Dharmaranya Khanda
Dharmaranya Mahatmya
This section is anchored in the sacred landscape associated with Vārāṇasī (Kāśī) and the named forest-region Dharmāraṇya. It presents the area as a densely sacralized tīrtha-field served by major deities (Brahmā, Viṣṇu, Maheśa), directional guardians, divine mothers, and celestial beings, thereby situating local topography within pan-Indic cosmological governance. The narrative also encodes a social-religious ecology: communities of learned brāhmaṇas, ritual performance, śrāddha offerings, and merit-transfer doctrines are tied to the place’s identity.
Adhyayas in Dharmaranya Mahatmya
40 chapters to explore.
Adhyaya 1
धर्मारण्यकथाप्रस्तावः (Prologue to the Dharmāraṇya Narrative)
ਅਧਿਆਇ 1 ਨੈਮਿਸ਼-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਭੂਮੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ (ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ) ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਐਸੀ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਸੂਤ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੇਗਾ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੱਧਰ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ (ਯਮ/ਧਰਮਰਾਜ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸਭਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ‘ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ-ਕਥਾ’ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖਸ਼ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਦ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਯਮਿਨੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਯਮ ਨੂੰ ਕੋਮਲ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਦੇਖ ਕੇ ਨਾਰਦ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ-ਕਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ—ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ—ਵਰਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਮਨੁੱਖਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੱਤੀ, ਰੱਖਿਆ, ਕਾਲਕ੍ਰਮ, ਪੂਰਵ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ, ਭਵਿੱਖ ਫਲ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਪਰਿਚਯ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 2
Dharmāraṇya-Māhātmya: Vārāṇasī’s Sacred Forest, Merit of Death, and Ancestral Rites
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਮਹਿਮਾ-ਗਾਥਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਪਾਵਨ ਵਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਹੇਸ਼, ਇੰਦਰ, ਲੋਕਪਾਲ/ਦਿਕਪਾਲ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ-ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੋਖਸ਼-ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੀਟ-ਪਤੰਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਅਗੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ: ਜੌ, ਵ੍ਰੀਹੀ (ਚੌਲ), ਤਿਲ, ਘੀ, ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰ, ਦੂਬ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ। ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਸੁਮੇਲ ਪਰਿਆਵਰਣੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਲਤਾਵਾਂ, ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਸਵਭਾਵਕ ਵੈਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਰਭੈ ਸਹਵਾਸ—ਜੋ ਧਰਮਮਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਚਿੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਸਮਰਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਨਿਯਮ-ਪਾਲਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਸਤੀਆਂ (ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਆਦਿ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਤੀਰਥ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਵਾਸ (ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ) ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਇਸ ਨਾਲ ਅਗਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 3
Dharmarāja’s Tapas in Dharmāraṇya and the Devas’ Attempted Distraction (धर्मारण्ये धर्मराजतपः–देवव्याकुलता–अप्सरःप्रेषणम्)
ਵਿਆਸ ਇੱਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਧਰਮਰਾਜ (ਅੱਗੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼, ਅਚਲ, ਅਤੇ ਅਲਪ ਸਾਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਦ ਦੇ ਡੋਲਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਅਵਰਨਨੀਯ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਜੋਤਿ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਜਗਤ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮਰਾਜ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਇੰਦਰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ—ਫੁੱਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਗਾਨ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸੁਹਾਰਦ—ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਅਪਸਰਾ ਵਰਧਨੀ ਵੀਣਾ, ਤਾਲ-ਲਯ ਨਾਲ ਨਾਚ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਧਰਮਰਾਜ ਦਾ ਮਨ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਡੋਲਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੰਚਲਤਾ ਕਿਵੇਂ? ਵਿਆਸ ਨੀਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਮਾਦ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਕਾਮ-ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਮਹਾ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਤਪ, ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਦਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਅਤੇ ਲੱਜਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਾ ਕੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 4
Dharmāraṇya Māhātmya: Varddhanī–Dharma Dialogue, Śiva’s Boons, and the Institution of Dharmavāpī
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਇੱਕ ਐਸੀ ਕਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਧਰਮ/ਯਮ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨੀਅਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਸਰਾ ਵਰੱਧਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਰੱਧਨੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ—ਧਰਮ ਦਾ ਤਪ ਕਿਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਾ ਦੇਵੇ—ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਇੰਦਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤ-ਪਾਲਣਾ ਆਦਿ ਨਿਯਮ ਹੋਣ; ਉੱਥੇ ਦਾਨ-ਜਪ-ਪਾਠ ਦਾ ਅਖੁੱਟ ਫਲ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਆ ਕੇ ਤਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ—ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ—ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ/ਮਹਾਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਸੰਨਿਧੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਪੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਿਮਰਨ-ਪੂਜਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਧਰਮਵਾਪੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਯਮ ਲਈ ਤਰਪਣ-ਮੰਤਰ, ਰੋਗ-ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ-ਨਿਵਾਰਣ, ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸਮੇਂ (ਅਮਾਵਸਿਆ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਆਦਿ), ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਗਤੀ—ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 5
