Adhyaya 3

Verse 1

। व्यास उवाच । श्रूयतां नृपशार्दूल कथां पौराणिकीं शुभाम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

व्यास उवाच । हे नृपशार्दूल! इमां शुभां पौराणिकीं कथां शृणु, यां श्रुत्वा नरः सर्वपापेभ्यो मुच्यते, अत्र संशयो नास्ति।

Verse 2

एकदा धर्मराजो वै तपस्तेपे सुदुष्करम् । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैर्जलवर्षांतपादिषाट्

एकदा धर्मराजः सुदुष्करं तपः चकार। स ब्रह्मविष्णुमहेशादीनां समक्षं वर्षातपादीन् क्लेशान् सोढवान्।

Verse 3

आदौ त्रेतायुगे राजन्वर्षाणामयुतत्रयम् । मध्येवनं तपस्यंतमशोकतरुमूलगम्

हे राजन्! त्रेतायुगस्य आदौ सः अशोकवृक्षस्य मूले उपविश्य वने त्रययुतवर्षपर्यन्तं तपः आचरत्।

Verse 4

शुष्कस्नायुपिनद्धास्थिसंचयं निश्चलाकृतिम् । वल्मीककीटिकाकोटिशोषिताशेषशोणितम्

तस्य शरीरं शुष्कस्नायुभिः बद्धं अस्थिपञ्जरमात्रं, निश्चलं च आसीत्। वल्मीककीटैः तस्य सर्वं रक्तं शोषितम् अभवत्।

Verse 5

निर्मांसकीकसचयं स्फटिकोपलनिश्चलम् । शंखकुदेंदुतहिनमहाशंखलसच्छ्रियम्

निर्मांसकीकसचयः स्फटिकोपलवन्निश्चलः स्थितः। शङ्खकुन्देन्दुतुहिनमहाशङ्खलतासदृश्या श्रिया विराजते स्म॥

Verse 6

सत्त्वावलंबितप्राणमायुःशेषेण रक्षितम् । निश्वासोच्छ्वास पवनवृत्तिसूचितजीवितम्

सत्त्वावलम्बितप्राणं आयुःशेषेण रक्षितम्। निश्वासोच्छ्वासपवनवृत्त्या सूचितं तस्य जीवितम्॥

Verse 7

निमेषोन्मेषसंचारपशुनीकृतजन्तुकम् । पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्रदीपितदिङ्मुखम्

निमेषोन्मेषसञ्चारैः पशुनीकृतजन्तुकम्। पिशङ्गितस्फुरद्रश्मिनेत्रैर्दीपितदिङ्मुखम्॥

Verse 8

तत्तपोग्निशिखादाव चुंबितम्लानकाननम् । तच्छांत्युदसुधावर्षसंसिक्ताखिलभूरुहम

तत्तपोग्निशिखादाव चुंबितम्लानकाननम्। तच्छान्त्युदसुधावर्षैः संसिक्ताखिलभूरुहम्॥

Verse 9

साक्षात्तपस्यंतमिव तपो धृत्वा नराकृतिम् । निराकृतिं निराकाशं कृत्वा भक्तिं च कांचनम्

साक्षात्तपस्यन्तमिव तपो नराकृतिं धृत्वा स्थितम्। निराकृतिं निराकाशं तत्त्वं सुलभं कृत्वा भक्तिं च काञ्चनीं चकार॥

Verse 10

कुरंगशावैर्गणशो भ्रमद्भिः परिवारितम् । निनादभीषणास्यैश्च वनजैः परिरक्षितम्

कुरङ्गशावैर्गणशो भ्रमद्भिः समन्ततः परिवेष्टितं तद्वनम् । निनादभीषणमुखैर्वनचरैः सर्वतः परिरक्षितं बभूव ॥

Verse 11

एतादृशं महाभीमं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । ध्यायंतं च महादेवं सर्वेषां चाभयप्रदम्

