Adhyaya 31

Verse 1

श्रीराम उवाच । भगवन्यानि तीर्थानि सेवितानि त्वया विभो । एतेषां परमं तीर्थं तन्ममाचक्ष्व मानद

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੁਸੀਂ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਹੇ ਮਾਨਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

मया तु सीताहरणे निहता ब्रह्मराक्षसाः । तत्पापस्य विशुदयर्थं वद तीर्थोत्तमोत्तमम्

ਪਰ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਪਾਪ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਦੱਸੋ।

Verse 3

वसिष्ठ उवाच । गंगा च नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती । गंडकी गोमती पूर्णा एता नद्यः सुपावनाः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੰਗਾ, ਨਰਮਦਾ, ਤਾਪੀ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਗੰਡਕੀ, ਗੋਮਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਣਾ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਅਤਿ ਪਾਵਨ ਹਨ।

Verse 4

एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गंगा त्रिपथगामिनी । दहते किल्बिषं सर्वं दर्शनादेव राघव

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਰਮਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾਮਿਨੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

दृष्ट्वा जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम् । स्नात्वा जन्मसहस्रं च हंति रेवा कलौ युगे

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ, ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 6

नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटि भोजफलं लभेत

ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਦੇ ਸਾਗ, ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਹੀ ਹੋਣ; ਜੇ ਕੋਈ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 7

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

ਜੋ ਕੋਈ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰੋਂ ਵੀ “ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ” ਆਖੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

फाल्गुनांते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते । पक्षे गंगामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम्

ਫਾਲਗੁਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਹੂਂ (ਅਮਾਵਸ) ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੌਸ਼ਠਪਦ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ—ਗੰਗਾ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਅਰਪੇ।

Verse 9

कुरुते पिंडदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते । शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः

ਜੋ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁਚੀ ਮਹੀਨਾ ਆਉਣ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਪੀ (ਕੁੰਡ) ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ…

Verse 10

चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप । तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि

ਹੇ ਰਾਜਨ—ਹੇ ਰਾਮ—ਤਪਤੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਚੌਰਾਸੀ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 11

उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੱਤ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमां गतिम् । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जयेत्

ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਭ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਯੋਗ ਵੇਲੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਵੇ।

Verse 13

गच्छेत्स गरुडारूढः स्तूयमानः सुरोत्तमैः । स्नात्वा यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती

ਜੋ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

प्राचीं माधवमास्तूय स गच्छेत्परमां गतिम् । गंडकीपुण्यतीर्थे हि स्नानं यः कुरुते नरः

ਪ੍ਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੰਡਕੀ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਪੁੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत् । गोमतीजलकल्लोलैर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ

ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲਾ (ਅਰਥਾਤ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ) ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਗੋਮਤੀ ਦੇ ਜਲ-ਤਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 16

चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे मोदते चिरम् । चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपः स्पृशति यो नरः

ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਨਰ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਚਿਰਕਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਰਮਣਵਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

स तारयति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान् । द्वयोश्च संगमं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा सागरध्वनिम्

ਉਹ ਦਸ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦਸ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਪੁੰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 18

ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो गच्छेत्परां गतिम् । माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः

ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਜੋ ਨਰ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਮੱਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत् । प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਹੇ ਰਾਮ! ਜੋ ਨਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा । नैमिषारण्यवासी यो नरो देवत्वमाप्नुयात्

ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਗੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਆਦਿ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਨੂੰ। ਜੋ ਨਰ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

देवानामालयं यस्मात्तदेव भुवि दुर्लभम् । कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

ਹੇ ਰਾਮ! ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਲਯ ਹੈ, ਇਸ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੰਦਰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

हेमदानाच्च राजेंद्र न भूयः स्तनपो भवेत् । श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्प्रमुच्यते

ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ! ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਦੁੱਧ-ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸਥਲ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

सर्वदुःखविनाशे च विष्णुलोके महीयते । काश्यपीं स्पर्शयेद्यो गां मानवो भुवि राघव

ਹੇ ਰਾਘਵ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਸ਼੍ਯਪੀ ਨਾਮ ਦੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

