Adhyaya 34

Verse 1

व्यास उवाच । एवं रामेण धर्मज्ञ जीर्णोद्धारः पुरा कृतः । द्विजानां च हितार्थाय श्रीमातुर्वचनेन च

व्यास उवाच—एवं धर्मज्ञेन रामेण पुरा जीर्णोद्धारः कृतः; द्विजहितार्थं श्रीमातुर्वचनेन च।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं शासनं ब्रह्मन्रामेण लिखितं पुरा । कथयस्व प्रसादेन त्रेतायां सत्यमंदिरे

युधिष्ठिर उवाच—कीदृशं शासनं ब्रह्मन् रामेण पुरा लिखितम्? कथयस्व प्रसादेन त्रेतायां सत्यमन्दिरे।

Verse 3

व्यास उवाच । धर्मारण्ये वरे दिव्ये बकुलार्के स्वधिष्ठिते । शून्यस्वामिनि विप्रेंद्र स्थिते नारायणे प्रभौ

व्यास उवाच—धर्मारण्ये वरे दिव्ये, बकुलार्के स्वपीठगते; हे विप्रेन्द्र, शून्यस्वामिनि क्षेत्रे प्रभौ नारायणे स्थिते।

Verse 4

रक्षणाधिपतौ देवे सर्वज्ञे गुणनायके । भवसागर मग्नानां तारिणी यत्र योगिनी

तत्र रक्षणाधिपतिः देवः सर्वज्ञो गुणनायकः; भवसागरमग्नानां तारिणी योगिनी यत्र उद्धरति।

Verse 5

शासनं तत्र रामस्य राघवस्य च नामतः । शृणु ताम्राश्रयं तत्र लिखितं धर्मशास्त्रतः

तत्र रामस्य राघवस्य नामतः शासनं शृणु; ताम्राश्रये लिखितं यत् धर्मशास्त्रानुसारतः।

Verse 6

महाश्चर्यकरं तच्च ह्यनेकयुगसंस्थितम् । सर्वो धातुः क्षयं याति सुवर्णं क्षयमेति च

तच्च महाश्चर्यकरं ह्यनेकयुगसंस्थितम्; सर्वो धातुः क्षयं याति, सुवर्णमपि क्षयमेति।

Verse 7

प्रत्यक्षं दृश्यते पुत्र द्विजशासनमक्षयम् । अविनाशो हि ताम्रस्य कारणं तत्र विद्यते

प्रत्यक्षं दृश्यते पुत्र, द्विजशासनमक्षयम्; अविनाशो हि ताम्रस्य कारणं तत्र विद्यते।

Verse 8

वेदोक्तं सकलं यस्माद्विष्णुरेव हि कथ्यते । पुराणेषु च वेदेषु धर्मशास्त्रेषु भारत

वेदोक्तं सकलं यस्माद्विष्णुरेव हि कथ्यते । पुराणेषु च वेदेषु धर्मशास्त्रेषु भारत ॥

Verse 9

सर्वत्र गीयते विष्णुर्नाना भावसमाश्रयः । नानादेशेषु धर्मेषु नानाधर्मनिषेविभिः

सर्वत्र गीयते विष्णुर्नाना भावसमाश्रयः । नानादेशेषु धर्मेषु नानाधर्मनिषेविभिः ॥

Verse 10

नानाभेदैस्तु सर्वत्र विष्णुरेवेति चिंत्यते । अवतीर्णः स वै साक्षात्पुराणपुरुषो त्तमः

नानाभेदैस्तु सर्वत्र विष्णुरेवेति चिंत्यते । अवतीर्णः स वै साक्षात्पुराणपुरुषोत्तमः ॥

Verse 11

देववैरिविनाशाय धर्मसंरक्षणाय च । तेनेदं शासनं दत्तमविनाशात्मकं सुत

देववैरिविनाशाय धर्मसंरक्षणाय च । तेनेदं शासनं दत्तमविनाशात्मकं सुत ॥

Verse 12

यस्य प्रतापादृषद स्तारिता जलमध्यतः । वानरैर्वेष्टिता लंका हेलया राक्षसा हताः

यस्य प्रतापादृषदस्तारिता जलमध्यतः । वानरैर्वेष्टिता लंका हेलया राक्षसा हताः ॥

Verse 13

मुनिपुत्रं मृतं रामो यमलोकादुपानयत् । दुंदुभिर्निहतो येन कबंधोऽभिहतस्तथा

रामो मुनिपुत्रं मृतं यमलोकादपि पुनरानयत्। येन दुन्दुभिर्निहतः, तथा कबंधोऽपि विनिहतः॥

