Adhyaya 10

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु राजन्यथावृत्तं धर्म्मारण्ये शुभं मतम् । यदिदं कथयिष्यामि अशेषाघौघनाशनम्

व्यास उवाच। शृणु राजन् यथावृत्तं धर्मारण्ये शुभं मतम्। यदिदं कथयिष्यामि अशेषाघौघनाशनम्।

Verse 2

अजेशेन तदा राजन्प्रेरितेन स्वयंभुवा । कामधेनुः समाहूता कथयामास तां प्रति

अजेशेन तदा राजन् प्रेरितेन स्वयंभुवा। कामधेनुः समाहूता; सा तं प्रति प्रत्युवाच।

Verse 3

विप्रेभ्योऽनुचरान्देहि एकैकस्मै द्विजातये । द्वौ द्वौ शुद्धात्मकौ चैवं देहि मातः प्रसीद मे

विप्रेभ्योऽनुचरान् देहि एकैकस्मै द्विजातये। द्वौ द्वौ शुद्धात्मकौ चैवं देहि मातः प्रसीद मे।

Verse 4

तथेत्युक्त्वा महाधेनुः क्षीरेणोल्लेखयद्धराम् । हुंकारात्तस्य निष्क्रांताः शिखासूत्रधरा नराः

तथेति उक्त्वा महाधेनुः क्षीरेण भूमौ रेखाः समुल्लिख्य । तस्या हुंकारतः निष्क्रान्ता नराः शिखासूत्रधारिणः ॥

Verse 5

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वणिजश्च महाबलाः । सोपवीता महादक्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः

षट्त्रिंशत्सहस्राणि वणिजो महाबलाः । सोपवीता महादक्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥

Verse 6

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते तपोन्विताः । पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिका बह्मभोजकाः

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते तपोन्विताः । पुराणज्ञाः सदाचाराः धार्मिका ब्रह्मभोजकाः ॥

Verse 7

स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः । तपोऽध्ययनदानेषु सर्वकालेप्यतींद्रियाः

स्वर्गे देवाः प्रशंसन्ति धर्मारण्यनिवासिनः । तपोऽध्ययनदानेषु सर्वकालेऽप्यतीन्द्रियाः ॥

Verse 8

एकैकस्मै द्विजायैव दत्तं जातु चरद्वयम् । वाडवस्य च यद्गोत्रं पुरा प्रोक्तं महीपते

एकैकस्मै द्विजायैव दत्तं जातु चरद्वयम् । वाडवस्य च यद्गोत्रं पुरा प्रोक्तं महीपते ॥

Verse 9

परस्परं च तद्गोत्रं तस्य चानुचरस्य च । इति कृत्वा व्यवस्थां च न्यवसंस्तत्र भूमिषु

एवं परस्परसम्बन्धेन तस्य तदनुचरस्य च गोत्रं निश्चित्य, यथाव्यवस्थां कृत्वा ते तत्र भूमिषु न्यवसन्।

Verse 10

ततश्च शिष्यता देवैर्दत्ता चानुचरान्भुवि । ब्रह्मणा कथितं सर्वं तेषामनुहिताय वै

ततः देवैः शिष्यता दत्ता, भुवि चानुचराः नियुक्ताः; ब्रह्मणा तेषामनुहिताय सर्वमेतत् सत्यं कथितम्।

Verse 11

कुरुध्वं वचनं चैषां ददध्वं च यदिच्छितम् । समित्पुष्पकुशादीनि आनयध्वं दिनेदिने

एषां वचनं कुरुध्वं, यदिच्छितं च ददध्वम्; समित्पुष्पकुशादीनि दिनेदिने आनयध्वम्।

Verse 12

अनुज्ञयैषां वर्तध्वं मावज्ञां कुरुत क्वचित् । जातकं नामकरणं तथान्नप्राशनं शुभम्

एषामनुज्ञयैव वर्तध्वं, क्वचिदपि मावज्ञां कुरुत; जातकं नामकरणं तथान्नप्राशनं शुभं च।

