Adhyaya 15

Verse 1

व्यास उवाच । न पश्यंति तदा शीर्षं ब्रह्माद्यास्तु सुरास्तदा । किं कुर्म इति हेत्युक्त्वा ज्ञानिनस्ते व्यचिन्तयन्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਦਿਸਿਆ ਨਹੀਂ। ‘ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਦੇਵ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 2

उवाच विश्वकर्माणं तदा ब्रह्मा सुरान्वितः

ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विश्वकर्मस्त्वमेवासि कार्यकर्ता सदा विभो । शीघ्रमेव कुरु त्वं वै वक्त्रं सांद्रं च धन्विनः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ! ਤੂੰ ਹੀ ਸਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾਰ ਹੈਂ। ਇਸ ਧਨੁਧਾਰੀ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਘਣਾ ਮੁਖ (ਸਿਰ) ਰਚ ਦੇ।

Verse 4

यज्ञकार्यं निवृत्याशु वदंति विविधाः सुराः

ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਕਾਰਜ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲ ਕਹੇ।

Verse 5

यज्ञभागविहीनं मां किं पुनर्वच्मि ते ऽग्रतः । यज्ञभागमहं देव लभेयैवं सुरैः सह

‘ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਹੇ ਦੇਵ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।’

Verse 6

ब्रह्मोवाच । दास्यामि सर्वयज्ञेषु विभागं सुरवर्द्धके । सोमे त्वं प्रथमं वीर पूज्यसे श्रुतिकोविदैः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ-ਵਰਧਕ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਭਾਗ ਦਿਆਂਗਾ। ਹੇ ਸੋਮ, ਹੇ ਵੀਰ! ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇਂਗਾ।

Verse 7

तद्विष्णोश्च शिरस्तावत्संधत्स्वामरवर्द्धक । विश्वकर्माब्रवीद्देवानानयध्वं शिरस्त्विति

ਫਿਰ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ-ਵਰਧਕ! ਉਸ ਸਿਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧੜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦੇ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਸਿਰ ਲਿਆਓ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ।”

Verse 8

तन्नास्तीति सुराः सर्वे वदंति नृपसत्तम । मध्याह्ने तु समुद्भूते रथस्थो दिवि चांशुमान्

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੱਧਾਹਨ ਉਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਥ-ਸਥਿਤ ਕਿਰਣਮਾਨ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 9

दृष्टं तदा सुरैः सर्वै रथादश्वमथानयन् । छित्त्वा शीर्षं महीपाल कबंधाद्वाजिनो हरेः

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਹ ਦੇਖ ਲਿਆ; ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਘੋੜਾ ਲਿਆਏ। ਹੇ ਮਹੀਪਾਲ! ਹਰੀ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਕੱਟ ਕੇ (ਉਹ) ਲੈ ਗਏ।

Verse 10

कबंधे योजयामास विश्वकर्मातिचातुरः । दृष्ट्वा तं देवदेवेशं सुराः स्तुतिमकुर्वत

ਅਤਿ ਚਤੁਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤ ਗਾਏ।

Verse 11

देवा ऊचुः । नमस्तेऽस्तु जगद्बीज नमस्ते कमलापते । नमस्तेऽस्तु सुरेशान नमस्ते कमलेक्षण

ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਗਤ ਦੇ ਬੀਜ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੁਰੇਸ਼ਾਨ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 12

त्वं स्थितिः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं सताम् । त्वं हंता सर्वदुष्टानां हयग्रीव नमोऽस्तु ते

ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈਂ—ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 13

त्वमोंकारो वषट्कारः स्वाहा स्वधा चतुर्विधा । आद्यस्त्वं च सुरेशान त्वमेव शरणं सदा

ਤੂੰ ਹੀ ਓਂਕਾਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸ੍ਵਾਹਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪ ਹੈਂ। ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ, ਸੁਰੇਸ਼ਾਨ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਦਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ।

Verse 14

यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा द्रव्यं होता हुतस्तथा । त्वदर्थं हूयते देव त्वमेव शरणं सखा