एतादृशं महाभीमं दृश्यं दृष्ट्वा सुराः सवासवाः । महादेवं समाधिस्थं सर्वेषामभयप्रदम् अपश्यन् ॥

Verse 12

ब्रह्माद्या दैवता सर्वे कैलासं प्रति जग्मिरे । पारिजाततरुच्छायामासीनं च सहोमया

ब्रह्माद्या दैवता सर्वे कैलासं प्रति जग्मिरे । पारिजाततरुच्छायामासीनं सहोमया तम् ॥

Verse 13

नदिर्भृंगिर्महाकालस्तथान्ये च महागणाः । स्कन्दस्वामी च भगवान्गणपश्च तथैव च । तत्र देवाः सब्रह्माद्याः स्वस्वस्थानेषु तस्थिरे

नन्दी भृङ्गिर्महाकालस्तथान्ये च महागणाः । स्कन्दस्वामी च भगवान् गणपश्च तथैव च । तत्र देवाः सब्रह्माद्याः स्वस्वस्थानेषु तस्थिरे ॥

Verse 14

ब्रह्मोवाच । नमोस्त्वनंतरूपाय नीलश्च नमोऽस्तु ते । अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च

ब्रह्मोवाच । नमोऽस्त्वनन्तरूपाय नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते । अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च ॥

Verse 15

नांतं देवा विजानंति यस्य तस्मै नमोनमः । यं न वाचः प्रशंसंति नमस्तस्मै चिदात्मने

यस्य नान्तं देवा अपि विजानन्ति तस्मै नमो नमः। यं वाचो न प्रशंसन्ति तस्मै चिदात्मने नमः॥

Verse 16

योगिनो यं हृदः कोशे प्रणिधानेन निश्चलाः । ज्योतीरूपं प्रपश्यति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः

योगिनो यं हृदः कोशे प्रणिधानेन निश्चलाः। ज्योतीरूपं प्रपश्यन्ति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः॥

Verse 17

कालात्पराय कालाय स्वेच्छया पुरुषाय च । गुणत्रयस्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

कालात्पराय कालाय स्वेच्छया पुरुषाय च। गुणत्रयस्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे॥

Verse 18

विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे । तमोरूपाय रुद्राय स्थितिसर्गांतकारिणे

विष्णवे सत्त्व रूपाय रजोरूपाय वेधसे। तमोरूपाय रुद्राय स्थितिसर्गान्तकारिणे॥

Verse 19

नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकाररूपिणे । पंचतन्मात्ररूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकाररूपिणे। पञ्चतन्मात्ररूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे॥

Verse 20

नमो नमः स्वरूपाय पंचबुद्धींद्रियात्मने । क्षित्यादिपंचरूपाय नमस्ते विषयात्मने

नमो नमः स्वरूपाय पञ्चबुद्धीन्द्रियात्मने । क्षित्यादिपञ्चरूपाय नमस्ते विषयात्मने ॥

Verse 21

नमो ब्रह्मांडरूपाय तदंतर्वर्तिने नमः । अर्वाचीनपराचीनविश्वरूपाय ते नमः

नमो ब्रह्माण्डरूपाय तदन्तर्वर्तिने नमः । अर्वाचीनपराचीनविश्वरूपाय ते नमः ॥

Verse 22

अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः । नमस्ते भक्तकृपया स्वेच्छावि ष्कृतविग्रह

अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः । नमस्ते भक्तकृपया स्वेच्छाविष्कृतविग्रह ॥

Verse 23

तव निश्वसितं वेदास्तव वेदोऽखिलं जगत् । विश्वाभूतानि ते पादः शिरो द्यौः समवर्तत

तव निःश्वसितं वेदास्तव वेदोऽखिलं जगत् । विश्वाभूतानि ते पादाः शिरो द्यौः समवर्तत ॥

Verse 24

नाभ्या आसीदंतरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः । चंद्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः । चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो ॥