Verse 13

क्षौरं चैवोपनयनं महानाम्न्यादिकं तथा । क्रियाकर्मादिकं यच्च व्रतं दानोपवासकम्

क्षौरं चोपनयनं तथा महानाम्न्यादिकं च; यच्च क्रियाकर्मादिकं व्रतं दानोपवासकं च।

Verse 14

अनुज्ञयैषां कर्तव्यं काजेशा इदमबुवन् । अनुज्ञया विनैषां यः कार्यमारभते यदि

‘एषां अनुज्ञयैव कर्तव्यम्’ इति काजेशाः (देवेश्वराः) इदम् अब्रुवन्। यः कश्चिद् एषाम् अनुज्ञां विना कार्यम् आरभते चेत्—

Verse 15

दर्शं वा श्राद्धकार्यं वा शुभं वा यदि वाऽशुभम् । दारिद्र्यं पुत्रशोकं च कीर्तिनाशं तथैव च

दर्शं वा श्राद्धकार्यं वा शुभं वा यदि वाऽशुभम्। नियमं लङ्घयन् जनो दारिद्र्यं पुत्रशोकं च कीर्तिनाशं तथैव च प्राप्नुयात्॥

Verse 16

रोगैर्निपीड्यते नित्यं न क्वचित्सुखमाप्नुयुः । तथेति च ततो देवाः शक्राद्याः सुरसत्तमाः

रोगैर्निपीड्यते नित्यं न क्वचित् सुखमाप्नुयात्। ‘तथैव’ इति ततः शक्राद्याः सुरसत्तमाः देवाः ऊचुः॥

Verse 17

स्तुतिं कुर्वंति ते सर्वे काम धेनोः पुरः स्थिताः । कृतकृत्यास्तदा देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

कामधेनोः पुरः स्थिताः ते सर्वे स्तुतिं कुर्वन्ति। तदा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः देवा कृतकृत्याः बभूवुः॥

Verse 18

त्वं माता सर्वदेवानां त्वं च यज्ञस्य कारणम् । त्वं तीर्थं सर्वतीर्थानां नम स्तेऽस्तु सदानघे

त्वं माता सर्वदेवानां त्वं च यज्ञस्य कारणम्। त्वं तीर्थं सर्वतीर्थानां नमस्तेऽस्तु सदानघे॥

Verse 19

शशिसूर्यारुणा यस्या ललाटे वृषभध्वजः । सरस्वती च हुंकारे सर्वे नागाश्च कंबले

यस्या ललाटे शशिसूर्ययोः प्रभा विराजते, वृषभध्वजस्य शम्भोर्लाञ्छनं च दृश्यते। यस्याः हुंकारे सरस्वती निनदति, कंबले च सर्वे नागा निलीयन्ते—सा अद्भुता सुरभी धेनुः।

Verse 20

क्षुरपृष्ठे च गन्धर्वा वेदाश्चत्वार एव च । मुखाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च

यस्याः क्षुरपृष्ठे गन्धर्वाः स्थिताः, चत्वारो वेदाश्च तत्रैव विराजन्ते। मुखाग्रे तु सर्वतीर्थानि वसन्ति—स्थावराणि चराणि च जगतः।

Verse 21

एवंविधैश्च बहुशो वचनैस्तोषिता च सा । सुप्रसन्ना तदा धेनुः किं करोमीति चाब्रवीत्

एवंविधैर्बहुभिर्वचनैः पुनः पुनः तोषिता सा। तदा सुप्रसन्ना धेनुः उवाच—“किं करोमि?” इति।

Verse 22

देवा ऊचुः । सृष्टाः सर्वे त्वया मातर्देव्यैतेऽनुचराः शुभाः । त्वत्प्रसादान्महाभागे ब्राह्मणाः सुखिनोऽ भवन्

देवा ऊचुः—मातर् देवि, त्वया एते शुभा अनुचराः सर्वे सृष्टाः। महाभागे, त्वत्प्रसादात् ब्राह्मणाः सुखिनोऽभवन्।

Verse 23

ततोऽसौ सुरभी राजन्गता नाकं यशस्विनी । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यास्तत्रैवांतरधुस्ततः

ततः सा यशस्विनी सुरभी, राजन्, नाकं गता। तत एव तस्मिन् स्थाने ब्रह्मविष्णुमहेशाद्याः सर्वेऽन्तरधीयन्त।

Verse 24

युधिष्ठिर उवाच । अभार्यास्ते महातेजा गोजा अनुचरास्तथा । उद्वाहिता कथं ब्रह्मन्त्सुतास्तेषां कदाऽभवन्

युधिष्ठिर उवाच—हे महातेजः! गोसम्भवाः तेऽनुचराः अभार्याः आसन्। हे ब्रह्मन्, तेषां विवाहः कथं कृतः, तेषां सुताः च कदा अभवन्?