ਤੂੰ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹੈਂ, ਯਜ੍ਞਪਤੀ ਹੈਂ, ਯਜਮਾਨ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਹੋਤਾ ਅਤੇ ਹਵਿ ਵੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਲਈ ਆਹੁਤੀ ਡਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਸਖਾ, ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ।

Verse 15

कालः करालरूपस्त्वं त्वं वार्क्कः शीतदीधितिः । त्वमग्निर्वरुणश्चैव त्वं च कालक्षयंकरः

ਤੂੰ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈਂ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ; ਤੂੰ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈਂ, ਸ਼ੀਤਲ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੀ ਜੋਤਿ। ਤੂੰ ਹੀ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।

Verse 16

गुणत्रयं त्वमेवेह गुणहीनस्त्वमेव हि । गुणानामालयस्त्वं च गोप्ता सर्वेषु जंतुषु

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਹੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣ—ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਹੈ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈਂ। ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਲਯ ਵੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 17

स्त्रीपुंसोश्च द्विधा त्वं च पशुपक्ष्यादिमानवैः । चतुर्विधं कुलं त्वं हि चतुराशीतिलक्षणः

ਤੂੰ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈਂ। ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਦੀ ਚੌਗੁਣੀ ਰਚਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈਂ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ-ਰੂਪ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 18

दिनांतश्चैव पक्षांतो मासांतो हायनं युगम् । कल्पांतश्च महांतश्च कालांतस्त्वं च वै हरे

ਹੇ ਹਰੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਦਿਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈਂ, ਪੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈਂ, ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈਂ; ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਘੜੀ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ, ਮਹਾਨ ਚਕ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ, ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੈਂ।

Verse 19

एवंविधैर्महादिव्यैः स्तूयमानः सुरैर्नृप । संतुष्टः प्राह सर्वेषां देवानां पुरतः प्रभुः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾ-ਦਿਵ੍ਯ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਮੱਖ ਬੈਠੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । किमर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवगणा भुवि । किमेतत्कारणं देवाः कि नु दैत्यप्रपीडिताः

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇਵ-ਗਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ? ਹੇ ਦੇਵੋ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦੈਤਾਂ (ਦਾਨਵਾਂ) ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਿਤ ਤੇ ਦਬਾਏ ਗਏ ਹੋ?”

Verse 21

देवा ऊचुः । न दैत्यस्य भयं जातं यज्ञ कर्मोत्सुका वयम् । त्वद्दर्शनपराः सर्वे पश्यामो वै दिशो दश

ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਨੂੰ ਦੈਤ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਲਈ ਅਸੀਂ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਾਂ।”

Verse 22

त्वन्मायामोहिताः सर्वे व्यग्रचित्ता भयातुराः । योगारूढस्वरूपं च दृष्टं तेऽस्माभिरुत्तमम्

ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਨੋਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ, ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹੇ। ਪਰ ਹੁਣ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਸਰਵੋਤਮ ਸਰੂਪ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 23

वम्री च नोदितास्माभिर्जागराय तवेश्वर । ततश्चापूर्वमभवच्छिरश्छिन्नं बभूव ते

ਅਤੇ, ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਾਡੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਇਕ ਚੀਂਟੀ ਨੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਜਗਾਏ ਰੱਖਿਆ। ਤਦ ਇਕ ਅਪੂਰਵ ਘਟਨਾ ਹੋਈ—ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਛਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 24

सूर्याश्वशीर्षमानीय विश्व कर्मातिचातुरः । समधत्त शिरो विष्णो हयग्रीवोऽस्यतः प्रभो

ਤਦ, ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਲਿਆ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਅਤਿ ਚਤੁਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਉਸ ਸਿਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਿਰ ਵਜੋਂ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 25

विष्णुरुवाच । तुष्टोऽहं नाकिनः सर्वे ददाम्रि वरमीप्सितम् । हयग्रीवोऽस्म्यहं जातो देवदेवो जगत्पतिः

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀਓ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹਾਂ—ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਜਗਤ ਦਾ ਪਤੀ।”