सदाचार-शौच-सन्ध्या-विधि (Ethical Conduct, Purity, and Sandhyā Procedure)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ‘ਸਦਾਚਾਰ’ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤਤਪਰਤਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਰਮ-ਮੂਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੁਰਾਚਾਰ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਮ-ਨਿਯਮ (ਸੱਤ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸੰਯਮ, ਸ਼ੌਚ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ), ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ-ਮੋਹ-ਲੋਭ-ਮਾਤਸਰ੍ਯ ਵਰਗੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧਰਮ-ਸੰਚੈ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਸਾਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਬੋਧ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤਚਰਿਆ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਬ੍ਰਹਮਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ, ਵਸੇਬੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵਿਸਰਜਨ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਆਚਮਨ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ, ਕੁਝ ਦਿਨ ਦੰਤਧਾਵਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ, ਪ੍ਰਾਤಃਸਨਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ, ਗਾਇਤਰੀ-ਜਪ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ, ਤਰਪਣ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯਕਰਮ ਸਮੇਤ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਯਮੀ ਦ੍ਵਿਜ ਲਈ ਸਥਿਰ ਨਿੱਤ-ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 6
गृहस्थधर्म-उपदेशः (Householder Dharma: pañcayajña, hospitality, and conduct codes)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਧਿਵਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਯਜ્ઞ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ। ‘ਤ੍ਰਯੀਮਈ ਧੇਨੂ’ ਦਾ ਰੂਪਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਥਣ—ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ, ਵਸ਼ਟ ਅਤੇ ਹੰਤ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਆਹੁਤੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ, ਰਿਸ਼ੀ/ਵਿਧੀ-ਪਾਲਨਾ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵੇਦ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਅੰਨਦਾਨ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤਰਪਣ, ਪੂਜਾ, ਭੂਤਬਲੀ, ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ। ‘ਅਤਿਥੀ’ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤਿਥੀ ਮੰਨ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਹੁੰਚਾਏ ਸਵਾਗਤ, ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਵਿਆਹ-ਰੂਪ—ਬ੍ਰਾਹਮ, ਦੈਵ, ਆਰਸ਼, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਆਸੁਰ, ਗਾਂਧਰਵ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪੈਸ਼ਾਚ—ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਨਿਆ-ਸ਼ੁਲਕ ਨੂੰ ਵਪਾਰਿਕਤਾ ਸਮਾਨ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪੰਚਯਜ੍ਞ—ਬ੍ਰਹਮ, ਪਿਤ੍ਰ, ਦੇਵ, ਭੂਤ, ਨ੍ਰਿ—ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸੰਯਮ, ਅਨਧ੍ਯਾਯ, ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਵੱਡਿਆਂ-ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਕੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਮਤ ਆਚਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 7
धर्मवापी-श्राद्धमाहात्म्यं तथा पतिव्रताधर्म-नियमाः (Dharma-vāpī Śrāddha Māhātmya and the Ethical Guidelines of Pativratā-dharma)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਤੀ ਇਕੱਠੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮਵਾਪੀ ਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਲੋਕੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੱਕ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਲਾਭ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਲਿਯੁਗ ਨੂੰ ਲੋਭ, ਵੈਰ, ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਸਥਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਸੰਭਵ ਹੈ—ਬਾਣੀ-ਮਨ-ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸੰਯਮ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਗਿਆਨ/ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ। ਸ਼ੌਨਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਸੂਤ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਿਹਾਰ-ਸੰਯਮ, ਪਤੀ ਦੇ ਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ, ਬਦਨਾਮੀ ਵਾਲੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਮਿਤਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ, ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਪੂਜਾ ਦੇ ਨਿਯਮ। ਅਧਰਮ ਆਚਰਨ ਲਈ ਨੀਚ ਜਨਮ ਆਦਿ ਦੁਰਫਲਾਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ—ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਛੋਟਾ ਅਰਪਣ ਵੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਧਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਰਣਯ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ, ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਲਈ ਸਫਲਤਾ-ਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 8
Dharmāraṇya-Prastāva: Deva-samāgama and Sṛṣṭi-Kathā (धर्मारण्यप्रस्तावः—देवसमागमः सृष्टिकथा च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਇਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਬਹੁ-ਤੀਰਥ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕੈਲਾਸ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ, ਦਸ਼ਭੁਜ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਸ਼ਿਵ ਕਪਾਲ ਅਤੇ ਖਟਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਇਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਉੱਠ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਕੰਦ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਮਹੱਤੱਤਵ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਜਲ-ਵਿਹਾਰ, ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਬਾਲ-ਰੂਪ, ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਲੋਕਮੰਡਲ ਤੇ ਯੋਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜੀਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ “ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ” ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ-ਸਿੱਧ-ਗੰਧਰਵ-ਨਾਗ-ਗ੍ਰਹ ਆਦਿ ਦੀ ਮਹਾਸਭਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੈਕੁੰਠ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਤੱਤਵ, ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਸੇਤੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 9
धर्मारण्ये देवसमागमः तथा ऋष्याश्रमस्थापनम् (Divine Assembly in Dharmāraṇya and the Establishment of Ṛṣi-Āśramas)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਰਮਾਰਣਯ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਦਿਵ੍ਯ ਸਮੂਹ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਤੀਰਥਤ੍ਵ ਭਗਵਦ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਰ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਯਮ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ-ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੀਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਪਦ੍ਰਵ ਰੁਕਣ ਅਤੇ ਵੇਦ ਪਾਠ ਤੇ ਯਜ੍ਞ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਅਰਣਯ ਗੂੰਜੇ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਵਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਯੋਗ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕਾਮਧੇਨੂ ਦੇ ਆਹਵਾਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਦੈਵੀ ਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 10
Kāmadhenū’s Creation of Attendants and the Regulation of Saṃskāras in Dharmāraṇya (कामधेन्वनुचर-निर्माण तथा संस्कारानुशासन)