सर्वकामदुघावासमृषिलोकं स गच्छति । उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत्

ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਧਾਮ ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਜਯਿਨੀ ਦੀ ਸ਼ਿਪ੍ਰਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 25

मोचयेद्रौरवाद्घोरात्पूर्वजांश्च सहस्रशः । सिंधुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम्

ਹੇ ਰਾਮ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸਿੰਧੁ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

सर्वपापविशुद्धात्मा कैलासे मोदते नरः । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम्

ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्लिप्यते न च स क्वचित् । अज्ञानामपि जंतूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਗਿਆਨੀ ਜੀਵ ਭੀ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਮਹਾ-ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 28

पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति । वेदवत्यां नरो यस्तु स्नाति सूर्योदये शुभे

ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਸੂਰਜੋਦਯ ਵੇਲੇ ਵੇਦਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात् । तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः

ਹੇ ਰਾਮ! ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੀਰਥ ਹਰ ਥਾਂ ਸਨਾਨ, ਪਾਨ ਅਤੇ ਅਵਗਾਹਨ (ਡੁੱਬਕੀ) ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 30

नाशयंति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया । तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते

ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਹੈ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्यदादौ संस्थापितं पुरा । अरण्यानां च सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਸਭ ਅਰਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।

Verse 32

धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः

ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः । धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने

ਧੰਨ ਹਨ, ਪੁੰਨ ਕਰਤਾਰ ਹਨ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਦੇਵ—ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ!

Verse 34

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च । परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪ, ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਚੋਰੀ ਦੇ ਕਰਤੂਤ; ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਅਨੁਚਿਤ ਸੰਬੰਧ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਅਭੱਖ੍ਯ ਦਾ ਭੱਖਣ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ…

Verse 35

अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च । भस्मीभवंति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात्

ਅਗਮ੍ਯ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੇ ਪਾਪ, ਅਤੇ ਅਸਪਰ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਆਦਿ—ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ (ਸਨਾਨ/ਡੁੱਬਕੀ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸਭ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च बालघ्नोऽनृतभाषणः । स्त्रीगोघ्नश्चैव ग्रामघ्रो धर्मारण्ये विमुच्यते

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਬਾਲ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ; ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦਾ ਘਾਤਕ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ—ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वांछितार्थप्रदं शुभम्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਪੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਵਰਗ, ਯਸ਼, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 38

कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे

ਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ। ਸਿੱਧਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਯੁਗੋਂ-ਯੁਗੋਂ।

Verse 39

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः । परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानंदकारकम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਹರ್ಷ ਉੱਠਿਆ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 40

प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाचिंततनूरुहः । गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः

ਰਾਮ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਖਿੜ ਉਠਿਆ, ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ੁਭ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।

Verse 41

यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषाः पशवस्तथा । त्रिरात्रसेवनेनैव मुच्यन्ते सर्वपातकैः

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਤੇ ਪੰਛੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਵ੍ਰਤ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

ਜਿਵੇਂ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਕਾਸ਼ੀ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਭੈਰਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਧਾਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।

Verse 43

ततो रामो महेष्वासो मुदा परमया युतः । प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतया भ्रातृभिः सह

ਤਦ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਰਾਮ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 44

अनुजग्मुस्तदा रामं हनुमांश्च कपीश्वरः । कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च मुदान्विता

ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨੁਮਾਨ—ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ—ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਕੈਕਈ ਵੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਚਲੇ।

Verse 45

लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः । शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा

ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਮਹਾਮਤੀ ਭਰਤ; ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਵੀ (ਸਭ) ਨਾਲ ਚਲੇ।

Verse 46

प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः । अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः

ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਪ੍ਰਜਾ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਨਿਕਲੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ।

Verse 47

तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते

ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਾ ਘਰੋਂ ਚਲ ਪਿਆ; ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ-ਆਚਾਰਯ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।