Verse 26

न रौद्रं न विरूपं च सुरैरपि च सेवितम् । जातोऽहं वरदो देवा हयाननेति तोषितः

ਮੈਂ ਨ ਰੌਦ੍ਰ ਹਾਂ, ਨ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ; ਨ ਹੀ ਐਸਾ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ। ਹੇ ਦੇਵੋ! ‘ਹਯਾਨਨ’ (ਘੋੜੇ-ਮੁਖ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 27

व्यास उवाच । कृते सत्रे ततो वेधा धीमान्सन्तुष्टचेतसा । यज्ञभागं ततो दत्त्वा वम्रीभ्यो विश्वकर्मणे

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਸਤ੍ਰ ਯਜ્ઞ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵੇਧਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਵਮਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ—ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ।

Verse 28

यज्ञांते च सुरश्रेष्ठं नमस्कृत्य दिवं ययौ । एतच्च कारणं विद्धि हयाननो यतो हरिः

ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਜਾਣੋ ਕਿ ਹਰੀ ਨੂੰ ‘ਹਯਾਨਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

युधिष्ठिर उवाच । येनाक्रांता मही सर्वा क्रमेणैकेन तत्त्वतः । विवरे विवरे रोम्णां वर्तंते च पृथक्पृथक्

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਸ ਨੇ ਇਕੋ ਕਦਮ ਨਾਲ ਤੱਤਵਤಃ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਦੇ ਹਰ-ਹਰ ਛਿਦਰ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 30

ब्रह्मांडानि सहस्राणि दृश्यंते च महाद्युते । न वेत्ति वेदो यत्पारं शीर्षघातो हि वै कथम्

ਹੇ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੇ! ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਫਿਰ ‘ਸਿਰ ਟੱਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ’ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 31

व्यास उवाच । शृणु त्वं पांडवश्रेष्ठ कथां पौराणिकीं शुभाम् । ईश्वरस्य चरित्रं हि नैव वेत्ति चराचरे

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

Verse 32

एकदा ब्रह्मसभायां गता देवाः सवासवाः । भूर्लोकाद्याश्च सर्वे हि स्थावराणि चराणि च

ਇੱਕ ਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਗਏ। ਭੂਲੋਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜੀਵ ਉੱਥੇ ਸਨ—ਅਚਲ ਵੀ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਵੀ।

Verse 33

देवा ब्रह्मर्षयः सर्वे नमस्कर्तुं पितामहम् । विष्णुरप्यागतस्तत्र सभायां मंत्रकारणात्

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਆਏ। ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਵੀ ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 34

ब्रह्मा चापि विगर्विष्ठ उवाचेदं वचस्तदा । भोभो देवाः शृणुध्वं कस्त्रयाणां कारणं महत्

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: ‘ਹੇ ਹੇ ਦੇਵੋ, ਸੁਣੋ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਣ ਕੌਣ ਹੈ?’

Verse 35

सत्यं ब्रुवंतु वै देवा ब्रह्मेशविष्णुमध्यतः । तां वाचं च समाकर्ण्य देवा विस्मयमागताः

‘ਦੇਵਤਾ ਸੱਚ ਹੀ ਬੋਲਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ।’ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।

Verse 36

ऊचुश्चैव ततो देवा न जानीमो वयं सुराः । ब्रह्मपत्नी तदोवाच विष्णुं प्रति सुरेश्वरम् । त्रयाणामपि देवानां महांतं च वदस्व मे

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁਰੋ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।” ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੌਣ ਹੈ?”

Verse 37

विष्णुरुवाच । विष्णुमायाबलेनैव मोहितं भुवनत्रयम् । ततो ब्रह्मोवाच चेदं न त्वं जानासि भो विभोः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।” ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ (ਸੱਚ) ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ?”

