Adhyaya 22
Brahma KhandaDharmaranya MahatmyaAdhyaya 22

Adhyaya 22

अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण संवादः प्रवर्तते। युधिष्ठिरो व्यासं पृच्छति—काजेशेन प्रतिष्ठापिता योगिन्यः काः, कीदृश्यः, कुत्र वसन्तीति। व्यासः तासां रूपवैचित्र्यं वर्णयति—नानाभूषण-वस्त्र-वाहन-निनादैः शोभिताः, तथा च विप्राणां भक्तानां च भयापहारिण्यः रक्षिकाशक्तय इति। अनन्तरं दिग्विन्यासः कथ्यते—पूर्वादिचतसृषु दिक्षु तथा आग्नेय-नैरृत-वायव्य-ईशानादिषु उपदिक्षु ताः संस्थापिताः। आशापुरी, छत्रा, ज्ञानजा, पिप्पलाम्बा, शान्ता, सिद्धा, भट्टारिका, कदम्बा, विकटा, सुपणा, वसुजा, मातङ्गी, वाराही, मुकुटेश्वरी, भद्रा, महाशक्तिः, सिंहारा इत्यादीनि नामानि निर्दिश्यन्ते, अन्याश्च बह्व्यः गणनातीताः सन्तीति सूच्यते। आशापूर्णायाः समीपे केचन्यः, पूर्वोत्तरदक्षिणपश्चिमेषु विशिष्टदेव्यः, जलतर्पण-बलीनां च विधानं कथ्यते। काचित् सिंहासनस्था चतुर्भुजा वरदायिनी, काचित् ध्यानेन सिद्धिदा, काचित् भुक्तिं मुक्तिं च प्रयच्छति; केचन रूपाणि त्रिसन्ध्येषु प्रत्यक्षीभवन्तीति। अन्ते नैरृतदिशि ब्राह्माणी-प्रभृतयः ‘जलमातरः’ च सन्तीति निर्दिश्य, रक्षात्मक-शक्तीनां पवित्र-भूगोलसूचिरूपेण अध्यायः समाप्यते।

Shlokas

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । स्थानवासिन्यो योगिन्यः काजेशेन विनिर्मिताः । कस्मिन्स्थाने हि का देव्यः कीदृश्यस्ता वदस्व मे

युधिष्ठिर उवाच—स्थानवासिन्यो योगिन्यः काजेशेन विनिर्मिताः। कस्मिन्स्थाने हि का देव्यः कीदृश्यास्ता वदस्व मे॥

Verse 2

व्यास उवाच । सर्वज्ञोसि कुलीनोसि साधु पृष्टं त्वयानघ । कथयिष्याम्यहं सर्वमखिलेन युधिष्ठिर

व्यास उवाच—सर्वज्ञोऽसि कुलीनोऽसि साधु पृष्टं त्वयानघ। कथयिष्याम्यहं सर्वमखिलेन युधिष्ठिर॥

Verse 3

नानाभरणभूषाढ्या नानारत्नोपशोभिताः । नानावसनसंवीता नानायुवसमन्विताः

नानाभरणभूषाढ्या नानारत्नोपशोभिताः। नानावसनसंवीता नानायुवसमन्विताः॥

Verse 4

नानावाहनसंयुक्ता नानास्वरनिनादिनीः । भयनाशाय विप्राणां काजेशेन विनिर्मिताः

नानावाहनसंयुक्ता नानास्वरनिनादिनीः। भयनाशाय विप्राणां काजेशेन विनिर्मिताः॥

Verse 5

प्राच्यां याम्यामुदीच्यां च प्रतीच्यां स्थापिता हि ताः । आग्नेया नैरृते देशे वायव्येशानयोस्तथा

प्राच्यां याम्यामुदीच्यां च प्रतीच्यां स्थापिता हि ताः। आग्नेया नैरृते देशे वायव्येशानयोस्तथा॥

Verse 6

आशापुरी च गात्राई छत्राई ज्ञानजा तथा । पिप्पलांबा तथा शांता सिद्धा भट्टारिका तथा

तत्र धर्मारण्ये आशापुरी गात्राई छत्राई ज्ञानजा च; तथा पिप्पलाम्बा शान्ता सिद्धा भट्टारिका च देव्यो विराजन्ति।

Verse 7

कदंबा विकटा मीठा सुपर्णा वसुजा तथा । मातंगी च महादेवी वाराही मुकुटेश्वरी

तत्रैव कदम्बा विकटा मीठा सुपर्णा वसुजा च; तथा मातङ्गी महादेवी वाराही मुकुटेश्वरी च देव्योऽपि सन्ति।

Verse 8

भद्रा चैव महाशक्तिः सिंहारा च महाबला । एताश्चान्याश्च बहवः कथितुं नैव शक्यते

भद्रा च महाशक्तिः सिंहारा च महाबला तत्र सन्ति। एताश्चान्याश्च बह्व्यो देव्योऽस्ति; सर्वाः कथयितुं न शक्यते।