ਵਿਆਸ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਘਟਿਆ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਜੀਵਨ ਲਈ ਸੇਵਾ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਕਾਮਧੇਨੂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਰਿਤਵਿਜ਼/ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਲਈ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਚਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਖਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵੱਡਾ ਸਮੁਦਾਇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਿਧਾ, ਫੁੱਲ, ਕੁਸ਼ ਆਦਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਮੱਗਰੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਣ, ਅੰਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨ, ਚੂੜਾਕਰਣ/ਚੌਲ, ਉਪਨਯਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਅਨੁਚਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਣ; ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁੱਖ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਨੀ ਵਰਗੇ ਦੋਸ਼ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਾਮਧੇਨੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਅਨੇਕ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਧਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਚਰਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਿਆਸ ਗੰਧਰਵ ਕਨਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦੂਤ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ ਕੋਲ ਧੀਆਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਇਨਕਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਗੰਧਰਵਰਾਜ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਨਿਆਵਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਚਰ ਵੈਦਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਜ੍ਯ-ਭਾਗ ਆਦਿ ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ-ਵਿਵਾਹ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰੂੜ੍ਹੀ ਰਸਮ ਦਾ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਬਸਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਪ-ਯਜ੍ਞ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੁਚਰ ਸਮੁਦਾਇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮੱਗਰੀ ਜੋੜ ਕੇ ਸਥਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਦਾ ਟਿਕਾਊ ਮਾਡਲ ਕਾਇਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 11
Lolajihva-vadhaḥ and the Naming of Satya Mandira (लोलजिह्ववधः सत्यमन्दिरनामकरणं च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ–ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੋਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਸ-ਵਾਣੀ ਦਾ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਵਿਆਸ ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਲੋਲਜਿਹਵਾ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਧਰਮਾਰਣਯ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖੇਤਰ ਜਿੱਤਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਬਸਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ, ਪਾਸ਼-ਅੰਕੁਸ਼, ਖੜਗ, ਪਰਸ਼ੂ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਨਾਸ ਲਈ ਯੁੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਲਜਿਹਵਾ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਬ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ (ਵਾਸਵ) ਨਲਕੂਬਰ ਨੂੰ ਟਹਿਣੀ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਦਾ ਹਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ (ਇਸ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ) ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਲਜਿਹਵਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਤਪ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਸਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਰਣਯ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਸਤ੍ਯ ਮੰਦਰ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 12
गणेशोत्पत्तिः एवं धर्मारण्ये प्रतिष्ठा (Gaṇeśa’s Origin and Installation in Dharmāraṇya)
ਵਿਆਸ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਸਤ੍ਯਮੰਦਿਰ’ ਕਹੀ ਗਈ ਬਸਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਵਿਤ੍ਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪਰਿਸਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਧਵਜ-ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪ੍ਰਾਕਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਪੀਠ, ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਣਨਾਯਕ (ਗਣੇਸ਼), ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਭਾਨੂ (ਸੂਰਜ) ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਆਪਣੇ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਲੇਪ/ਮਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ ਗਜ-ਸ਼ਿਰ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਗਜਾਨਨ’ ਨਾਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਣੇਸ਼ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸ ਕੇ ਸਾਧਕਾਂ, ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੇ, ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣਗੇ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ, ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੂਜ੍ਯ ਹੋਣਗੇ।
Adhyaya 13
रविक्षेत्रे संज्ञातपः, अश्विनौ-उत्पत्तिः, रविकुण्ड-माहात्म्यं च (Saṃjñā’s austerity in Ravikṣetra, the birth of the Aśvins, and the Māhātmya of Ravikuṇḍa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਯ-ਤੱਤ/ਸੂਰਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਸੰਜ੍ਞਾ–ਸੂਰਯ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਯ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਸੰਜ੍ਞਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਘਰ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਅਤੇ ਇਹ ਭੇਦ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਅਤੇ ਯਮ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਕਾਰਨ ਛਾਇਆ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸੂਰਯ ਸੰਜ੍ਞਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਡਵਾ (ਘੋੜੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਸਿਕਾ-ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਨਾਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਸ੍ਰ—ਅਸ਼ਵਿਨੌ—ਦਿਵ੍ਯ ਜੁੜਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰਵਿਕੁੰਡ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਤਰਪਣ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਬਕੁਲਾਰਕ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਆਰੋਗ੍ਯ, ਰੱਖਿਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਪਤਮੀ, ਐਤਵਾਰ, ਗ੍ਰਹਣ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਅਤੇ ਵੈਧ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 14
Hayagrīva-hetu-nirūpaṇa (The Causal Account of Viṣṇu as Hayagrīva) | हयग्रीवहेतुनिरूपणम्
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ-ਤਾਤ্তਵਿਕ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਤਪ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਕੰਦ ਰੁਦ੍ਰ/ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਗੁਣਾਤੀਤ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪਾਲਨ-ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੁਖ ਰੂਪ ਕਿਉਂ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਵਤਾਰ-ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਕਲਕੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਸੰਕੇਤ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਉਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਯੋਗਾਰੂੜ੍ਹ ਅਤੇ ਧਿਆਨਸਥ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਾਮ੍ਰ੍ਯ (ਚੀਟੀਆਂ/ਵਲਮੀਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੀਵ) ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ (ਗੁਣ) ਕੁਰੇਦ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ; ‘ਸਮਾਧੀ ਨਾ ਟੁੱਟੇ’ ਵਾਲੀ ਨੈਤਿਕ ਹਿਚਕ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਮ੍ਰ੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਦੇ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੋਰੀ ਕੱਟਦੇ ਹੀ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਥੋਂ ਹਯਗ੍ਰੀਵ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 15
हयग्रीवोत्पत्तिः तथा धर्मारण्यतीर्थमाहात्म्यम् (Hayagrīva’s Manifestation and the Māhātmya of Dharmāraṇya Tīrthas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵ-ਸੰਕਟ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਸਿਰ’ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਰਯਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ-ਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸ਼ਵ-ਸਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਗਣ ਵਿਧਿਵਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ/ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਓੰਕਾਰ, ਯਜ੍ਞ, ਕਾਲ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ–ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਾਪ-ਸਮਾਨ ਪਰਿਣਾਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਘਟਨਾ, ਅਤੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਖੇਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੇਸ਼/ਮੋਖ਼ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦੇਵਸਰਸ/ਦੇਵਖਾਤਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਨਾਨ, ਪੂਜਾ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਯੋਗ), ਤਰਪਣ-ਸ਼ਰਾਧ, ਜਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼, ਪਿਤਰ-ਉੱਧਾਰ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਸੁਖ-ਸਿਹਤ, ਵੰਸ਼-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 16