Verse 14

निहता ताडका चैव सप्तताला विभेदिताः । खरश्च दूषणश्चैव त्रिशिराश्च महासुरः

ताडका च निहता, सप्त तालाः विभेदिताः। खरदूषणौ च निहतौ, त्रिशिराश्च महासुरः॥

Verse 15

चतुर्दशसहस्राणि जवेन निहता रणे । तेनेदं शासनं दत्तमक्षयं न कथं भवेत्

चतुर्दशसहस्राणि रणे जवेन निहतानि। तेनैव दत्तं शासनमिदं कथं नाक्षयं भवेत्॥

Verse 16

स्ववंशवर्णनं तत्र लिखित्वा स्वयमेव तु । देशकालादिकं सर्वं लिलेख विधिपूर्वकम्

तत्र स्ववंशवर्णनं स्वयमेव लिखित्वा। देशकालादिकं सर्वं विधिपूर्वं लिलेख सः॥

Verse 17

स्वमुद्राचिह्नितं तत्र त्रैविद्येभ्यस्तथा ददौ । चतुश्चत्वारिंशवर्षो रामो दशरथात्मजः

तत्र स्वमुद्राचिह्नितं त्रैविद्येभ्यः स ददौ। रामो दशरथात्मजः चतुश्चत्वारिंशद्वर्षः॥

Verse 18

तस्मिन्काले महाश्चर्यं संदत्तं किल भारत । तत्र स्वर्णोपमं चापि रौप्योपमम थापि च

तस्मिन्काले, हे भारत, महदाश्चर्यं किल समभवत्। तत्र स्वर्णसदृशानि च रौप्यसदृशानि च अद्भुतानि प्रादुरभवन्॥

Verse 19

उवाह सलिलं तीर्थे देवर्षिपितृतृप्तिदम् । स्ववंशनायकस्याग्रे सूर्येण कृतमेव तत्

तीर्थे सलिलं समुवाह—देवर्षिपितॄणां तृप्तिदम्। स्ववंशनायकस्याग्रे सूर्येणैव कृतं तदभवत्॥

Verse 20

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रामो विष्णुं प्रपूज्य च । रामलेखविचित्रैस्तु लिखितं धर्मशासनम्

तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रामो विष्णुं प्रपूज्य च। रामलेखविचित्रैस्तु धर्मशासनं लिखितं बभूव॥

Verse 21

यद्दृष्ट्वाथ द्विजाः सर्वे संसारभयबंधनम् । कुर्वते नैव यस्माच्च तस्मान्निखिलरक्षकम्

यद्दृष्ट्वाथ द्विजाः सर्वे संसारभयबंधनम्। कुर्वते नैव; तस्मान्निखिलरक्षकमिदं भवति॥

Verse 22

ये पापिष्ठा दुराचारा मित्रद्रोहरताश्च ये । तेषां प्रबोधनार्थाय प्रसिद्धिमकरोत्पुरा

ये पापिष्ठा दुराचाराः मित्रद्रोहरताश्च ये। तेषां प्रबोधनार्थाय पुरा प्रसिद्धिं अकरोत्॥

Verse 23

रामलेखविचित्रैस्तु विचित्रे ताम्रपट्टके । वाक्यानीमानि श्रूयंते शासने किल नारद

रामलेखविचित्रैस्तु विचित्रे ताम्रपट्टके । वाक्यानीमानि श्रूयन्ते शासने किल नारद ॥

Verse 24

आस्फोटयंति पितरः कथयंति पितामहाः । भूमिदोऽस्मत्कुले जातः सोऽस्मान्संतारयिष्यति

आस्फोटयन्ति पितरः कथयन्ति पितामहाः । भूमिदोऽस्मत्कुले जातः सोऽस्मान्सन्तारयिष्यति ॥

Verse 25

बहुभिर्बहुधा भुक्ता राजभिः पृथिवी त्वियम् । यस्ययस्य यदा भूमिस्तस्यतस्य तदा फलम्

बहुभिर्बहुधा भुक्ता राजभिः पृथिवी त्वियम् । यस्ययस्य यदा भूमिस्तस्यतस्य तदा फलम् ॥