Verse 25

त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं सर्वस्तुति स्तव्य इह त्वमेव । ईश त्वया वास्यमिदं हि सर्वं नमोऽस्तु भूयोऽपि नमो नमस्ते

त्वमेव सर्वं देव; त्वय्येव सर्वं प्रतिष्ठितम्। इह त्वमेव सर्वस्तुतिस्तव्यः। ईश, त्वया हि सर्वमिदं जगदावृतम्—नमोऽस्तु ते; भूयोऽपि नमो नमस्ते॥

Verse 26

इति स्तुत्वा महादेवं निपेतुर्दंडवत्क्षितौ । प्रत्युवाच तदा शंभुर्वरदोऽस्मि किमिच्छति

इति महादेवं स्तुत्वा ते दण्डवत्क्षितौ निपेतुः। ततः शम्भुः प्रत्युवाच—वरदोऽस्मि; किं इच्छथ?॥

Verse 27

महादेव उवाच । कथं व्यग्राः सुराः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः । तत्समाचक्ष्व मां ब्रह्मन्भवतां दुःखकारणम्

महादेव उवाच—कथं व्यग्राः सुराः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः? तत् समाचक्ष्व मां, ब्रह्मन्, भवतां दुःखकारणम्॥

Verse 28

ब्रह्मोवाच । नीलकंठ महादेव दुःखनाशाभयप्रद । शृणु त्वं दुःखमस्माकं भवतो यद्वदाम्यहम्

ब्रह्मोवाच—नीलकण्ठ महादेव, दुःखनाशाभयप्रद! शृणु त्वं दुःखमस्माकं, भवतो यद्वदाम्यहम्॥

Verse 29

धर्मराजोऽपि धर्मात्मा तपस्तेपे सुदुःसहम् । न जानेऽसौ किमिच्छति देवानां पदमुत्तमम्

धर्मराजोऽपि धर्मात्मा तपस्तेपे सुदुःसहम्। न जानेऽसौ किमिच्छति—देवानां पदमुत्तमम् इव॥

Verse 30

तेन त्रस्तास्तत्तपसा सर्व इंद्रपुरोगमाः । भवतोंघ्रौ चिरेणैव मनस्तेन समर्पितम् । तमुत्थापय देवेश किमिच्छति स धर्मराट्

तेनैव तपसा त्रस्ताः सर्वे देवाः सहेन्द्रकाः । भवतोऽङ्घ्रौ चिरेणैव मनस्तेन समर्पितम् । तमुत्थापय देवेश किं वाञ्छति स धर्मराट् ॥

Verse 31

ईश्वर उवाच । भवतां नास्ति नु भयं धर्मात्सत्यं ब्रवीम्यहम्

ईश्वर उवाच । भवतां नास्ति नु भयं धर्मात् सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥

Verse 32

तत उत्थाय ते सर्वे देवाः सह दिवौकसः । रुद्रं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्वा पुनःपुनः

तत उत्थाय ते सर्वे देवाः सह दिवौकसः । रुद्रं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्वा पुनःपुनः ॥

Verse 33

इन्द्रेण सहिताः सर्वे कैलात्पुनरागताः । स्वस्वस्थाने तदा शीघ्रं गताः सर्वे दिवौकसः

इन्द्रेण सहिताः सर्वे कैलासात् पुनरागताः । स्वस्वस्थाने तदा शीघ्रं गताः सर्वे दिवौकसः ॥

Verse 34

इन्द्रोऽपि वै सुधर्मायां गतवान्प्रभुरीश्वरः । न निद्रां लब्धवांस्तत्र न सुखं न च निर्वृतिम्

इन्द्रोऽपि वै सुधर्मायां गतवान् प्रभुरीश्वरः । न निद्रां लब्धवान् तत्र न सुखं न च निर्वृतिम् ॥