Śakti-Sthāpana in Dharmāraṇya: Directional Guardianship, Sacred Lake, and Akṣaya Merit (अध्याय १६)
ਅਧਿਆਇ 16 ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਦੈਤ੍ਯ, ਯਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵੀ ਸੱਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿਵ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ, ਸ਼ਾਂਤਾ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਗਾਤ੍ਰਾਯੀ, ਛਤ੍ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦਾ ਆਦਿ ਦੇਵੀ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਧਾਰਣ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਾਹਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨ-ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਛਤ੍ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਪੁੰਨ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸ਼ਮਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਦੀ ਆਸ਼ਵਾਸਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਾ ਨੂੰ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਿਰਘਕਾਲੀ ਫਲ, ਵਿਦਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 17
Śrīmātā-Kulamātā-Stuti and Pūjāvidhi (Protective Śakti Discourse)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤਾ ਦੇਵੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ, ਕੁਲਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਮਾਤਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਬਹੁਭੁਜ ਰੂਪ, ਘੰਟੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਅੱਖਮਾਲਾ, ਕਮੰਡਲੂ ਆਦਿ ਆਯੁਧ-ਉਪਕਰਣ, ਵਾਹਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਕਤ ਵਰਣ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਦੈਤ੍ਯ-ਵਿਨਾਸ਼ਕਤਾ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸਰਸਵਤੀ-ਰੂਪ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧ (ਕਪੂਰ, ਅਗਰੂ, ਚੰਦਨ), ਦੀਪ-ਧੂਪ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ (ਅਨਾਜ, ਮਿਠਿਆਈਆਂ, ਪਾਇਸ, ਮੋਦਕ) ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲ ਵਜੋਂ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਵਿਆਹ-ਉਪਨਯਨ-ਸੀਮੰਤ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਿਦਿਆ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Adhyaya 18
Karṇāṭaka-Dānava-Vadhaḥ — The Slaying of Karṇāṭaka and the Institution of Śrīmātā Worship
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਥਾ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕਰ੍ਣਾਟਕ ਨਾਮ ਦਾ ਦਾਨਵ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਕੇ। ਤਦ ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਮਾਤੰਗੀ/ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਆਸ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰ੍ਣਾਟਕ ਦਾ ਸੁਭਾਉ, ਉਸ ਦੀ ਅਵੈਦਿਕ ਆਕ੍ਰਮਕਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਮੁਦਾਇ (ਵਪਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ) ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ, ਗੰਧੋਦਕ, ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਦੁੱਧ-ਉਤਪਾਦ, ਮਿਠਾਈਆਂ, ਅਨਾਜ, ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਵਿਭਿੰਨ ਭੇਟਾਂ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਠਾਰਾਂ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਬਹੁ-ਭੁਜਾ ਉਗ੍ਰ ਯੋਧਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਾਨਵ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰ੍ਣਾਟਕ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਤਾਨਹੀਨ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ, ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਧਨ, ਅਤੇ ਆਯੁ ਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 19
इन्द्रतीर्थ-माहात्म्य एवं इन्द्रेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (Indra Tīrtha Māhātmya and the Manifestation of the Indreśvara Liṅga)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵਿਆਸ–ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ‑ਪੂਜਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਲਿੰਗ‑ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਤਪੱਤੀ‑ਕਥਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਵਧ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ‑ਸਮਾਨ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਸਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਸਵਾਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਕਲੇਸ਼ ਟਿਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ। ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ‑ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਲਿੰਗ (ਕੂਰਮ‑ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉੱਥੇ ‘ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਿਤ ਪੂਜਾ‑ਅਰਪਣ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ, ਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੀਲੋਤਸਰਗ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਜਪ, ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ‑ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਨੇਤਰ‑ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾ ਦਾਨ, ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਰੋਗ‑ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਮਨਚਾਹੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ, ਜਯੰਤ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 20
देवमज्जनकतीर्थमाहात्म्यं तथा मन्त्रकूटोपदेशः (Devamajjanaka Tīrtha-Māhātmya and Instruction on Mantra ‘Kūṭa’ Structures)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ–ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵਮੱਜਨਕ ਨਾਮਕ ਅਨੁਪਮ ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਹੋਈ ਅਦਭੁਤ ਜੜਤਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਹਿ ਕੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਕਥਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ‘ਛੇ-ਵਿਧ’ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਕੂਟ-ਸੰਯੋਗਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਾਇਆ-ਬੀਜ, ਵਹਿਨੀ-ਬੀਜ, ਬ੍ਰਹਮ-ਬੀਜ, ਕਾਲ-ਬੀਜ ਅਤੇ ਪਾਰਥਿਵ-ਬੀਜ ਆਦਿ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਆਕਰਸ਼ਣ, ਮੋਹਨ ਆਦਿ ਕਾਰਜ-ਦਾਵਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਮੱਜਨਕ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਨਾਨ (ਅਤੇ ਪਾਨ), ਆਸ਼ਵਿਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ, ਉਪਵਾਸ ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਜਪ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਕ, ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ-ਪ੍ਰਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਮਹਾਯਜ੍ਞ-ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਆਰੋਗ੍ਯ ਤੇ ਵੰਸ਼-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 21
गोत्र–प्रवर-विवाहनिषेधः तथा प्रायश्चित्तविधानम् (Gotra–Pravara Marriage Prohibitions and Expiatory Regulations)
ਅਧਿਆਇ 21 ਵਿੱਚ ਗੋਤ੍ਰ–ਪ੍ਰਵਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਗ-ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ/ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀ-ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ) ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਗੋਤ੍ਰ–ਪ੍ਰਵਰ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਭੇਦ, ਇੱਕੋ/ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਵਰ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਇੱਕੋ ਗੋਤ੍ਰ ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਵਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਿਧ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ–ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਨਤੀਜੇ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਦਰਜੇ ਦੀ ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਹੀਨ-ਲੱਛਣ—ਦੱਸ ਕੇ, ਐਸਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ, ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰ–ਮਾਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਸੰਬੰਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ–ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ, ਅਤੇ “ਪੁਨਰਭੂ” ਆਦਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵੀ ਸਮਝਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣਾ।