Verse 25

व्यास उवाच । परिग्रहार्थं वे तेषां रुद्रेण च यमेन च । गन्धर्वकन्या आहृत्य दारास्तत्रोपकल्पिताः

व्यास उवाच—तेषां परिग्रहार्थं रुद्रेण च यमेन च गन्धर्वकन्याः आहृत्य, तत्र तेषां दाराः सम्यगुपकल्पिताः।

Verse 26

युधिष्ठिर उवाच । को वा गन्धर्वराजासौ किंनामा कुत्र वा स्थितः । कियन्मात्रास्तस्य कन्याः किमाचारा ब्रवीहि मे

युधिष्ठिर उवाच—स गन्धर्वराजः कः? किं नाम? कुत्र वा स्थितः? तस्य कन्याः कियन्मात्राः? किमाचाराः? मे ब्रूहि।

Verse 27

व्यास उवाच । विश्वावसुरिति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप । षष्टिकन्यासहस्राणि आसते तस्य वेश्मनि

व्यास उवाच—नृप! विश्वावसुरिति ख्यातः स गन्धर्वाधिपतिः। तस्य वेश्मनि षष्टिसहस्राणि कन्याः निवसन्ति।

Verse 28

अंतरिक्षे गृहं तस्य गधर्वनगरं शुभम् । यौवनस्थाः सुरूपाश्च कन्या गन्धर्वजाः शुभाः

अन्तरिक्षे तस्य गृहं शुभं गन्धर्वनगरं विराजते। तत्र यौवनस्थाः सुरूपाश्च शुभाः गन्धर्वजाः कन्याः सन्ति।

Verse 29

रुद्रस्यानुचरौ राजन्नंदी भृंगी शुभाननौ । पूर्वदृष्टाश्च ताः कन्याः कथयामासतुः शिवम्

राजन्, रुद्रस्यानुचरौ नन्दी भृङ्गी च शुभाननौ; पूर्वदृष्टाः ताः कन्याः शिवाय निवेदयामासतुः।

Verse 30

दृष्टाः पुरा महादेव गन्धर्वनगरे विभो । विश्वावसुगृहे कन्या असंख्याताः सहस्रशः

पुरा, महादेव विभो, गन्धर्वनगरे विश्वावसुगृहे सहस्रशोऽसंख्याता कन्याः दृष्टाः।

Verse 31

ता आनीय वलादेव गोभुजेभ्यः प्रयच्छ भो । एवं श्रुत्वा ततो देवस्त्रिपुरघ्नः सदाशिवः

“ता आनीय, बलदेव, गोभुजेभ्यः प्रयच्छ” इति श्रुत्वा ततो देवः त्रिपುರघ्नः सदाशिवः प्रत्युवाच।

Verse 32

प्रेषयामास दूतं तु विजयं नाम भारत । स तत्र गत्वा यत्रास्ते विश्वावसुररिंदमः

भारत, स तु विजय-नामानं दूतं प्रेषयामास; स गत्वा तत्र यत्रास्ते विश्वावसुररिंदमः।

Verse 33

उवाच वचनं चैव पथ्यं चैव शिवेरितम् । धर्मारण्ये महाभाग काजेशेन विनिर्मिताः

स तत्र शिवेरितं पथ्यं वचनं चोवाच—“महाभाग, धर्मारण्ये काजेशेन विनिर्मिताः प्रतिष्ठिताश्च।”

Verse 34

स्थापिता वाडवास्तत्र वेदवेदांगपारगाः । तेषां वै परिचर्यार्थं कामधेनुश्च प्रार्थिता

तत्र वाडवाः स्थापिता वेदवेदाङ्गपारगाः । तेषां वै परिचर्यार्थं कामधेनुश्च प्रार्थिता ॥

Verse 35

तया कृताः शुभाचारा वणिजस्ते त्वयोनिजा । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारास्ते महाबलाः