Verse 35

मनसा चिंतयामास विघ्नं मे समुपस्थितम् । अवाप महतीं चितां तदा देवः शचीपतिः

तदा शचीपतिः देवः मनसा चिन्तयामास—“मम पुरतः विघ्नं समुपस्थितम्” इति। तत्क्षणे स महतीं चिन्तां व्याकुलतां च अवाप।

Verse 36

मम स्थानं पराहर्तुं स्तपस्तेपे सुदुश्चरम् । सर्वान्देवान्समाहूय इदं वचनमब्रवीत्

मम स्थानं पराहर्तुं स सुदुश्चरं तपः तप्तवान्। सर्वान् देवान् समाहूय इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 37

इन्द्र उवाच । शृण्वंतु देवताः सर्वा मम दुःखस्य कारणम् । दुःखेन मम यल्लब्धं तत्किं वा प्रार्थयेद्यमः । बृहस्पतिः समालोक्य सर्वान्दे वानथाब्रवीत्

इन्द्र उवाच—शृण्वन्तु देवताः सर्वाः मम दुःखस्य कारणम्। दुःखेन मम यल्लब्धं तत् किं वा प्रार्थयेद् यमः? ततः बृहस्पतिः समालोक्य सर्वान् देवान् अथाब्रवीत्।

Verse 38

बृहस्पतिरुवाच । तपसे नास्ति सामर्थ्यं विघ्नं कर्तुं दिवौकसः । उर्वश्याद्या समाहूय संप्रेष्यंतां च तत्र वै

बृहस्पतिरुवाच—दिवौकसां तपसि विघ्नं कर्तुं न सामर्थ्यम्। तस्माद् उर्वश्याद्याः समाहूय तत्रैव संप्रेष्यन्ताम्।

Verse 39

तासामाकारणार्थाय प्रतिद्वारं प्रतस्थिवान् । स गत्वा ताः समादाय सभायां शीघ्रमाययौ

तासाम् आह्वानार्थं स प्रतिद्वारं प्रतस्थिवान्। गत्वा ताः समादाय स शीघ्रं सभायाम् आययौ।

Verse 40

आगतास्ता हरिः प्राह महत्कार्यमुपस्थितम् । गच्छन्तु त्वरिताः सर्वा धर्मारण्यं प्रति द्रुतम्

आगतासु तासु हरिः प्राह—“महत्कार्यमुपस्थितम्। सर्वाः त्वरिताः गच्छन्तु, धर्मारण्यं प्रति द्रुतं धावन्तु।”

Verse 41

यत्र वै धर्मराजोसौ तपश्चक्रे सुदुष्करम् । हास्यभावकटाक्षैश्च गीतनृत्यादिभिस्तथा

यत्र वै धर्मराजोऽसौ सुदुष्करं तपश्चक्रे, तत्र हास्यभावकटाक्षैः गीतनृत्यादिभिश्च तथैव समुपागमन्।

Verse 42

तं लोभयध्वं यमिनं तपःस्थानाच्च्युतिर्भवेत् । देवस्य वचनं श्रुत्वा तथा अप्सरसां गणाः

“तं यमिनं लोभयध्वं, यथा तपःस्थानाच्च्युतिर्भवेत्।” देवस्य वचनं श्रुत्वा तथैवाप्सरसां गणाः सज्जा बभूवुः।

Verse 43

मिथः संरेभिरे कर्तुं विचार्य च परस्परम् । धर्मारण्यं प्रतस्थेसावुर्वशी स्वर्वरांगना

मिथः परस्परं विचार्य कर्तव्यं संरेभिरे। ततः स्वर्वराङ्गना उर्वशी धर्मारण्यं प्रति प्रतस्थे।

Verse 44

तुष्टुवुः पुष्पवर्षाश्च ससृजुस्तच्छिरस्यमी । ततस्तु देवैर्विप्रैश्च स्तूयमानः समंततः