Adhyaya 22
यॊगिनीनां स्थानविन्यासः (Placement of the Yoginīs and Directional Śaktis)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਜੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਕੌਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਾਨਾ ਅਲੰਕਾਰਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਨਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਭਯ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਰਤੱਬ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਵਿਨਿਆਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਗਨੇਯ, ਨੈਤ, ਵਾਯਵ੍ਯ, ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਆਸ਼ਾਪੁਰੀ, ਛਤ੍ਰਾ, ਗਿਆਨਜਾ, ਪਿੱਪਲਾਂਬਾ, ਸ਼ਾਂਤਾ, ਸਿੱਧਾ, ਭੱਟਾਰਿਕਾ, ਕਦੰਬਾ, ਵਿਕਟਾ, ਸੁਪਣਾ, ਵਸੁਜਾ, ਮਾਤੰਗੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਮੁਕੁਟੇਸ਼ਵਰੀ, ਭਦਰਾ, ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ, ਸਿੰਹਾਰਾ ਆਦਿ ਨਾਮ ਗਿਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇਵੀਆਂ ਆਸ਼ਾਪੂਰਣਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕੁਝ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ; ਜਲ-ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਬਲੀ ਵਰਗੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਿੰਹਾਸਨਾਸੀਨ ਚਤੁਰਭੁਜਾ ਵਰਦਾਇਨੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਰੂਪ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੈਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਾਣੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ‘ਜਲ-ਮਾਤਰ’ ਸਮੂਹ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੱਸ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਇਸਤਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਕ ਸੂਚਕ ਵਜੋਂ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 23
धर्मारण्ये देवसत्र-प्रवर्तनं लोहासुरोपद्रवश्च | The Devas’ Satra in Dharmāraṇya and the Disruption by Lohāsura
ਵਿਆਸ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਕਾਰਨ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਪੂਰਵ ਰਚਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਤਪ ਨੂੰ ਕਾਰਣ-ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ। ਉਹ ਕਰਮ-ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਦਾਨ, ਯਜ੍ਞ ਜਾਂ ਤਪ ‘ਕੋਟੀ-ਗੁਣਿਤ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵਧ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੇਦੀ-ਪਰਿਸਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਦਵਿਜਾਂ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅੰਨਦਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿਥਿ-ਸਤਕਾਰ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਹਾਸੁਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਮਾਨ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਆ ਕੇ ਯਾਜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਸਾਮਗਰੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਡਰ ਕੇ ਛਿੱਟੇ-ਭਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਡਰ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਰਾਹ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵੀ ਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਵੱਸਣ ਲਈ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਘਟਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 24
धर्मारण्य-माहात्म्य-वर्णनम् | Description of the Glory of Dharmāraṇya (Dharmāraṇya Māhātmya)
ਵਿਆਸ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਥਾਂ ਦੀ ਕਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ/ਨਿਮੱਜਨ, ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਟ-ਪੂਰਤ (ਯੱਗ, ਦਾਨ, ਸੇਵਾ) ਕਰਮ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਾਠ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਚਿਰਕਾਲੀ ਉੱਧਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮਵਾਪੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਜਲ ਹੀ, ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਬਿਨਾਂ, ਵੱਡੀ ਪਾਪ-ਰਾਸ਼ੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿੰਡਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਲ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਰਲ ਪਰ ਬਲਵਾਨ ਵਿਧਾਨ।
Adhyaya 25
सत्यलोकात्सरस्वती-आनयनं तथा द्वारावतीतीर्थे पिण्डदानफलम् | Bringing Sarasvatī from Satyaloka and the Merit of Piṇḍa-dāna at Dvāravatī Tīrtha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ‘ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠ ਯੋਗੀ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ (ਕਮੰਡਲੂ ਅਤੇ ਜਪਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ) ਕੋਲ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀਆਂ ਨਦੀ-ਅਵਤਰਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਸੁਰੇਂਦ੍ਰਾਦ੍ਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ; ਉਹ ਸ਼ਰਨਦਾਇਨੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਲ-ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ (ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜਲ ਪਰਮ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ (ਗ੍ਰੰਥ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਹਰਣ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰਗ-ਫਲ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖਸ਼-ਉਪਯੋਗੀ ਪੁੰਨ) ਦੀ ਸਾਧਿਕਾ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸ ਕੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਉੱਚ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਲਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 26
द्वारवती-तीर्थमाहात्म्य (Dvāravatī Tīrtha Māhātmya: Merit of Viṣṇu’s Abiding Sacred Ford)
ਵਿਆਸ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ‘ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ’; ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲਕਸ਼ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੇ ਢੰਗ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਪਵਾਸ/ਅਨਾਸ਼ਨ, ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਕੇਸ਼ਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਜਲ-ਤ੍ਰਿਪਣ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ—ਇਹ ਕਰਮ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਮਾਪ ਦੇ ਕਾਲ ਲਈ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਦੀ ਉੱਥੇ ਸਨਿੱਧਤਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਤੀਰਥ ਮੋਖਸ਼-ਕਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ, ਧਨ-ਕਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਆਮ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਤੇ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਕਸ਼ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਯੱਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਕੇਵਲ ਉਸ ਥਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਮਾਣੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੁਲਭਤਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਉਭਾਰੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 27
Govatsa-tīrtha Māhātmya and the Self-Manifolding Liṅga (गोवत्सतीर्थमाहात्म्यं)
