Adhyaya 20

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवतीर्थमनुत्तमम् । यत्रासौ शंकरो देवः पुनर्जन्मधरोऽभवत्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹੀ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 2

कीलितो देवदेवेशः शंकरश्च त्रिलोचनः । गिरिजया महाभाग पातितो भूमिमंडले

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਗਿਰਿਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 3

छलितो मुह्यमानस्तु दिवारात्रिं न वेत्ति च । पुंस्त्रीनपुंसकाश्चैव जडीभूतस्त्रिलोचनः

ਛਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮੋਹਿਤ, ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਭੇਦ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਹੋਇਆ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਪੁਰਖ-ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।

Verse 4

कल्पांतमिव संजातं तदा तस्मिंश्च कीलिते । पार्वत्या सहसा तस्य कृत कीलनकं तदा

ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਯੁਗਾਂਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਿਆ; ਫਿਰ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ‘ਕੀਲਨ’ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं वचनं यत्त्वयोदितम् । यो गुरुः सर्वदेवानां योगिनां चैव सर्वदा

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਤੁਲ ਹਨ—ਜੋ ਸਦਾ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ (ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕੇ)।

Verse 6

पार्वत्या कीलितः कस्मा न्नष्टवृत्तिः शिवः कथम् । कारणं कथ्यतां तत्र परं कौतूहलं हि मे

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਜਕੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਧਾਰਣ ਚੇਤਨਾ ਕਿਵੇਂ ਗੁਆ ਬੈਠੇ? ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸੋ; ਮੇਰਾ ਕੌਤੂਹਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।

Verse 7

व्यास उवाच । मन्त्रौघा विविधा राजञ्छंकरेण प्रकाशिताः । पार्वत्यग्रे महाराज अथर्वणोपवेदजाः

ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਥਰਵਣ ਉਪਵੇਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 9

बीजान्युद्धृत्य वै ताभ्यो माला चैकवृता कृता । शंभुना कथिता चैव पार्वत्यग्रे नृपोत्तम

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਕੱਢ ਕੇ ਇਕ-ਧਾਗੇ ਵਾਲੀ ਮਾਲਾ (ਮੰਤਰ-ਸੂਤਰ) ਬਣਾਈ ਗਈ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਸਿਖਾਈ।

Verse 10

तैश्चैव अष्टा भवति मंत्रोद्धारः कृतस्तु सा । साधयेत्सा महादुष्टा शाकिनी प्रमदानघे

ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ (ਬੀਜਾਂ) ਨਾਲ ਅੱਠ-ਭਾਗੀ ਮੰਤ੍ਰੋੱਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਰੀ, ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਟ ਸ਼ਾਕਿਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਧਣ (ਵਸ਼ ਕਰਨ) ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੀ ਸੀ।

Verse 11

श्रीपार्वत्युवाच । प्रकाशितास्त्वया नाथ भेदा ह्येते षडेव हि । षड्विधाः शक्तयो नाथ अगम्यायोगमालिनीः । षड्विधोक्तं त्वयैकेन कूटात्कृतं वदस्व माम्

ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਾਥ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਭੇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਛੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਛੇਵਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਇਹ ‘ਕੂਟ’ (ਗੁਪਤ ਗੁੱਛਿਆਂ/ਰਚਨਾਵਾਂ) ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 12

श्रीमहादेव उवाच । अप्रकाशो महादेवि देवासुरैस्तु मानवैः

ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਸੌਖੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 13

पार्वत्युवाच । नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज । जटिलेश नमस्तुभ्यं नीलकण्ठ नमोस्तुते

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ। ਹੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਈਸ਼, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਨੀਲਕੰਠ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 14

कृपासिंधो नमस्तुभ्यं नमस्ते कालरूपिणे । एतैश्च बहुभिर्वाक्यैः कोमलैः करुणानिधिम्

ਹੇ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਸਿੰਧੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੋਮਲ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 15

तोषयित्वाद्रितनया दण्डवत्प्रणिपत्य च । जग्राह पादयुगलं तां प्रोवाच दयापरः

ਅਦ੍ਰੀ-ਤਨਯਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। ਤਦ ਦਇਆ-ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 16

किमर्थं स्तूयसे भद्रे याच्यतां मनसीप्सितम्

ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਉਹੀ ਵਰ ਮੰਗ।

Verse 17

पार्वत्युवाच । समाहारं च सध्यानं कथयस्व सविस्तरम् । असंदेहमशेषं च यद्यहं वल्लभा तव

