क्रमेण ९–१३) देव्यो निर्दिष्टाः ॥
Verse 3
तारणी १८ वन कानंदा १९ चामुंडा २० च सुरेश्वरी २१
तारणी, वनकानन्दा, चामुण्डा, सुरेश्वरी—इत्येताः (क्रमेण १८–२१) अपि कथिताः ॥
Verse 4
दारभट्टारिकेत्या २२ द्या प्रत्येका शतधा पुनः । उत्पन्नाः शक्तयस्तस्मिन्नानारूपान्विताः शुभाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रवरण्यथ देवताः
दारभट्टारिकेति (२२) नाम्ना चान्या । ततः प्रत्येका पुनः शतधा समभवत्; तस्मिन् शुभाः शक्तयः नानारूपसमन्विताः समुत्पन्नाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि तासां देवतानां प्रवरा यथाक्रमम् ॥
Verse 5
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाज २२ मांडव्यसगोत्रस्य वत्ससवात्स्यसवात्स्यायनस ४ सामान्यलौगाक्षसगोत्रस्य गोत्रजा भद्रयोगिनी प्रवर ३ काश्यपवसिष्ठ अवत्सार २० कौशिकसगोत्रस्य गोत्रजा पक्षिणी प्रवर ३ विश्वामित्र अथर्व भारद्वाज २१ सामान्यप्रवर १ पैमग्यसभरद्वाज २ समानप्रवरा २ लौगाक्षसगार्ग्यायनसकाश्यपकश्यप ४ समानप्रवर ३ कौशिककुशिकसाः २ समानप्रवरः ४ औपमन्युलोगाक्षस २ समानप्रवराः
अत्र विविधगोत्रेषु प्रवरेषु च ऋषिपरम्पराणां गणना प्रदर्श्यते—आङ्गिरस–बार्हस्पत्य–भारद्वाजादयः, तेषां संख्या-शाखा-भेदाश्च। एषा सूची धर्मतः विवाहे गोत्र-प्रवरयोः समान्य-भेदनिर्णयार्थं प्रमाणरूपेण उपदिश्यते।
Verse 6
त्यजेत्समानप्रवरां सगोत्रां मातुः सपिंडामचिकित्स्यरोगाम् । अजातलोम्नीं च तथान्यपूर्वां सुतेन हीनस्य सुतां सुकृष्णाम्
त्यजेत् समानप्रवरां सगोत्रां, मातुः सपिण्डां, अचिकित्स्यरोगाम्। अजातलोम्नीं तथान्यपूर्वां, सुतेन हीनस्य सुतां सुकृष्णाम्॥
Verse 7
एक एव ऋषिर्यत्र प्रवरेष्वनुवर्तते । तावत्समानगोत्रत्वमृते भृग्वंगिरोगणात्
एक एव ऋषिर्यत्र प्रवरेष्वनुवर्तते। तावत्समानगोत्रत्वम् ऋते भृग्वङ्गिरोगणात्॥
Verse 8
भद्रकाली च ५ माहेशी ६ सिंहोरी ७ धनमर्द्दनी
भद्रकाली पञ्च, माहेशी षट्, सिंहोरी सप्त, धनमर्द्दनी च॥
Verse 9
समानगोत्रप्रवरां कन्यामूढ्वोपगम्य च । तस्यामुत्पाद्य चांडालं ब्राह्मण्यादेव हीयते
समानगोत्रप्रवरां कन्यामूढ्वोपगम्य च। तस्यामुत्पाद्य चाण्डालं ब्राह्मण्यादेव हीयते॥
Verse 10
कात्यायनः । परिणीय सगोत्रा तु समानप्रवरां तथा । त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चांद्रायणं चरेत्
कात्यायन उवाच—यो द्विजः सगोत्रां समानप्रवरां च स्त्रियं परिणीय, तां त्यक्त्वा ततः पश्चाच्चान्द्रायणप्रायश्चित्तं चरेत्।
Verse 11
उत्सृज्य तां ततो भार्यां मातृवत्परिपालयेत्