ਸੂਤ ਜੀ ‘ਗੋਵਤਸ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅੰਬਿਕਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਗੋਵਤਸ (ਵੱਛੜੇ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਬਲਾਹਕ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਵੱਛੜੇ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਘਟਨਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਕੁਹੂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵ੍ਰਤ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਤੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋਵਤਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾ-ਕੂਪਕ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੁਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਚੰਡਾਲ-ਸਥਲ” ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਡਾਲਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸਥਿਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 28
लोहोयष्टिका-तीर्थमाहात्म्य (Lohayaṣṭikā Tīrtha-Māhātmya: Ritual Efficacy of Ancestral Offerings)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ–ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਨੈਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲੋਹਯਸ਼ਟਿਕਾ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ–ਤਰਪਣ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਅਤੇ ਨਭਸ੍ਯ/ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ-ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਗਯਾ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਵਰਨਦਾਨ ਵਰਗੇ ਸਹਾਇਕ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ‘ਹਰੀ ਦੇ ਹੱਥ’ (ਜਨਾਰਦਨ) ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਗਤੀਮਈ ਬਾਣੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤੱਤ ਅਤੇ ਣ-ਤ੍ਰਯ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ, ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਾਭ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦਾਤ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਈ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 29
लोहासुरविचेष्टितम् (The Deeds of Lohāsura) — Dharmāraṇya Pitṛ-Tīrtha Māhātmya
ਸੂਤ ਜੀ ਲੋਹਾਸੁਰ ਨਾਮ ਦੇ ਦੈਤ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਤਪ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ, ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਹ ਦਾ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਾ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯੁੱਧ ਛਿੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਵੀ ਹਾਰਿਆ ਜਿਹਾ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੁਦ੍ਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ‘ਵਾਕਪਾਸ਼’ (ਬਾਣੀ ਦਾ ਬੰਧਨ) ਨਾਲ ਦੈਤ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਦਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਦੇ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ-ਸੰਨਿਧੀ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਥੇ ਦੇ ਕੂਏਂ ਕੋਲ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤਿਥੀਆਂ ‘ਤੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ, ਤਰਪਣ ਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਗਯਾ/ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਵੱਧ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰ-ਗਾਥਾ ਅਤੇ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅਰਪਣ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੋਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 30
रामचरित-संक्षेपः (Condensed Rāma Narrative and the Ideal of Rāma-rājya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਣਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗਮਨ, ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਤਾੜਕਾ-ਵਧ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਉੱਧਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਮ ਦੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਧਨੁਸ਼ ਭੰਗ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਕੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹਕ ਮਾਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਵਰਾਂ ਕਾਰਨ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਵਨਵਾਸ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਭਰਤ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਪਾਦੁਕਾ-ਰਾਜ (ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਸ਼ਾਸਨ) ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਸੀਤਾ-ਹਰਨ, ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਪਤਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਦੂਤਕਾਰੀ ਸੰਕਟ-ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੇਤੁ-ਨਿਰਮਾਣ, ਲੰਕਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ, ਤਿਥੀ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਯੁੱਧ-ਚਰਨ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਨਾਲ ਵਿਜੈ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਭਾਵ, ਅਯੋਧਿਆ ਪ੍ਰਤਿਆਗਮਨ ਅਤੇ ‘ਰਾਮਰਾਜ’ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਆਦਰਸ਼—ਪ੍ਰਜਾ-ਸੁਖ, ਅਪਰਾਧ-ਰਹਿਤਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 31
Dharmāraṇya as Supreme Tīrtha: River-Māhātmya, Phalāśruti, and Rāma’s Pilgrimage Movement (धर्मारण्य-माहात्म्य-प्रकरणम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਸੀਤਾ-ਹਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨ ਦੀ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਗੰਗਾ, ਨਰਮਦਾ/ਰੇਵਾ, ਤਾਪਤੀ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗੰਡਕੀ, ਗੋਮਤੀ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਿਮਰਨ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲ-ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ-ਸਨਾਨ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ-ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ, ਨਰਕ-ਨਿਵਾਰਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਰਣਯ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ, ਮਹਾਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਾਮੀ, ਯਤੀ, ਸਿੱਧ ਆਦਿ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੀਤਾ, ਭਰਾਵਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ, ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਕਰ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਜਾ ਕੇ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੂਤ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ—ਇਥੋਂ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 32
Dharmāraṇya-adhidevatā’s Lament and Śrī Rāma’s Restoration of the Vedic Settlement (Satya-Mandira)
ਅਧਿਆਇ ਵਿਆਸ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਦੂਤ ਇਕ ਇਕੱਲੀ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਪਰ ਦੁਖੀ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਤਿਆਗੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਰਮ, ਨਿੱਤ, ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਕ, ਜਗਤ-ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਸੰਹਾਰਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਅਸੁਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਕਾ ਸੁੰਨ ਪਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਭੱਜ ਗਏ, ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਰਘਿਕਾ-ਸਨਾਨ, ਖੇਡ, ਫੁੱਲ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਕੰਡੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਰਾਮ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਮੁੜ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਬਹੁਤ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਵੈਸ਼੍ਯ ਸਮਾਜ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਭੱਟਾਰਿਕਾ—ਸਥਾਨਕ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ—ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਸਤ੍ਯ-ਮੰਦਿਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਨਗਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਦ੍ਯ ਸਮੇਤ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸੇਵਕ ਭੇਜਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਲਈ ਦੰਡ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਸਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੱਭ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਪ੍ਰ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਦ੍ਯ-ਅਰਘ੍ਯ-ਆਸਨ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ, ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ, ਵਸਤ੍ਰ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਤੇ ਬਹੁਤ ਗਊਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 33