ਪਾਰਵਤੀ ਬੋਲੀ: ਸਮਾਹਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਓ।

Verse 19

मायाबीजं तु सर्वेषां कूटानां हि वरानने । सर्वेषां मध्यमो वर्णो बिंदुना दादिशोभितः

ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਸਭ ਕੂਟਾਂ ਲਈ ‘ਮਾਇਆ-ਬੀਜ’ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਦੇ ਲਈ ਮੱਧਲਾ ਅੱਖਰ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

वह्निबीजं सवातं च कूर्मबीजसमन्वितम् । आदित्यप्रभवं बीजं शक्तिबीजोद्भवं सदा

ਅਗਨਿ-ਬੀਜ, ਵਾਯੁ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਸਮੇਤ, ਕੂರ್ಮ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬੀਜ ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀ-ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

एतत्कूटं चाद्यबीजं द्वितीयं च विभोर्मतम् । तृतीयं चाग्निबीजं तु संयुक्तं बिंदुनेंदुना

ਇਹ ਕੂਟ ਪਹਿਲਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਵਿਭੂ (ਪ੍ਰਭੂ) ਦਾ ਮਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਅਗਨਿ-ਬੀਜ ਹੈ, ਜੋ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 22

चतुर्थं युक्तं शेषेण ब्रह्मबीजमृषिस्तथा । पंचमं कालबीजं च षष्ठं पार्थिव बीजकम्

ਚੌਥਾ ਅੰਗ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ; ਬ੍ਰਹ્મ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪੰਜਵਾਂ ਕਾਲ-ਬੀਜ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਪਾਰਥਿਵ, ਧਰਤੀ-ਬੀਜ ਹੈ।

Verse 23

सप्तमे चाष्टमे बाह्यं नृसिंहेन समन्वितम् । नवमे द्वितीयमेकं च दशमे चाष्टकूटकम्

ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਨਰਸਿੰਹ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਕਰਕੇ। ਨੌਵੇਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਤੱਤ ਕੇਵਲ ਇਕੱਲਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਕੂਟਕ, ਅੱਠ-ਗੁੱਥੀ ਕੋਡਿਤ ਸਮੂਹ ਹੈ।

Verse 24

विपरीतं तयोर्बीजं रुद्राक्षे वर चारिणि । चतुर्दशे चतुर्थ्यर्थं पृथ्वीबीजेन संयुतम्

ਹੇ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਤਪਸਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਚੌਦਵੇਂ ਅੰਗ ਵਿੱਚ, ਚੌਥੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਲਈ, ਉਹ ਧਰਤੀ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 25

कूटाः शेषाक्षराः केचिद्रक्षिता मेनकात्मजे । सा पपात यदोर्व्यां हि शिवपत्नी तदा नृप

ਹੇ ਮੇਨਕਾ ਦੀ ਧੀ, ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰ ‘ਕੂਟ’ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੀ।

Verse 26

रामेणाश्वासिता तत्र प्रहसंस्त्रिपुरांतकः । भद्रे यस्मात्त्वया पन्नं जंवशक्तिर्भविष्यति

ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ (ਸ਼ਿਵ) ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਾ: “ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਲਈ ‘ਜੰਵ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ।”

Verse 27

मारणे मोहने वश्ये आकर्षणे च क्षोभणे । यंयं कामयते नूनं ततत्सिद्धिर्भविष्यति

ਮਾਰਣ, ਮੋਹਣ, ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਖ਼ਲਲ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਕੇ ਚਾਹੇ, ਉਹੋ ਉਹੀ ਸਿੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 28

इति श्रुत्वा तदा देवी दुष्टचित्ता शुचिस्मिता । कूटशेषास्ततो वीराः प्रोक्तास्तस्यै तु शंभु ना

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵੀ—ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੀ ਪਰ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ—ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕੂਟ’ ਦੇ ਬਾਕੀ ਗੁਪਤ ਭਾਗ ਵੀ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੇ।

Verse 29

उवाच च कृपासिंधुः साधयस्व यथाविधि । कैलासात्तु हरस्तत्र धर्मारण्यं गतो भृशम्

ਫਿਰ ਕਰੁਣਾ-ਸਿੰਧੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਧ।” ਤਦ ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਗਿਆ।

Verse 30

ज्ञात्वा देवी ययौ तत्र यत्रासौ वृषभध्वजः । तत्क्षणात्पतितो भूमौ धर्मारण्ये नृपोत्तम

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਉੱਥੇ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਸੀ। ਉਸੇ ਪਲ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਨ।