Verse 48

श्रीराम उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् । कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਅਤੁਲ ਅਚੰਭਾ—ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਹੜੇ ਮੂਲ ਤੋਂ? ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਹੇ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।

Verse 49

वसिष्ठ उवाच । न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् । लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਲੋਮਸ਼ ਅਤੇ ਜਾਮਬਵਾਨ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸਮੇਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 50

शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि । प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम्

ਸ਼ਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਾਪ—ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਭ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 51

श्रुत्वेति वचनं तस्य रामं ज्ञानवतां वरः । गन्तुं कृतमतिस्तीर्थं यात्राविधिमथाचरत्

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਿਯਤ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।

Verse 52

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामांडलिकैर्नृपैः । पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितश्चोत्तरां दिशम्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਹਾਂ ਮੰਡਲਿਕ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਪੁਨਸ਼ਚਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 53

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् । ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ; ਪਿੰਡੋਂ ਪਿੰਡ ਲੰਘਦਾ, ਦੇਸੋਂ ਦੇਸ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੋਂ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਗਿਆ।

Verse 54

विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः । गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः

ਤਦ ਰਾਮ, ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਰਾਜਸੀ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ, ਨਿਕਲ ਪਿਆ—ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰਥਾਂ ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 55

शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा । गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਘਵ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਿਬਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੇ ਅਨੇਕ ਦੇਸਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਗਿਆ।

Verse 56

श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च । वीजितश्च जनौघेन रामस्तत्र समभ्यगात्

ਚਿੱਟਾ ਰਾਜਛਤਰ ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਾਮਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਜਨਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਪੱਖੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਰਾਮ ਉਥੇ ਯਥਾਕਾਲ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 57

वादित्राणां स्वनैघोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः । स्तूयमानोपि सूतैश्च ययौ रामो मुदान्वितः

ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਘੋਰ ਨਾਦ ਵਿਚ, ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ, ਅਤੇ ਸੂਤ-ਭੱਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਰਾਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 58

दशमेऽहनि संप्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम् । अदूरे हि ततो रामो दृष्ट्वा मांडलिकं पुरम्

ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਪਹੁੰਚੇ; ਫਿਰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮਾਂਡਲਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧੇ।

Verse 59

तत्र स्थित्वा ससैन्यस्तु उवास निशि तां पुरीम् । श्रुत्वा तु निर्जनं क्षेत्रमुद्वसं च भयानकम्

ਉਥੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਠਹਿਰ ਕੇ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ; ਪਰ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਸੁੰਞਾ, ਨਿਰਵਾਸ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।

Verse 60

व्याघ्रसिंहाकुलं तत्र यक्षराक्षससेवितम् । श्रुत्वा जनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् । तच्छ्रुत्वा रामदेवस्तु न चिंता क्रियतामिति

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਸੱਚਾ ਜੰਗਲ ਹੈ—ਉਥੇ ਬਾਘ ਤੇ ਸਿੰਘ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਯਕ੍ਸ਼ ਤੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।”

Verse 61

तत्रस्थान्वणिजः शूरान्दक्षान्स्वव्यवसायके

ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਨੂੰ—ਵੀਰ, ਦੱਖ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ-ਕੌਸ਼ਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ—ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 62

समर्थान्हि महाकायान्महाबलपराक्रमान् । समाहूय तदा काले वाक्यमेतदथाब्रवीत्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਮਰਥ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਂ ਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 63

शिबिकां सुसुवणां मे शीघ्रं वाहयताचिरम् । यथा क्षणेन चैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम्

“ਮੇਰੀ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ, ਢੋਵੋ; ਤਾਂ ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ।”

Verse 64

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात्प्रमुच्यते । एवं ते वणिजः सर्वै रामेण प्रेरितास्तदा

“ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 65

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे ऊहुस्तच्छिबिकां तदा । क्षेत्रमध्ये यदा रामः प्रविष्टः सहसैनिकः

“ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਨੂੰ ਤਦੋਂ ਢੋਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ…