जीर्णोद्धार-दानधर्मः | Jīrṇoddhāra and the Ethics of Dāna (Qualified Giving)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜੀਰਨੋੱਧਾਰ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀਰਨੋੱਧਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ‘ਪਾਤ੍ਰ’ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ‘ਅਪਾਤ੍ਰ’ ਨੂੰ ਨਹੀਂ—ਪਾਤ੍ਰ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਦਾਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਾਹਕ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਪਾਤ੍ਰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਢੇਲੇ ਵਾਂਗ ਨਾਸਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਕ੍ਰਿਆ-ਸਾਮਰਥ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਦਿ ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਫਲ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਯਮਿਤ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਰਾਜਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਆਸਰਾ ਖਤਰਨਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜੀਰਨੋੱਧਾਰ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਭਾ-ਗ੍ਰਿਹ, ਨਿਵਾਸ, ਭੰਡਾਰ; ਧਨ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਯੀਵਿਦਿਆ’ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਚਾਮਰ, ਖੜਗ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ, ਕੁਲਦੇਵਤਾ-ਪੂਜਾ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਅਰਪਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ (ਤਲਾਬ, ਕੂਏਂ, ਖਾਈਆਂ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਰਾਜਾਜ्ञਾ ਮਿਟਾਉਣ ਉੱਤੇ ਰੋਕ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Adhyaya 34
Rāma-śāsana on Dharmāraṇya: Protection of Land Grants and the Dharma of Endowments (रामशासन-भूमिदानधर्मः)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ-ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ‘ਸ਼ਾਸਨ’ (ਰਾਜਕੀ ਹੁਕਮ/ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ) ਕੀ ਹੈ? ਵਿਆਸ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਇੱਕ ਯੋਗਿਨੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਦਿਰਘਕਾਲੀ ਟਿਕਾਉ ਲਈ ਤਾਮ੍ਰਫਲਕ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਸਥਿਰ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਵਤਾਰ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੀਤ ਅਭਿਲੇਖੀ-ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਵਰਗੀ ਹੈ—ਭੂਮੀਦਾਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਹੜਪਣ ਵਾਲਿਆਂ/ਅਨੁਮੋਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ। ਭੂਮੀ-ਚੋਰੀ ਦੇ ਨਰਕ-ਫਲ, ਨੀਚ ਜਨਮ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਦਾਨ ਦਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਭੂਮੀ ਦੀ ਅਹਸਤਾਂਤਰਣੀਯਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ—ਇਹ ਆਚਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਮ-ਨਾਮ ਜਪ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਭਗਤੀ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਸਨ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਦਿਰਘਕਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 35
धर्मारण्ये रामयज्ञः, सीतापुरस्थापनं च (Rāma’s Sacrifice in Dharmāraṇya and the Founding of Sītāpura)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ-ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ, ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ, ਕਾਸ਼ੀ, ਗੰਗਾ, ਹਰિક્ષੇਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਮੁੜ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਦਾਨ, ਨਿਯਮ, ਸਨਾਨ, ਤਪ, ਧਿਆਨ, ਯਜ੍ਞ, ਹੋਮ ਜਾਂ ਜਪ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਗੁਣਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ-ਨਿਵਾਸੀ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਬਣਨ। ਫਿਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਲੇਖਿਤ ਅਠਾਰਾਂ ਯਾਜ੍ਞਿਕ ਬੁਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ-ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਯਜ੍ਞ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਬਸਤੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਦੇ ਕੇ ‘ਸੀਤਾਪੁਰ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਤੇ ਸੁਮੰਗਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ-ਮੰਗਲ ਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਸਨਦ ਵਾਂਗ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ—ਕਈ ਪਿੰਡ ਬਣਾਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਹਾਇਕ ਜਨਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਕਪੜੇ, ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬਾ ਆਦਿ ਦਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨਿੰਦਣੀਯ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਮਰਾਜ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 36
Adhyāya 36: Hanumān’s Guardianship, Kali-yuga Portents, and the Contest over Śāsana (Rāma’s Ordinance)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਰਤਦਾਰ ਸੰਵਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਅਟੱਲ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਸਨ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੋਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਕਲੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੱਕ ਕੇਵਲ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਹੀ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀਰਾਮ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਆਗਿਆ ਅਧੀਨ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬਣੇ ਰਹੇ; ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਸਮੂਹਕ ਖੁਸ਼ੀ, ਨਿੱਤ ਰਿਗ-ਯਜੁਸ-ਸਾਮ-ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਪਾਠ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਕਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਆਸ ਕਲੀਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੇ ਲੱਛਣ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਝੂਠ ਦਾ ਵਾਧਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਘਟਣਾ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਣਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਪਤਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਾਨ੍ਯਕੁਬ੍ਜ ਦੇ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਆਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਸੂਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੈਨ-ਮੁਖੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਆਹੀ ਗਠਜੋੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਧੱਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਲ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ-ਸ਼ਾਸਕ ਕੁਮਾਰਪਾਲ ਨਾਲ ਅਹਿੰਸਾ ਬਨਾਮ ਵੈਦਿਕ ਯਜਨ-ਹਿੰਸਾ ਉੱਤੇ ਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਹਿੰਸਾ ਜੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਯਜਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਕੁਮਾਰਪਾਲ ਰਾਮ/ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸਮੁਦਾਇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ/ਸੇਤੁਬੰਧ ਵੱਲ ਨਿਯਮਬੱਧ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਪੁਰਾਣੀ ਧਰਮ-ਸਥਿਤੀ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਕਰੁਣਾ, ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਦਾਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 37