Verse 38

नैव मुह्यति ते मायाबलेन नैवमेव च । गर्वहिंसापरो देवो जगद्भर्ता जगत्प्रभुः

“ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੇਵ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 39

ज्येष्ठं त्वां न विदुः सर्वे विष्णुमायावृताः खिलाः । ततो ब्रह्मा स रोषेण क्रुद्धः प्रस्फुरिताननः

“ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਭ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ—ਸਰਵੋਚ—ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।” ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ।

Verse 40

उवाच वचनं कोपाद्धे विष्णो शृणु मे वचः । येन वक्त्रेण सभायां वचनं समुदीरितम्

ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਜਿਸ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਸਭਾ ਵਿਚ ਉਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ—”

Verse 41

तच्छीर्षं पततादाशु चाल्पकालेन वै पुनः । ततो हाहाकृतं सर्वं सेंद्राः सर्षिपुरोगमाः

“ਉਹ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਡਿੱਗ ਪਵੇ—ਹਾਂ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ!” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਗਣ, ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ, ਸਭ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰ ਉਠੇ।

Verse 42

ब्रह्माणं क्षमयामासुर्विष्णुं प्रति सुरोत्तमाः । विष्णुश्च तद्वचः श्रुत्वा सत्यंसत्यं भविष्यति

ਸੁਰੋਤਮਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸੱਚਮੁੱਚ।”

Verse 43

ततो विष्णुर्महातेजास्तीर्थस्योत्पादनेन च । तपस्तेपे तु वै तत्र धर्मारण्ये सुरेश्वरः । अश्वशीर्ष मुखं दृष्ट्वा हयग्रीवो जनार्द्दनः

ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ—ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਵੀ—ਉੱਥੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਘੋੜੇ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਮੁਖ ਦੇਖ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 44

तपस्तेपे महाभाग विधिना सह भारत । न शक्यं केनचित्कर्त्तुमात्मनात्मैव तुष्टवान्

ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਵਾਨ ਭਾਰਤ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 45

ब्रह्मापि तपसा युक्तस्तेपे वर्षशतत्रयम् । तिष्ठन्नेव पुरो विष्णोर्विष्णुमायाविमोहितः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕੀਤਾ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਰਹਿਆ।

Verse 46

यज्ञार्थमवदत्तुष्टो देवदेवो जगत्पतिः । ब्रह्मंस्ते मुक्तताद्यास्ति मम मायाप्यदुःसहा

ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅਰਥ ਅਰਪਿਤ ਭੇਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਵੀ ਅਸਹਿ ਹੈ।”

Verse 47

ततो लब्धवरो ब्रह्मा हृष्टचित्तो जनार्द्दनः । उवाच मधुरां वाचं सर्वेषां हितकारणात्

ਤਦ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 48

अत्राभवन्महाक्षेत्रं पुण्यं पापप्रणाशनम् । विधिविष्णुमयं चैतद्भवत्वेतन्न संशयः

“ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਪੁਣ੍ਯ ਖੇਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਣ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 49

तीर्थस्य महिमा राजन्हयशीर्षस्तदा हरिः । शुभाननो हि संजातः पूर्वेणैवा ननेन तु

“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਐਸੀ ਹੈ: ਤਦ ਹਰੀ ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ) ਬਣੇ—ਸ਼ੁਭ ਮੁਖ ਵਾਲੇ; ਪੂਰਵ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਕਰਕੇ ਵੀ।”

Verse 50

कंदर्पकोटिलावण्यो जातः कृष्णस्तदा नृप । ब्रह्मापि तपसा युक्तो दिव्यं वर्षशतत्रयम्

“ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਰੋੜਾਂ ਕਾਮਦੇਵਾਂ ਦੇ ਲਾਵਣ੍ਯ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।”

Verse 51

सावित्र्या च कृतं यत्र विष्णुमाया न बाधते । मायया तु कृतं शीर्षं पंचमं शार्दुलस्य वा

ਜਿੱਥੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਪਰ ਮਾਇਆ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਰ ਰਚ ਦਿੱਤਾ—ਮਾਨੋ ਸ਼ਾਰਦੂਲ (ਬਾਘ) ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ।

Verse 52

धर्मारण्ये कृतं रम्यं हरेण च्छेदितं पुरा । तस्मै दत्त्वा वरं विष्णुर्जगामादर्शनं ततः

ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਰਚਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰੀ ਨੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 53

स्थापयित्वा विधिस्तत्र तीर्थं चैव त्रिलोचनम् । मुक्तेशं नाम देवस्य मोक्षतीर्थमरिंदम

ਫਿਰ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦਾ ਧਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮੁਕਤੇਸ਼ ਨਾਮਕ ਦੇਵ ਦਾ ਉਹ ਮੋਖਸ਼-ਤੀਰਥ ਬਣਿਆ, ਹੇ ਵੈਰੀ-ਦਮਨ!