Verse 26

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमंता च तान्येव नरकं व्रजेत्

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरकं व्रजेत् ॥

Verse 27

संदंशैस्तुद्यमानस्तु मुद्गरैर्विनिहत्य च । पाशैः सुबध्यमानस्तु रोरवीति महास्वरम्

संदंशैस्तुद्यमानस्तु मुद्गरैर्विनिहत्य च । पाशैः सुबध्यमानस्तु रोरवीति महास्वरम् ॥

Verse 28

ताड्यमानः शिरे दंडैः समालिंग्य विभावसुम् । क्षुरिकया छिद्यमानो रोरवीति महास्वनम्

दण्डैः शिरसि ताड्यमानः, विभावसुं समालिङ्ग्य बाध्यते; क्षुरिकया छिद्यमानो रोरव-नरके महास्वनं रोरवीति।

Verse 29

यमदूतैर्महाघोरैर्ब्रह्मवृत्तिविलोपकः । एवंविधैर्महादुष्टैः पीड्यंते ते महागणैः

ब्रह्मवृत्तिविलोपकः स यमदूतैर्महाघोरैः; एवंविधैर्महादुष्टैर्महागणैः पीड्यते नितरां।

Verse 30

ततस्तिर्यक्त्वमाप्नोति योनिं वा राक्षसीं शुनीम् । व्यालीं शृगालीं पैशाचीं महाभूतभयंकरीम्

ततः स तिर्यक्त्वमाप्नोति, योनिं वा राक्षसीं शुनीम्; व्यालीं शृगालीं पैशाचीं च, महाभूतभयङ्करीम्।

Verse 31

भूमेरंगुलहर्ता हि स कथं पापमाचरेत् । भूमेरंगुलदाता च स कथं पुण्यमाचरेत्

भूमेरङ्गुलहर्ता हि स कथं पापमाचरेत्; भूमेरङ्गुलदाता च स कथं पुण्यमाचरेत्।

Verse 32

अश्वमेधसहस्राणां राजसूयशतस्य च । कन्याशतप्रदानस्य फलं प्राप्नोति भूमिदः

अश्वमेधसहस्राणां राजसूयशतस्य च; कन्याशतप्रदानस्य फलं प्राप्नोति भूमिदः।

Verse 33

आयुर्यशः सुखं प्रज्ञा धर्मो धान्यं धनं जयः । संतानं वर्द्धते नित्यं भूमिदः सुखमश्मुते

भूमिदस्य आयुः यशः सुखं प्रज्ञा धर्मो धान्यं धनं जयश्च नित्यं वर्धन्ते; संतानं च सदा प्रवर्धते। भूमिदः खलु सुखमवाप्नोति।

Verse 34

भूमेरंगुलमेकं तु ये हरंति खला नराः । वंध्याटवीष्वतोयासु शुष्ककोटरवासिनः । कृष्णसर्पाः प्रजायंते दत्तदायापहारकाः

ये खला नराः भूमेरङ्गुलमेकमपि हरन्ति, ते वन्ध्याटवीष्वतोयासु शुष्ककोटरवासिनः कृष्णसर्पाः पुनर्जायन्ते—दत्तदायापहारकाः।

Verse 35

तडागानां सहस्रेण अश्वमेधशतेन वा । गवां कोटिप्रदानेन भूमिहर्त्ता विशुध्यति

तडागसहस्रस्य पुण्येन वा अश्वमेधशतस्य वा, अथवा गवां कोटिप्रदानेन—भूमिहर्ता एव विशुध्यति।

Verse 36

यानीह दत्तानि पुनर्धनानि दानानि धर्मार्थयशस्कराणि । औदार्यतो विप्रनिवेदितानि को नाम साधुः पुनराददीत

यानीह दत्तानि पुनर्धनानि दानानि धर्मार्थयशस्कराणि, औदार्यतो विप्रनिवेदितानि—तान् कः साधुः पुनराददीत्?

Verse 37

चलदलदललीलाचंचले जीवलोके तृणलवलघुसारे सर्वसंसारसौख्ये । अपहरति दुराशः शासनं ब्राह्मणानां नरकगहनगर्त्तावर्तपातोत्सुको यः

चलदलदललीलाचञ्चले जीवलोके तृणलवलघुसारे सर्वसंसारसौख्ये, यो दुराशः ब्राह्मणानां शासनमपहरति—स नरकगहनगर्त्तावर्तपाताय उत्सुको भवति।

Verse 38

ये पास्यंति महीभुजः क्षितिमिमां यास्यंति भुक्त्वाखिलां नो याता न तु याति यास्यति न वा केनापि सार्द्धं धरा । यत्किंचिद्भुवि तद्विनाशि सकलं कीर्तिः परं स्थायिनी त्वेवं वै वसुधापि यैरुपकृता लोप्या न सत्कीर्तयः