तया कृताः शुभाचाराः वणिजस्ते त्वयोनिजाः । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारास्ते महाबलाः ॥

Verse 36

शिवेन प्रेषितोऽहं वै त्वत्समीपमुपागतः । कन्यार्थं हि महाभाग देहिदेहीत्युवाच ह

शिवेन प्रेषितोऽहं वै त्वत्समीपमुपागतः । कन्यार्थं हि महाभाग देहि देहीत्युवाच ह ॥

Verse 37

गन्धर्व उवाच । देवानां चैव सर्वेषां गन्धर्वाणां महामते । परित्यज्य कथं लोके मानुषाणां ददामि वै

गन्धर्व उवाच । देवानां चैव सर्वेषां गन्धर्वाणां महामते । परित्यज्य कथं लोके मानुषाणां ददामि वै ॥

Verse 38

श्रुत्वा तु वचनं तस्य निवृत्तो विजयस्तदा । कथयामास तत्सर्वं गन्धर्व चरितं महत्

श्रुत्वा तु वचनं तस्य निवृत्तो विजयस्तदा । कथयामास तत्सर्वं गन्धर्वचरितं महत् ॥

Verse 39

व्यास उवाच । ततः कोपसमाविष्टो भगवांल्लोकशंकरः । वृषभे च समारूढः शूलहस्तः सदाशिवः

व्यास उवाच । ततः कोपसमाविष्टो भगवान् लोकशंकरः । वृषभमारुह्य शूलहस्तः सदाशिवो निर्जगाम ॥

Verse 40

भूतप्रेतपिशाचाद्यैः सहस्रैरावृतः प्रभुः । ततो देवास्तथा नागा भूतवेतालखेचराः

भूतप्रेतपिशाचादिसहस्रैरावृतः प्रभुः । ततो देवाः तथा नागा भूतवेतालखेचराः समागमन् ॥

Verse 41

क्रोधेन महताविष्टाः समाजग्मुः सहस्रशः । हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्सैन्ये विसर्पति

क्रोधेन महताविष्टाः सहस्रशः समाजग्मुः । तस्मिन् सैन्ये विसर्पति हाहाकारो महानभूत् ॥

Verse 42

प्रकंपिता धरादेवी दिशापाला भयातुराः । घोरा वातास्तदाऽशांताः शब्दं कुर्वंति दिग्गजाः

प्रकम्पिता धरादेवी दिशापाला भयातुराः । घोरा वाताः तदा अशान्ताः, शब्दं कुर्वन्ति दिग्गजाः ॥

Verse 43

व्यास उवाच । तदागतं महासैन्यं दृष्ट्वा भयविलोलितम् । गन्धर्वनगरात्सर्वे विनेशुस्ते दिशो दश

व्यास उवाच । तदागतं महासैन्यं दृष्ट्वा भयविलोलितम् । गन्धर्वनगरात् सर्वे विनेशुः ते दिशो दश ॥

Verse 44

गन्धर्वराजो नगरं त्यक्त्वा मेरुं गतो नृप । ताः कन्या यौवनोपेता रूपौदार्यसमन्विताः

गन्धर्वराजो नगरं त्यक्त्वा मेरुं गतः, नृप। ताः कन्याः यौवनोपेताः रूपौदार्यसमन्विताः स्थिताः।

Verse 45

गृहीत्वा प्रददौ सर्वा वणिग्भ्यश्च तदा नृप । वेदोक्तेन विधानेन तथा वै देवसन्निधौ

गृहीत्वा ताः सर्वाः तदा नृप वणिग्भ्यः प्रददौ। वेदोक्तेन विधानेन तथा वै देवसन्निधौ।

Verse 46

आज्यभागं तदा दत्त्वा गन्धर्वाय गवात्मजाः । देवानां पूर्वजानां च सूर्याचंद्रमसोस्तथा

तदा गवात्मजाः गन्धर्वाय आज्यभागं दत्त्वा, देवानां पूर्वजानां च सूर्याचन्द्रमसोस्तथा।

Verse 47

यमाय मृत्यवे चैव आज्यभागं तदा ददुः । दत्त्वाज्यभागान्विधिवद्वव्रिरे ते शुभव्रताः

यमाय मृत्यवे चैव तदा आज्यभागं ददुः। दत्त्वा आज्यभागान् विधिवत् वव्रिरे ते शुभव्रताः।