Verse 66

तद्यानस्य गतिर्मंदा संजाता किल भारत । मंदशब्दानि वाद्यानि मातंगा मंदगामिनः

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਸ ਯਾਨ ਦੀ ਚਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ; ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਰ ਧੀਮੇ ਪਏ ਅਤੇ ਮਾਤੰਗ ਹਾਥੀ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲੇ।

Verse 67

हयाश्च तादृशा जाता रामो विस्मय मागतः । गुरुं पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुंगवम्

ਘੋੜੇ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਮੰਦ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ—ਮੁਨਿਪੁੰਗਵ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 68

किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर । त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम्

(ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ:) ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਦੀ ਗਤੀ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ? ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਧਰਮਖੇਤਰ—ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ—ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ।

Verse 69

तीर्थे पुरातने राम पादचारेण गम्यते । एवं कृते ततः पश्चात्सैन्यसौख्यं भविष्यति

ਹੇ ਰਾਮ, ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੀਰਥ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਹੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 70

पादचारी ततौ रामः सैन्येन सह संयुतः । मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमभावनः

ਤਦ ਰਾਮ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਰਮ ਭਾਵਨ, ਮਧੁਵਾਸਨਕ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 72

ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे । निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीर्वै बहुशस्तथा

ਤਦੋਂ ਰਾਮ ਸੁਵਰਣਾ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹਰિક્ષੇਤਰ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਯੋਗ ਭੂਮੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ।

Verse 73

गुरुणा चोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतम् । नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्

ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਪੂਰਵਕ।

Verse 74

सैन्यसंघं समुत्तीर्य्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः । तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च

ਸੈਨਾ-ਸੰਗ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਕੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਵਿਹਰਿਆ; ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਿਆ।

Verse 75

यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः । श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः

ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਕਰਮ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਧਿਵਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 76

स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः । स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णो भयतस्तटे

ਉਸ ਨੇ ਰਾਮੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਵਾਯੁਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਸੁਵਰਣਾ ਦੇ ਭਯਤ ਨਾਮਕ ਤਟ ਉੱਤੇ।

Verse 77

कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामो दशरथात्मजः । कृत्वा सर्वविधिं चैव सभायां समुपाविशत्

ਇਉਂ ਕਰ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 78

तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनंदनः । ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः

ਉਹ ਰਾਤ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ ਰਾਮ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੁੱਤਾ। ਫਿਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੋਣ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮ—

Verse 79

जागृतस्तु तदा काल एकाकी धर्मवत्सलः । अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन्रामो नारीविरोदनम्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਾਗਦਾ, ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਓਸੇ ਪਲ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਵਿਲਾਪ-ਧੁਨੀ ਸੁਣੀ।

Verse 80

निशायां करुणैर्वाक्यै रुदंतीं कुररीमिव । चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसंभ्रमात्

ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।

Verse 81

दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रंदन्तीं करुणैः स्वरैः । पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ

ਬਹੁਤ ਵਿਹਵਲ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕਰੁਣ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਂਦੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਰਾਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੁਖੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 82

दूता ऊचुः । कासि त्वं सुभगे नारि देवी वा दानवी नु किम् । केन वा त्रासितासि त्वं मुष्टं केन धनं तव

ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ ਨਾਰੀ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵੀ ਹੈਂ ਜਾਂ ਦਾਨਵੀ? ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਡਰਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਧਨ ਕਿਸ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੁੱਟ ਲਿਆ?”

Verse 83

विकला दारुणाञ्छब्दानुद्गिरंती मुहुर्मुहुः । कथयस्व यथातथ्यं रामो राजाभिपृच्छति

“ਤੂੰ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਵਾਰੰਵਾਰ ਕਰੜੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਕੱਢਦੀ ਹੈਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੱਸ—ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 84

तयोक्तं स्वामिनं दूताः प्रेषयध्वं ममांतिकम् । यथाहं मानसं दुःखं शांत्यै तस्मै निवेदये

ਉਸ ਨੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ ਸਕੇ।”

Verse 85

तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुवन्

“ਠੀਕ ਹੈ,” ਕਹਿ ਕੇ ਦੂਤ ਫਿਰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।