महीभुजः क्षितिमिमां पालयित्वा समग्रां भुक्त्वा च यथेष्टं प्रयान्ति; धरा तु न केनापि सह गच्छति—न गतस्य, न गच्छतः, न गमिष्यतः। भुवि यत्किञ्चिदस्ति तदखिलं विनाशि; कीर्तिरेव परं स्थायिनी। अतः येन येन वसुधोपकृता, तेषां सत्कीर्तयो न कदाचन लुप्यन्ते।

Verse 39

एकैव भगिनी लोके सर्वेषामेव भूभुजाम् । न भोज्या न करग्राह्या विप्रदत्ता वसुंधरा

लोके सर्वेषां भूभुजामेकैव भगिनी वसुंधरा। विप्रदत्ता तु भूमिर्न भोज्या, न च करग्राह्या।

Verse 40

दत्त्वा भूमिं भाविनः पार्थिवेशान्भूयोभूयो याचते रामचन्द्रः । सामान्योऽयं धर्मसेतुर्नृपाणां स्वे स्वे काले पालनीयो भवद्भिः

भूमिं दत्त्वा भाविनः पार्थिवेशान् भूयो भूयो याचते रामचन्द्रः—‘अयं नृपाणां सामान्यो धर्मसेतुः; स्वे स्वे काले भवद्भिः पालनीयः।’

Verse 41

अस्मिन्वंशे क्षितौ कोपि राजा यदि भविष्यति । तस्याहं करलग्नोस्मि मद्दत्तं यदि पाल्यते

अस्मिन्वंशे क्षितौ कश्चिद्राजा यदि भविष्यति, तस्याहं करलग्नोऽस्मि—मद्दत्तं यदि सम्यक् पाल्यते।

Verse 42

लिखित्वा शासनं रामश्चातुर्वेद्यद्विजोत्तमान् । संपूज्य प्रददौ धीमान्वसिष्ठस्य च सन्निधौ

रामः शासनं लिखित्वा चातुर्वेद्यद्विजोत्तमान् सम्यक् संपूज्य, वसिष्ठस्य सन्निधौ धीमान् तद् दानं विधिवत् प्रददौ।

Verse 43

ते वाडवा गृहीत्वा तं पट्टं रामाज्ञया शुभम् । ताम्रं हैमाक्षरयुतं धर्म्यं धर्मविभूषणम्

ते वाडवाः रामाज्ञया शुभया तं पट्टं गृहीत्वा—ताम्रं हैमाक्षरयुतं—धर्म्यं धर्मविभूषणं चक्रुः।

Verse 44

पूजार्थं भक्तिकामार्थास्तद्रक्षणमकुर्वत । चंदनेन च दिव्येन पुष्पेण च सुगन्धिना

पूजार्थं भक्तिकामार्थास्तस्य रक्षणमकुर्वत्; दिव्यचन्दनेन सुगन्धिपुष्पेण च समर्चयन्।

Verse 45

तथा सुवर्णपुष्पेण रूप्यपुष्पेण वा पुनः । अहन्यहनि पूजां ते कुर्वते वाडवाः शुभाम्

तथा सुवर्णपुष्पेण रूप्यपुष्पेण वा पुनः; अहन्यहनि ते वाडवाः शुभां पूजां कुर्वते।

Verse 46

तदग्रे दीपकं चैव घृतेन विमलेन हि । सप्तवर्तियुतं राजन्नर्घ्यं प्रकुर्वते द्विजाः

तदग्रे विमलेन घृतेन दीपकं सप्तवर्तियुतं न्यधुः; राजन्, द्विजा अर्घ्यं विधिवत् प्रकुर्वते।

Verse 47

नैवेद्यं कुर्वते नित्यं भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः । रामरामेति रामेति मन्त्रमप्युच्चरंति हि

द्विजोत्तमाः भक्तिपूर्वं नित्यं नैवेद्यं कुर्वते; ‘राम राम’ इति मन्त्रं च पुनःपुनरुच्चरन्ति।

Verse 48

अशने शयने पाने गमने चोपवेशने । सुखे वाप्यथवा दुःखे राममन्त्रं समुच्चरेत्

अशने शयने पाने गमने चोपवेशने । सुखे दुःखेऽपि सततं राममन्त्रं समुच्चरेत् ॥

Verse 49

न तस्य दुःखदौर्भाग्यं नाधिव्याधिभयं भवेत् । आयुः श्रियं बलं तस्य वर्द्धयंति दिने दिने