Verse 54

गतः सोऽपि सुरश्रेष्ठः स्वस्थानं सुरसेवितम् । तत्र प्रेता दिवं यांति तर्पणेन प्रतर्पिताः

ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ ਦੇਵ-ਸੇਵਿਤ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਤਰਪਣ ਦੇ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 55

अश्वमेधफलं स्नाने पाने गोदानजं फलम् । पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा

ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਗੋ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਸਰਿਤਾਂ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 56

स्नानार्थमत्रागच्छंति देवताः पितरस्तथा । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे मुक्तेशं पूजयेत्तु यः

ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਭੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਯੋਗ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤੇਸ਼ (ਮੋਖ ਦਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਵਨਤਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 57

स्नात्वा देवसरे रम्ये नत्वा देवं जनार्द्दनम् । यः करोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਦੇਵਸਰਸ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

भुक्त्वा भोगा न्यथाकामं विष्णुलोकं स गच्छति । अपुत्रा काकवंध्या च मृतवत्सा मृतप्रजा

ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚਾਹੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ, ਬਾਂਝ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇ—ਅਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਭੀ ਇਹ ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀ ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 59

एकांबरेण सुस्नातौ पतिपत्न्यौ यथाविधि । तद्दोषं नाशयेन्नूनं प्रजाप्तिप्रतिबन्धकम्

ਇੱਕੋ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

मोक्षेश्वरप्रसादेन पुत्रपौत्रादि वर्द्धयेत् । दद्याद्वैकेन चित्तेन फलानि सत्यसंयुता

ਮੋਖਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਵੰਸ਼ ਵਧਦਾ-ਫੁਲਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਤਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਫਲਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 61

निधाय वंशपात्रेऽपि नारी दोषात्प्रमुच्यते । प्राप्नुवंति च देवाश्च अग्निष्टोमफलं नृप

ਵੰਸ਼-ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ્ઞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

वेधा हरिर्हरश्चैव तप्यंते परमं तपः । धर्मारण्ये त्रिसंध्यं च स्नात्वा देवसरस्यथ

ਵੇਧਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਹਰਿ ਅਤੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਦੇਵਸਰਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

तत्र मोक्षेश्वरः शंभुः स्थापितो वै ततः सुरैः । तत्र सांगं जपं कृत्वा न भूयः स्तनपो भवेत्

ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੋਖ਼ੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਸਹਿਤ-ਅੰਗ (ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ) ਜਪ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਫਿਰ ਦੁੱਧ-ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ—ਅਰਥਾਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 64

एवं क्षेत्रं महाराज प्रसिद्धं भुवनत्रये । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄणां श्रद्धयान्वितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ—

Verse 65

उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । देवसरो महारम्यं नानापुष्पैः समन्वितम् । श्यामं सकलकल्हारैर्विविधैर्जलजंतुभिः

ਉਹ ਸੱਤ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਸਰਸ ਮਹਾ-ਰਮਣੀਯ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਲ੍ਹਾਰ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦਾ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਜਲਚਰ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।

Verse 66

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः सेवितं सुरमानुषैः । सिद्धैर्यक्षैश्च मुनिभिः सेवितं सर्वतः शुभम्

ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਤ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲਾ। ਸਿੱਧਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸੇਵਿਤ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਯ।

Verse 67

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं तत्सरः ख्यातं तस्मि न्स्थाने द्विजोत्तम । तस्य रूपं प्रकारं च कथयस्व यथातथम्

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰੋਵਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੁਭਾਉ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 68