तुष्टुवुः पुष्पवर्षांश्च ससृजुस्तस्य शिरसि। ततस्तु देवैर्विप्रैश्च समन्ततः स्तूयमानः स सर्वत्र सम्मानितोऽभवत्।

Verse 45

निर्ययौ परमप्रीत्या वनं परमपावनम् । बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम्

स परमप्रीत्या निर्ययौ परमपावनं वनम् । बिल्वार्कखदिरैः कीर्णं कपित्थधवसंकुलम् ॥

Verse 46

न सूर्यो भाति तत्रैव महांधकार संयुतम् । निर्जनं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्

तत्रैव सूर्यो न भाति महांधकारसंयुतम् । निर्जनं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम् ॥

Verse 47

मृगैः सिंहैर्वृतं घोरेरन्यैश्चापि वनेचरैः । पुष्पितैः पादपैः कीर्णं सुमनोहरशाद्वलम्

मृगैः सिंहैर्वृतं घोरैरन्यैश्चापि वनेचरैः । पुष्पितैः पादपैः कीर्णं सुमनोहरशाद्वलम् ॥

Verse 48

विपुलं मधुरानादैर्नादितं विहगैस्तथा । पुंस्कोकिलनिनादाढ्यं झिल्लीकगणनादितम्

विपुलं मधुरानादैर्नादितं विहगैस्तथा । पुंस्कोकिलनिनादाढ्यं झिल्लीकगणनादितम् ॥

Verse 49

प्रवृद्धविकटैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् । वृक्षैराच्छादिततलं लक्ष्म्या परमया युतम्

प्रवृद्धविकटैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् । वृक्षैराच्छादिततलं लक्ष्म्या परमया युतम् ॥

Verse 50

नापुष्पः पादपः कश्चिन्नाफलो नापि कंटकी । षट्पदैरप्यनाकीर्णं नास्मिन्वै काननेभवेत्

तस्मिन् कानने कश्चित् पादपो नापुष्पः, नाफलः, न च कण्टकी; षट्पदैरप्यनाकीर्णं स्थानं न किञ्चिद् अभवत्।

Verse 51

विहंगैर्नादितं पुष्पैरलंकृतमतीव हि । सर्वर्तुकुसमैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम्

तत् काननं विहङ्गनादैर्नादितं, पुष्पैरतीव अलङ्कृतं; सर्वर्तुकुसुमैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समन्तात् समावृतम्।

Verse 52

मारुताकलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशाखिनः । पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु विसृजंति च पादपाः

तत्र मारुतेनाकलिताः कुसुमशाखिनो द्रुमाः; पादपाश्च विचित्रां पुष्पवृष्टिं विसृजन्ति स्म।

Verse 53

दिवस्पृशोऽथ संपुष्टाः पक्षिभिर्मधुरस्वनैः । विरेजुः पादपास्तत्र सुगन्धकुसुमैर्वृताः

अथ दिवस्पृश इवोन्नताः पादपास्तत्र संपुष्टाः; मधुरस्वनैः पक्षिभिः परिवृताः सुगन्धकुसुमैर्वृताः विरेजुः।

Verse 54

तिष्ठंति च प्रवालेषु पुष्पभारावनादिषु । रुवंति मधुरालापाः षट्पदा मधुलिप्सवः

प्रवालेषु पुष्पभारावनेषु च तिष्ठन्ति; मधुलिप्सवः षट्पदा मधुरालापाः रुवन्ति।

Verse 55

तत्र प्रदेशांश्च बहूनामोदांकुरमंडितान् । लतागृह परिक्षिप्तान्मनसः प्रीतिवर्द्धनान्

तत्र सा बहून् रम्यप्रदेशान् ददर्श, नवाङ्कुरैः प्रमोदकरैर्मण्डितान्, लतागृहैः परिक्षिप्तान्, मनसः प्रीतिवर्धनान्।