न तस्य दुःखदौर्भाग्यं नाधिव्याधिभयं भवेत् । आयुः श्रियं बलं तस्य वर्धयन्ति दिने दिने ॥

Verse 50

रामेति नाम्ना मुच्येत पापाद्वै दारुणादपि । नरकं नहि गच्छेत गतिं प्राप्नोति शाश्वतीम्

रामेति नाम्ना मुच्येत पापाद्वै दारुणादपि । नरकं नहि गच्छेत गतिं प्राप्नोति शाश्वतीम् ॥

Verse 51

व्यास उवाच । इति कृत्वा ततो रामः कृतकृत्यममन्यत । प्रदक्षिणीकृत्य तदा प्रणम्य च द्विजान्बहून्

व्यास उवाच । इति कृत्वा ततो रामः कृतकृत्यममन्यत । प्रदक्षिणीकृत्य तदा प्रणम्य च द्विजान्बहून् ॥

Verse 52

दत्त्वा दानं भूरितरं गवाश्वमहिषीरथम् । ततः सर्वान्निजांस्तांश्च वाक्यमेतदुवाच ह

दत्त्वा दानं भूरितरं गवाश्वमहिषीरथम् । ततः सर्वान्निजांस्तांश्च वाक्यमेतदुवाच ह ॥

Verse 53

अत्रैव स्थीयतां सर्वैर्यावच्चंद्रदिवाकरौ । यावन्मेरुर्महीपृष्ठे सागराः सप्त एव च

अत्रैव सर्वैः स्थीयतां यावच्चन्द्रदिवाकरौ; यावन्मेरुर्महीपृष्ठे तिष्ठति, सागराः सप्त च यावत्।

Verse 54

तावदत्रैव स्थातव्यं भवद्भिर्हि न संशयः । यदा हि शासनं विप्रा न मन्यंते नृपा भुवि

तावदत्रैव भवद्भिः स्थातव्यं न संशयः; यदा भुवि नृपाः, हे विप्राः, शासनं धर्म्यं न मन्यन्ते।

Verse 55

अथवा वणिजः शूरा मदमायाविमोहिताः । मदाज्ञां न प्रकुर्वंति मन्यंते वा न ते जनाः

अथवा शूरा वणिजो मदमायाविमोहिताः; मदाज्ञां न प्रकुर्वन्ति, न वा तां मन्यन्ते जनाः।

Verse 56

तदा वै वायुपुत्रस्य स्मरणं क्रियतां द्विजाः । स्मृतमात्रो हनूमान्वै समागत्य करिष्यति

तदा वायुपुत्रस्य स्मरणं क्रियतां द्विजाः; स्मृतमात्रो हनूमान् वै समागत्य कार्यं करिष्यति।

Verse 57

सहसा भस्म तान्सत्यं वचनान्मे न संशयः । य इदं शासनं रम्यं पालयिष्यति भूपतिः

सहसा तान् भस्म करिष्यति—सत्यं मे वचनं, न संशयः; य इदं रम्यं शासनं भूपतिः पालयिष्यति…

Verse 58

वायुपुत्रः सदा तस्य सौख्यमृद्धिं प्रदास्यति । ददाति पुत्रान्पौत्रांश्च साध्वीं पत्नीं यशो जयम्

वायुपुत्रः सदा तस्मै सौख्यं समृद्धिं च प्रदास्यति। स पुत्रान् पौत्रांश्च साध्वीं पत्नीं यशो जयञ्च ददाति॥

Verse 59

इत्येवं कथयित्वा च हनुमंतं प्रबोध्य च । निवर्तितो रामदेवः ससैन्यः सपरिच्छदः

इत्येवं कथयित्वा च हनुमन्तं प्रबोध्य च। निवर्तितो रामदेवः ससैन्यः सपरिच्छदः॥

Verse 60

वादित्राणां स्वनैर्विष्वक्सूच्यमानशुभागमः । श्वेतातपत्रयुक्तोऽसौ चामरैर्वी जितो नरैः । अयोध्यां नगरीं प्राप्य चिरं राज्यं चकार ह

वादित्राणां स्वनैर्विष्वक्सूच्यमानशुभागमः। श्वेतातपत्रयुक्तोऽसौ चामरैर्वीजितो नरैः। अयोध्यां नगरीं प्राप्य चिरं राज्यं चकार ह॥