तां भार्यां उत्सृज्य ततः पश्चान्मातृवत् परिपालयेत्।
Verse 12
याज्ञवल्क्यः । अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजाम् । पंचमात्सप्तमार्दूर्ध्वं मातृतः पितृत स्तथा
याज्ञवल्क्य उवाच—अरोगिणीं भ्रातृमतीं च कन्यां, असमानार्षगोत्रजां विवाहयेत्; मातृतः पितृतश्च पञ्चमात् सप्तमादूर्ध्वं विवाहो विधीयते।
Verse 13
असमानप्रवरैर्विवाह इति गौतमः । यद्येकं प्रवरं भिन्नं मातृगोत्रवरस्य च । तत्रोद्वाहो न कर्तव्यः सा कन्या भगिनी भवेत्
गौतम उवाच—असमानप्रवरैः सह विवाहः; यदि मातृगोत्रप्रवरस्यैकः प्रवरः अपि भिन्नो न भवेत्, तत्रोद्वाहो न कर्तव्यः—सा कन्या भगिनी भवेत्।
Verse 14
दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः
योऽग्रजेऽविवाहिते स्थिते दाराग्निहोत्रसंयोगं करोति, स परिवेत्ता विज्ञेयः; पूर्वजस्तु परिवित्तिः कथ्यते।
Verse 15
सदा पौनर्भवा कन्या वर्ज नीया कुलाधमा । वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमंगला
सदा पौनर्भवा कन्या कुलधर्मपरायणेन वर्येण वर्जनीया। तथा वाचा दत्ता, मनसा दत्ता, कृतकौतुकमङ्गला च कन्या परैर्न ग्राह्या।
Verse 16
उदकस्पर्शिता याच याच पाणिगृहीतका । अग्निं परिगता या च पुनर्भूः प्रसवा च या
उदकस्पर्शिता या, याच पाणिगृहीतका, या चाग्निं परिगता—एताः वर्जनीयाः। तथा पुनर्भूः, प्रसवा च या, सा अपि वर्ज्या।
Verse 17
योगेश्वरी १४ मोहलज्जा १५ कुलेशी १६ शकुलाचिता
‘योगेश्वरी’, ‘मोहलज्जा’, ‘कुलेशी’, ‘शकुलाचिता’—इति नामानि (१४–१७) संख्यया परिगण्यन्ते।
Verse 18
अथावटंकाः कथ्यंते गोत्र १ पात्र २ दात्र ३ त्राशयत्र ४ लडकात्र १५ मंडकीयात्र १६ विडलात्र १७ रहिला १८ भादिल १९ वालूआ २० पोकीया २१ वाकीया २२ मकाल्या २३ लाडआ २४ माणवेदा २५ कालीया २६ ताली २७ वेलीया २८ पांवलन्डीया २९ मूडा ३० पीतूला ३१ धिगमघ ३२ भूतपादवादी ३४ होफोया ३५ शेवार्दत ३६ वपार ३७ वथार ३८ साधका ३९ बहुधिया ४०
अथ ‘अवटंकाः’ कथ्यन्ते—गोत्र, पात्र, दात्र, त्राशयत्र, लडकात्र, मण्डकीयात्र, विडलात्र, रहिला, भादिल, वालूआ, पोकीया, वाकीया, मकाल्या, लाडआ, माणवेदा, कालीया, ताली, वेलीया, पांवलन्डीया, मूडा, पीतूला, धिगमघ, भूतपादवादी, होफोया, शेवार्दत, वपार, वथार, साधका, बहुधिया—इत्यादि, परम्परया चत्वारिंशत् पर्यन्तम्।
Verse 19
मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चांद्रायणं चरेत्
मातुलस्य सुतां मूढ्वा, मातृगोत्रां तथैव च, समानप्रवरां चैव—तां त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।