Verse 56

संपश्यंती महातेजा बभूव मुदिता तदा । परस्पराश्लिष्टशाखैः पादपैः कुसमाचितैः

तत् संपश्यन्ती महातेजाः सा तदा मुदिता बभूव; परस्पराश्लिष्टशाखैः कुसुमाचितैः पादपैः समलङ्कृतम्।

Verse 57

अशोभत वनं तत्तु महेंद्रध्वजसन्निभैः । सुखशीतसुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः

तद्वनं महेन्द्रध्वजसन्निभैः शोभत; सुखशीतसुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः प्रववौ।

Verse 58

एवंगुणसमायुक्तं ददर्श सा वनं तदा । तदा सूर्योद्भवां तत्र पवित्रां परिशोभिताम्

एवंगुणसमायुक्तं वनं सा तदा ददर्श; तत्र च सूर्योद्भवां पवित्रां परिशोभितां सरितं ददर्श।

Verse 59

आश्रमप्रवरं तत्र ददर्श च मनोरमम् । पतिभिर्वालखिल्यैश्च वृतं मुनिगणा वृतम्

तत्र सा मनोरमं आश्रमप्रवरं ददर्श; वालखिल्यैः पतिभिः सह मुनिगणैश्च वृतं समन्तात्।

Verse 60

अग्न्यगारैश्च बहुभिर्वृक्षशाखावलंबितैः । धूगम्रपानकणैस्तत्र दिग्वासोयतिभिस्तथा

तत् स्थानं बहुभिरग्न्यागारैः समलंकृतं वृक्षशाखासु चावलम्बितैः। तत्र धूमकणैः परिवेष्टिताः दिग्वाससो यतयश्चापि दृश्यन्ते स्म॥

Verse 61

पाल्या वन्या मृगास्तत्र सौम्या भूयो बभूविरे । मार्जारा मूषकैस्तत्र सर्पैश्च नकुलास्तथा

तत्र वन्याः मृगाः सौम्याः पाल्याः इवाभवन् पुनः। मार्जाराः मूषकैः सार्धं नकुलाः सर्पकैः सह तत्रैव समवसन्॥

Verse 62

मृगशावैस्तथा सिंहाः सत्त्वरूपा बभूविरे । परस्परं चिक्रीडुस्ते यथा चैव सहोदराः । दूराद्ददर्श च वनं तत्र देवोऽब्रवीत्तदा

मृगशावैः सह सिंहाः सत्त्वशान्तिरूपा बभूवुः। परस्परं ते चिक्रीडुः सहोदराः इव सर्वथा। दूराद् वनं ददर्श देवः, तदा स उवाच॥

Verse 63

इन्द्र उवाच । अयं च खलु धर्मराड् तपस्तुग्रेवतिष्ठते । मम राज्याभिकांक्षोऽसावतोर्थे यत्यतामिह

इन्द्र उवाच—अयं खलु धर्मराट् उग्रतपसि निरतः तिष्ठति। मम राज्यं अभिकाङ्क्षति; तदर्थं यत्नोऽत्र विधीयताम्॥

Verse 64

तपोविघ्नं प्रकुर्वंतु ममाज्ञा तत्र गम्यताम् । इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा उर्वशी च तिलोत्तमा

तस्य तपोविघ्नं कुर्वन्तु—इति ममाज्ञा; तत्र गम्यताम्। इन्द्रवचनं श्रुत्वा उर्वशी च तिलोत्तमा च तदनु जग्मतुः॥

Verse 65

सुकेशी मंजुघोषा च घृताची मेनका तथा । विश्वाची चैव रंभा च प्रम्लोचा चारुभाषिणी

सुकेशी च मंजुघोषा च घृताची मेनका तथा । विश्वाची रम्भा च प्रम्लोचा चारुभाषिणी—एताः प्रसिद्धा अप्सरसः तत्र समुपस्थिताः ।