Hanumān’s Epiphany, Authentication Tokens, and the Protection of Brāhmaṇas in Dharmāraṇya (अञ्जनीसूनोः स्वरूपदर्शनम् अभिज्ञानपुटिकाप्रदानं च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਵਨਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਮ-ਭਗਤੀ, ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗੋ–ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨੀਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੋ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ—(1) ਲੰਕਾ-ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ, (2) ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਪੀ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿੱਖਦਾ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮੱਧਸਥ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਅਚੰਭਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਫਲ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਭੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਉਹ ‘ਅਭਿਜ਼੍ਞਾਨ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ/ਕੇਸ ਲੈ ਕੇ ਦੋ ਪੂਟਿਕਾਵਾਂ ਸੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੂਟਿਕਾ ਰਾਮ-ਭਗਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਵਰਦਾਇਕ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਦੰਡ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਫੌਜ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੇਯ, ਵਪਾਰੀ ਕਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਸਮ ਵਾਯੂ-ਵੇਗ ਨਾਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਵਜੋਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਰਖਯੋਗ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ।
Adhyaya 38
Rājā Kumarapālakaḥ—Vipra-saṃvādaḥ, Agni-upadravaḥ, Rāma-nāma-prāyaścittaṃ ca (King Kumarapālaka’s dialogue with Brahmins, the fire-crisis, and expiation through Rāma’s Name)
ਵਿਆਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਜੇ-ਧਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਲ ਹੱਥੀਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜ-ਦੁਆਰ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਕੁਮਾਰਪਾਲਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਜਿਨ/ਅਰਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ, ਜੀਵ-ਦਇਆ, ਯੋਗ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਗੁਰੂ-ਵੰਦਨਾ, ਨਿਰੰਤਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਪੰਚੂਸ਼ਣ ਵਰਤ ਆਦਿ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਨੀਤੀ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਸਹਜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਪ੍ਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ-ਸਹਾਇਤਾ) ਦੇਣੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਦੰਡ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਥੈਲੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਭੰਡਾਰ, ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਾਅ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ‘ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਨਮਾਨ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅੱਗ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੇਵਾ ਤੇ ਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਮਹਾਪਾਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੱਗ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਿਦਵਾਨ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਵਿਉਂਤ, ਸਮੁਦਾਇਕ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ, ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ-ਦਾਨ ਆਦਿ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ ਸਥਿਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਾਮਨਾਮ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Adhyaya 39
Cāturvidya–Traividya Organization, Gotra–Pravara Mapping, and Dharmāraṇya Settlement Register (अध्याय ३९)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼-ਰੂਪ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਸਮੁਦਾਇ ਸੰਹਿਤਾ, ਪਦ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਘਨ-ਪਾਠ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਰੀਤ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਦਿ ਦੇਵ ਉਥੇ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਧੁਨੀ-ਪਰਿਵੇਸ਼, ਆਚਾਰ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਵਰਗੀ ਧਰਮ-ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਦੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਆਰਥਿਕ-ਕਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਚਾਤੁਰਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਹੱਦਾਂ, ਆਪਸੀ ਵਿਆਹ-ਨਿਸ਼ੇਧ, ਅਤੇ ਕੁਲ-ਵੰਡ ਦਾ ਔਪਚਾਰਿਕ ਨਿਯਮ; ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਿਯੰਤਰਕ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਾਜੇਸ਼’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਜਿਸਟਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 55 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਹਰ ਪਿੰਡ ਲਈ ਗੋਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਵਰ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ‘ਗੋਤ੍ਰ-ਦੇਵੀ’ (ਵੰਸ਼-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ) ਦੀ ਪਛਾਣ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਗੋਤ੍ਰ, ਕੁਲ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਥਾਂ-ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਵਰ ਆਦਿ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦਲੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰ ਅਤੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਯੁਗ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਫਲ ਮੰਨ ਕੇ ਵੀ, ਇਸ ਰਜਿਸਟਰ ਨੂੰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਲਈ ਸੰਦਰਭ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 40
Dharmāraṇya: Community Dharma, Adjudication Norms, and Phalaśruti
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮੋਹੇਰਕਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਧੜੇਬੰਦੀ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤ੍ਰੈਵਿਦਿਆ ਵਿਦਵਾਨ ਕਿਵੇਂ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੁਦਾਇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਯਜ੍ਞ, ਸਮਾਰਤ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਯੁਕਤ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਡਵ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਸਥਾਨ-ਆਚਾਰ ਤੇ ਕੁਲ-ਆਚਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸਮੁਦਾਇ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਰਾਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ (ਹੱਥ-ਮੁਦਰਾ) ਦਾ ਆਦਰ, ਸਦਾਚਾਰ-ਭੰਗ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦੰਡ, ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦਾ ਸਮੁਦਾਇ ਵੱਲੋਂ ਪਰਿਹਾਰ। ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਭੇਟਾਂ (ਛੱਠੇ ਦਿਨ ਆਦਿ), ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ (ਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਭਾਗ) ਦੀ ਵੰਡ, ਕੁਲਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਸ਼, ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖਤਾ—ਪੱਖਪਾਤ, ਰਿਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਅਨਿਆਈ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਕੜੀ ਨਿੰਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਆਚਰਨ ਦੇ ਘਟਣ ਅਤੇ ਧੜੇਬੰਦੀ ਦੇ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਗੋਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਵਰ ਅਤੇ ਅਵਤੰਕ ਵਰਗੇ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਿਆਂ-ਰੱਖਿਅਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਸੇਵਾ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨੁਕਸਾਨ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮਾਚਰਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਕਥਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਸਨਮਾਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਪਾਠ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਆਦਰਯੋਗ ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
FAQs about Dharmaranya Mahatmya
Dharmāraṇya is portrayed as a concentrated tīrtha-zone where divine beings continually 'serve' the place, making it inherently merit-generating and spiritually protective for residents and pilgrims.
The text highlights enduring salvific outcomes for beings who die there, and emphasizes śrāddha/pinda-style offerings as mechanisms for uplifting multiple ancestral generations and extended lineages.
The section foregrounds aetiological questioning about how Dharmāraṇya became established among the gods, why it is tīrtha-like on earth, and how large communities of brāhmaṇas were instituted there.