व्यास उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । यस्य संकीर्तनान्नूनं सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਧਰਮਪੁਤ੍ਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

अतिस्वछतरं शीतं गंगोदकसमप्रभम् । पवित्रं मधुरं स्वादु जलं तस्य नृपोत्तम

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ੀਤਲ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਸੁਆਦਲਾ ਹੈ।

Verse 70

महाविशालं गंभीरं देवखातं मनोरमम् । लहर्यादिभिर्गंभीरः फेनावर्तसमाकुलम्

ਉਹ ਮਹਾ-ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੈ, ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੋਦਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਮਨੋਹਰ ਕੁੰਡ। ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਗਹਿਰਾ, ਅਤੇ ਫੇਨ ਵਾਲੇ ਭੰਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।

Verse 71

झषमंडूककमठैर्मकरैश्च समाकुलम् । शंखशुक्त्यादि भिर्युक्तं राजहंसैः सुशोभितम्

ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਮੱਛੀਆਂ, ਮੇਡਕਾਂ, ਕੱਛੂਆਂ ਅਤੇ ਮਕਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸ਼ੰਖ, ਸੀਪੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 72

वटप्लक्षैः समायुक्तमश्वत्थाम्रैश्च वेष्टितम् । चक्रवाकसमोपतं बकसारसटिट्टिभैः

ਇਹ ਵਟ ਅਤੇ ਪਲਕਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਸ਼ਵਤਥ ਅਤੇ ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ, ਬਗਲਿਆਂ, ਸਾਰਸਾਂ ਅਤੇ ਟਿੱਟਿਭਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 73

कमनीय प्रगन्धाच्छच्छत्रपत्रैः सुशोभितम् । सेव्यमानं द्विजैः सर्वैः सारसाद्यैः सुशोभितम्

ਮਨੋਹਰ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਰਮਣੀਯ, ਇਹ ਛਤਰੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਦਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਆਦਿ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

सदेवैर्मुनिभिश्चैव विप्रैर्मत्यैश्च भूमिप । सेवितं दुःखहं चैव सर्वपापप्रणाशनम्

ਹੇ ਭੂਮਿਪਾਲ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 75

अनादिनिधनोदंतं सेवितं सिद्धमंडलैः । स्नानादिभिः सर्वदैव तत्सरो नृपसत्तम

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ, ਉਹ ਸਰੋਵਰ—ਆਦਿ ਤੋਂ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਮਰ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ—ਸਿੱਧ ਮੰਡਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਹੀ ਉਸ ਵੱਲ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

विधिना कुरुते यस्तु नीलोत्सर्गं च तत्तटे । प्रेता नैव कुले तस्य यावदिंद्राश्चतुर्दश

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਤਟ ਉੱਤੇ ‘ਨੀਲੋਤਸਰਗ’ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਤ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 77

कन्यादानं च ये कुर्युर्विधिना तत्र भूपते । ते तिष्ठन्ति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

महिषीं गृहदासीं च सुरभीं सुतसंयुताम् । हेम विद्यां तथा भूमिं रथांश्च गजवाससी

ਮਹਿਸ, ਘਰ ਦੀ ਦਾਸੀ, ਬਛੜੇ ਸਮੇਤ ਦੁੱਧਾਰੂ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ, ਸੋਨਾ, ਵਿਦਿਆ, ਧਰਤੀ (ਭੂਮੀ), ਰਥ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ—ਇਹ ਦਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 79

ददाति श्रद्धया तत्र सोऽक्षयं स्वर्गमश्नुते । देवखातस्य माहात्म्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । दीर्घमायुस्तथा सौख्यं लभते नात्र संशयः

ਜੋ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਖੰਡ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਖਾਤ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 80

यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा त्विदमद्भुतम् । कुले तस्य भवेच्छ्रेयः कल्पांतेऽपि युधिष्ठिर

ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਪੁਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਜੋ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 81

एतत्सर्वं मयाख्यातं हयग्रीवस्य कारणम् । प्रभास्तस्य तीर्थस्य सर्वपापायनुत्तये

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਣ ਸਮੇਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਵਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।