Verse 66

पूर्वचित्तिः सुरूपा च अनुम्लोचा यशस्विनी । एताश्चान्याश्च बहुशस्तत्र संस्था व्यचिंतयन्

पूर्वचित्तिः सुरूपा च अनुम्लोचा यशस्विनी । एताश्चान्याश्च बहुशः तत्र संस्थाः पुनः पुनर्व्यचिन्त्यन्त ।

Verse 67

परस्परं विलोक्यैव शंकमाना भयेन हि । यमश्चैव तथा शक्र उभौ वायतनं हि वः

परस्परं विलोक्यैव भयशङ्कया समाकुलाः । यमश्च शक्रश्चैव तत्रोभौ वः आश्रयाधिकारिणौ स्थितौ ।

Verse 68

एवं विचार्य बहुधा वर्द्धनी नाम भारत । सर्वासामप्सरसां श्रेष्ठा सर्वाभरणभूषिता

एवं बहुधा विचार्य, हे भारत, वर्द्धनी नाम्नीं न्ययुञ्जत । सा सर्वासामप्सरसां श्रेष्ठा, सर्वाभरणभूषिता ।

Verse 69

उवाचैवोर्वशी तत्र किं खिद्यसि शुभानने । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मायारूपबलेन च । वर्णधर्मो यथा भूयात्करिष्ये पाकशासन

तत्रोर्वशी उवाच—किं खिद्यसि शुभानने । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मायारूपबलेन च, हे पाकशासन, अहं करिष्ये यथा वर्णधर्मः सम्यग्भवेत् ।

Verse 70

इन्द्र उवाच । साधुसाधु महाभागे वर्द्धनी नाम सुव्रता । शीघ्रं गच्छ स्वयं भद्रे कुरु कार्यं कृशोदरि

इन्द्र उवाच— साधु साधु महाभागे, वर्द्धनी नाम सुव्रते। शीघ्रं गच्छ स्वयं भद्रे, कुरु कार्यं कृशोदरि॥

Verse 71

धीराणामवने शक्ता नान्या सुभ्रु त्वया विना । वर्द्धनी च तथेत्युक्त्वा गता यत्र स धर्मराट्

धीराणामवने शक्ता नान्या सुभ्रु त्वया विना। वर्द्धनी च तथेत्युक्त्वा गता यत्र स धर्मराट्॥

Verse 72

महता भूषणेनैव रूपं कृत्वा मनोरमम् । कुंकुमैः कज्जलैर्वस्त्रैर्भूषणैश्चैव भूषिता

महता भूषणेनैव रूपं कृत्वा मनोरमम्। कुंकुमैः कज्जलैर्वस्त्रैर्भूषणैश्चैव भूषिता॥

Verse 73

कुसुमं च तथा वस्त्रं किंकिणीकटिराजिता । झणत्कारैस्तथा कष्टैर्भूषिता च पदद्वये

कुसुमं च तथा वस्त्रं किंकिणीकटिराजिता। झणत्कारैस्तथा कष्टैर्भूषिता च पदद्वये॥

Verse 74

नानाभूषणभूषाढ्या नानाचंदनचर्चिता । नानाकुसुम मालाढ्या दुकूलेनावृता शुभा

नानाभूषणभूषाढ्या नानाचंदनचर्चिता। नानाकुसुममालाढ्या दुकूलेनावृता शुभा॥

Verse 75

प्रगृह्य वीणां संशुद्धां करे सर्वांगसुन्दरी । नर्तनं त्रिविधं तत्र चक्रे लोकमनोरमम्

सा सर्वाङ्गसुन्दरी करे संशुद्धां सुस्वरां वीणां प्रगृह्य तत्र लोकमनोरमं त्रिविधं नर्तनं चकार।

Verse 76

तारस्वरेण मधुरैर्वंशनादेन मिश्रितम्

तत् तारस्वरेण मधुरैः स्वरैः वंशनादेन च मिश्रितं बभूव।

Verse 77

मूर्च्छनातालसंयुक्तं तंत्रीलयसमन्वितम् । क्षणेन सहसा देवो धर्मराजो जितात्मवान् । विमनाः स तदा जातो धर्मराजो नृपात्मजः