Verse 31

मुंडमाला च कौपीनं कपालं ब्रह्मणस्तु वै

ਅਤੇ (ਉੱਥੇ) ਮੁੰਡਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਕੌਪੀਨ (ਲੰਗੋਟ) ਅਤੇ ਕਪਾਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਸੀ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ।

Verse 32

गता गणाश्च सर्वत्र भूतप्रेता दिशो दश । विसंज्ञं च स्वमात्मानं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः

ਜਦ ਗਣ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਿਖਰ ਗਏ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 33

स्वेदजास्तु समुत्पन्ना गणाः कूटादयस्तथा । पंचकूटान्समुत्पाद्य तस्मात्तदाधमूलिने

ਸਵੇਦ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਗਣ—ਕੂਟ ਆਦਿ—ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਪੰਜ ‘ਕੂਟ’ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਮੂਲ ਤੇ ਆਦਿ-ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 34

साधकास्ते महाराज जपहोमपरायणाः । प्रेतासनास्तु ते सर्वे कालकूटोपरि स्थिताः

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਸਾਧਕ ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸਨ ਲਾ ਕੇ ਕਾਲਕੂਟ ਦੇ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਸਨ।

Verse 35

कथयंति स्वमात्मानं येन मोक्षः पिनाकिनः । ततः कष्टसमाविष्टा गौरी वह्निभयातुरा

ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮੋਖਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਗੌਰੀ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਈ।

Verse 36

सभाजितः शिवस्तैश्च गौरी ह्रीणा त्वधोमुखी । तपस्तेपे च तत्रस्था शंकरादेशकारिणी

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਖ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੀ—ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਦੀ ਰਹੀ।

Verse 37

पंचाग्निसेवनं कृत्वा धूम्रपानमधोमुखी । कूटाक्षरैः स्तुतस्तैस्तु तोषितो वृषभध्वजः

ਪੰਜ ਅਗਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਵ੍ਰਤ ਕਰ ਕੇ, ਅਧੋਮੁਖ ਹੋ ਧੂੰਆ ਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਕੂਟ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਹਨਾਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 38

धराक्षेत्रमिदं राजन्पापघ्नं सर्वकामदम् । देवमज्जनकं शुभ्रं स्थानकेऽस्मिन्विराजते

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਧਰਾਖੇਤਰ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ‘ਦੇਵ-ਮੱਜਨ’—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ-ਤੀਰਥ—ਵਿਰਾਜਦਾ ਹੈ।

Verse 39

आश्विने कृष्णपक्षे च चतुर्दश्या दिने नृप । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

पूजयित्वा च देवेशमुपोष्य च विधानतः । शाकिनी डाकिनी चैव वेतालाः पितरो ग्रहाः

ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਣ ਨਾਲ—ਸ਼ਾਕਿਨੀਆਂ, ਡਾਕਿਨੀਆਂ, ਵੇਤਾਲ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ) ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।

Verse 41

ग्रहा धिष्ण्या न पीड्यंते सत्यंसत्यं वरानने । सांगं रुद्रजपं तत्र कृत्वा पापैः प्रमुच्यते

ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਿਸ਼ਣ੍ਯ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ—ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ। ਉੱਥੇ ਸਾਂਗ (ਅੰਗ-ਸਹਿਤ) ਰੁਦ੍ਰ-ਜਪ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

नश्यंति त्रिविधा रोगाः सत्यंसत्यं च भूपते । एतत्सर्वं मया ख्यातं देवमज्जनकं शृणु

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਦੇਵ-ਮੱਜਾਨਕ (ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ/ਤੀਰਥ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ।

Verse 43

अश्वमेधसहस्रैस्तु कृतैस्तु भूरिदक्षिणैः । तत्फलं समवाप्नोति श्रोता श्रावयिता नरः

ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ, ਬਹੁਤ ਦੱਖਿਣਾ ਸਮੇਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਜੋ ਫਲ ਹਨ, ਉਹੀ ਫਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनो धनमाप्नुयात् । आयुरारोग्यमैश्वर्यं लभते नात्र संशयः

ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਰਧਨ ਧਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਯੁ, ਅਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 45

मनोवाक्कायजनितं पातकं त्रिविधं च यत् । तत्सर्वं नाशमायाति स्मरणात्कीर्तनान्नृप

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪਾਪ—ਉਹ ਸਭ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

धन्यं यशस्यमायुष्यं सुखसंतानदायकम् । माहात्म्यं शृणुयाद्वत्स सर्वसौख्यान्वितो भवेत्

ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਧੰਨ ਹੈ, ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਸੰਤਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਤਸ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् । सर्वयज्ञैश्च यत्पुण्यं जायते श्रवणान्नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ, ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।