Verse 48

ततः प्रभृति गान्धर्वविवाहे समुपस्थिते । आज्यभागं प्रगृह्णन्ति अद्यापि सर्वतो भृशम्

ततः प्रभृति गान्धर्वविवाहे समुपस्थिते, आज्यभागं प्रगृह्णन्ति अद्यापि सर्वतो भृशम्।

Verse 50

क्षत्रियाश्च महावीरा किंकरत्वे हि निर्मिताः

क्षत्रियाश्च महावीराः किंकरत्वाय निश्चयेन निर्मिताः, धर्मनियते क्रम एव भक्त्या परिचर्यायां तत्पराः स्थिताः।

Verse 51

ततो देवाऽस्तदा राजञ्जग्मुः सर्वे यथातथा । गते देवे द्विजाः सर्वे स्थानेऽस्मिन्निवसंति ते

ततो देवाः तदा राजन् सर्वे यथातथं जग्मुः स्वस्वस्थानम्। गतेषु देवेषु सर्वे द्विजाः अस्मिन्नेव स्थाने निवसन्ति।

Verse 52

पुत्रपौत्रयुता राजन्निवसंत्यकुतोभयाः । पठंति वेदान्वेदज्ञाः क्वचिच्छास्त्रार्थमुद्गिरन्

पुत्रपौत्रयुताः राजन् अकुतोभयाः तत्र निवसन्ति। वेदज्ञाः वेदान् पठन्ति, क्वचित् शास्त्रार्थं च उद्गिरन्ति।

Verse 54

केचिद्विष्णुं जपंतीह शिवं केचिज्जपंति हि । ब्रह्माणं च जपंत्येके यमसूक्तं हि केचन । यजंति याजकाश्चैव अग्निहोत्रमुपासते । स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारैश्च सुव्रत

केचिदिह विष्णुं जपन्ति, केचिद्धि शिवं जपन्ति। एके ब्रह्माणं जपन्ति, केचन यमसूक्तं पठन्ति। याजकाश्च यजन्ति, अग्निहोत्रं चोपासते; स्वाहाकार-स्वधाकार-वषट्कारैः, सुव्रत।

Verse 55

शब्दैरापूयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । वणिजश्च महादक्षा द्विजशुश्रूणोत्सुकाः

शब्दैः सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् आपूर्यते। वणिजश्च महादक्षाः द्विजशुश्रूषायाम् उत्सुकाः भवन्ति।

Verse 56

धर्मारण्ये शुभे दिव्ये ते वसंति सुनिष्ठिताः । अन्नपानादिकं सर्वं समित्कुशफलादिकम्

धर्मारण्ये शुभे दिव्ये ते सुनिष्ठिताः वसन्ति। अन्नपानादिकं सर्वं समित्कुशफलादिकं च तत्र सुलभम्।

Verse 57

आपूरयन्द्विजातीनां वणिजस्ते गवात्मजाः

ते वणिजो गवात्मजाः द्विजातीनाम् आपूरयन्; तेषां सर्वावश्यकं निरवद्यं सम्यक् प्रददुः।

Verse 58

पुष्पोपहारनिचयं स्नानवस्त्रादिधावनम् । उपलादिकनिर्माणं मार्जनादिशुभक्रियाः

पुष्पोपहारनिचयं स्नानवस्त्रादिधावनम्। उपलादिकनिर्माणं मार्जनादिशुभक्रियाश्च अकुर्वन्।

Verse 59

वणिक्स्त्रियः प्रकुर्वंति कंडनं पेषणादिकम् । शुश्रूषंति च तान्विप्रान्काजेशवचनेन हि

वणिक्स्त्रियः कण्डनं पेषणादिकं प्रकुर्वन्ति। काजेशवचनेन हि तान् विप्रान् शुश्रूषन्ति च।

Verse 60

स्वस्था जातास्तदा सर्वे द्विजा हर्षपरायणाः । काजेशादीनुपासंते दिवारात्रौ हि संध्ययोः

तदा सर्वे द्विजाः स्वस्था हर्षपरायणाः जाताः। ते काजेशादीन् संध्ययोः दिवारात्रौ च उपासते।