मूर्च्छनातालसंयुक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम्। क्षणेन सहसा देवो धर्मराजो जितात्मवान् विमनाः स तदा जातो, हे नृपात्मज।

Verse 78

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यं परमं ब्रह्मञ्जातं मे ब्रह्मसत्तम । कथं ब्रह्मोपपन्नस्य तपश्छेदो बभूव ह

युधिष्ठिर उवाच—आश्चर्यं परमं ब्रह्मन् जातं मे ब्रह्मसत्तम। कथं ब्रह्मोपपन्नस्य तपश्छेदो बभूव ह॥

Verse 79

धर्मे धरा च नाकश्च धर्मे पातालमेव च । धर्मे चंद्रार्कमापश्च धर्मे च पवनोऽनलः

धर्मे धरा च नाकश्च धर्मे पातालमेव च। धर्मे चन्द्रार्कमापश्च धर्मे च पवनोऽनलः॥

Verse 80

धर्मे चैवाखिलं विश्वं स धर्मो व्यग्रतां कथम् । गतः स्वामिंस्तद्वैयग्र्यं तथ्यं कथय सुव्रत

धर्मे चैवाखिलं विश्वं प्रतिष्ठितं; स एव धर्मः कथं व्यग्रतां गतः? स्वामिन्, तद्वैयग्र्यस्य कारणं सत्यं मे ब्रूहि, सुव्रत।

Verse 81

व्यास उवाच । पतनं साहसानां च नरकस्यैव कारणम् । योनिकुण्डमिदं सृष्टं कुंभीपाकसमं भुवि

व्यास उवाच—साहसानां पतनं नरकस्यैव कारणम्। भुवि कुंभीपाकसमं योनिकुण्डमिदं सृष्टम्।

Verse 82

नेत्ररज्ज्वा दृढं बद्ध्वा धर्षयंति मनस्विनः । कुचरूपैर्महादंडैस्ताड्यमानमचेतसम्

नेत्ररज्ज्वा दृढं बद्ध्वा धर्षयन्ति मनस्विनः। कुचरूपैर्महादण्डैस्ताड्यमानमचेतसम्॥

Verse 83

कृत्वा वै पातयंत्याशु नरकं नृपसत्तम । मोहनं सर्वभूतानां नारी चैवं विनिर्मिता

एवं कृत्वा वै पातयन्त्याशु नरकं नृपसत्तम। मोहनं सर्वभूतानां नारी चैवं विनिर्मिता॥

Verse 85

तावत्तपोभिवृद्धिस्तु तावद्दानं दया दमः । तावत्स्वाध्यायवृत्तं च तावच्छौचं धृतं व्रतम्

तावत्तपोभिवृद्धिस्तु तावद्दानं दया दमः। तावत्स्वाध्यायवृत्तं च तावच्छौचं धृतं व्रतम्॥

Verse 86

यावत्त्रस्तमृगीदृष्टिं चपलां न विलोकयेत् । तावन्माता पिता तावद्धाता तावत्ससुहृज्जनः

यावत्त्रस्तमृगीदृष्टिं चपलां न विलोकयेत् । तावन्माता पिता तावद्धाता तावत्ससुहृज्जनः ॥

Verse 87

तावल्लज्जा भयं तावत्स्वाचारस्तावदेव हि । ज्ञानमौदार्यमैश्वर्यं तावदेव हि भासते । यावन्मत्तांगनापाशैः पातितो नैव बन्धनैः

तावल्लज्जा भयं तावत्स्वाचारस्तावदेव हि । ज्ञानमौदार्यमैश्वर्यं तावदेव हि भासते । यावन्मत्ताङ्गनापाशैः पातितो नैव बन्धनैः ॥