Verse 9

नानारूपधरा देव्यो नानावेषसमाश्रिताः । स्थानादुत्तरदिग्भागे आशापूर्णासमीपतः

देव्यः नानारूपधराः नानावेषसमाश्रिताः। तस्य स्थानस्योत्तरदिग्भागे आशापूर्णासमीपतः ताः सन्ति।

Verse 10

पूर्वे तु विद्यते देवी आनंदानंददायिनी । वसंती चोत्तरे देव्यो नानारूपधरा मुदा

पूर्वे तु देवी आनन्दा विद्यते, या आनन्दानन्ददायिनी। उत्तरे वसन्ती वसति; अन्याश्च देव्यो नानारूपधराः मुदा तत्र तिष्ठन्ति।

Verse 11

इष्टान्कामान्ददात्येता जलदानेन तर्पिताः । स्थाने नैरृतिदिग्भागे शांता शांतिप्रदायिनी

जलदानतर्पिताः एताः इष्टान् कामान् ददति। तत्र नैरृतदिग्भागे स्थाने शान्ता शान्तिप्रदायिनी वर्तते॥

Verse 12

सिंहोपरि समासीना चतुर्हस्ता वरप्रदा । भट्टारी च महाशक्तिः पुनस्तत्रैव तिष्ठति

सिंहोपरि समासीना चतुर्भुजा वरप्रदा। भट्टारी महाशक्तिः पुनस्तत्रैव तिष्ठति॥

Verse 13

संस्तुता पूजिता भक्त्या भक्तानां भयनाशिनी । स्थानात्तु सप्तमे क्रोशे क्षेमलाभा व्यव स्थिता

भक्त्या संस्तुता पूजिता च भक्तानां भयनाशिनी। स्थानात् तु सप्तमे क्रोशे क्षेमलाभा व्यवस्थिताः॥

Verse 14

सा विलेपमयी पूज्या चिंतिता सिद्धिदायिनी । पूर्वस्यां दिशि लोकैस्तु बलिदानेन तर्पिता । परिवारेण संयुक्ता भुक्तिमुक्ति प्रदायिनी

सा विलेपमयी पूज्या चिन्तिता सिद्धिदायिनी। पूर्वस्यां दिशि लोकैस्तु बलिदानेन तर्पिता। परिवारेण संयुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी॥

Verse 15

अचिंत्यरूपचरिता सर्वशत्रुविनाशनी । संध्यायास्त्रिषु कालेषु प्रत्यक्षैव हि दृश्यते

अचिन्त्यरूपचरिता सर्वशत्रुविनाशिनी। संध्यायास्त्रिषु कालेषु प्रत्यक्षैव हि दृश्यते॥

Verse 16

स्थानात्तु सप्तमे क्रोशे दक्षिणा विन्ध्यवासिनी । सायुधा रूपसंपन्ना भक्तानां भयहारिणी

स्थानात् तु सप्तमे क्रोशे दक्षिणे विन्ध्यवासिनी । सायुधा रूपसम्पन्ना भक्तानां भयहारिणी ॥

Verse 17

पश्चिमे निंबजा देवी तावद्भूमिसमाश्रिता । महाबला सा दृष्टापि नयनानन्द दायिनी

पश्चिमे निंबजा देवी तावद्भूमिसमाश्रिता । महाबला सा दृष्टापि नयनानन्ददायिनी ॥

Verse 18

स्थानादुत्तरदिग्भागे तावद्भूमिसमाश्रिता । शक्तिर्बहुसुवर्णाक्षा पूजिता सासुवर्णदा

स्थानादुत्तरदिग्भागे तावद्भूमिसमाश्रिता । शक्तिर्बहुसुवर्णाक्षा पूजिता सासुवर्णदा ॥

Verse 19

स्थानाद्वायव्यकोणे च क्रोशमात्र मिते श्रिता । क्षेत्रधरा महादेवी समये च्छागधारिणी

स्थानाद्वायव्यकोणे च क्रोशमात्रमिते श्रिता । क्षेत्रधरा महादेवी समये च्छागधारिणी ॥

Verse 20

पुरादुत्तरदिग्भागे क्रोशमात्रे तु कर्णिका । सर्वोपकारनिरता स्थानोपद्रवनाशनी

पुरादुत्तरदिग्भागे क्रोशमात्रे तु कर्णिका । सर्वोपकारनिरता स्थानोपद्रवनाशनी ॥

Verse 21

स्थानान्निरृतिदिग्भागे ब्रह्माणीप्रमुखास्तथा । नानारूपधरा देव्यो विद्यंते जलमातरः

स्थानात् निरृतिदिग्भागे ब्रह्माणीप्रमुखा देव्यो नानारूपधराः जलमातरः विद्यन्ते।