Adhyaya 8

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । धर्मारण्यकथां पुण्यां श्रुत्वा तृप्तिर्न मे विभो । यदायदा कथयसि तदा प्रोत्सहते मनः । अतः परं किमभवत्परं कौतूहलं हि मे

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ! ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਦੋਂ-ਤਦੋਂ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਹੋਰ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ।

Verse 2

व्यास उवाच । शृणु पार्थ महापुण्यां कथां स्कंदपुराणजाम् । स्थाणुनोक्तां च स्कंदाय धर्मारण्योद्भवां शुभाम्

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਾਰਥ! ਸੁਣ, ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਕਥਾ। ਇਹ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਕਹੀ ਸੀ।

Verse 3

सर्वतीर्थस्य फलदां सर्वोपद्रवनाशिनीम् । कैलासशिखरासीनं देवदेवं जगद्गुरुम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम्

ਉਹ ਕਥਾ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦਸ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 4

कपालखटवांगकरं नागयज्ञोपवीतिनम् । गणैः परिवृतं तत्र सुरासुरनमस्कृतम्

ਉਹ ਕਪਾਲ ਅਤੇ ਖਟਵਾਂਗ ਦੰਡ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ, ਨਾਗ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 5

नानारूपगुणैर्गीतं नारदप्रमुखैर्युतम् । गंधर्वैश्चाप्सरोभिश्च सेवितं तमुमापतिम् । तत्रस्थं च महादेवं प्रणिपत्याब्रवीत्सुतः

ਉਮਾ-ਪਤੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਤੁਤਿਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਕੀਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਵਰਤਮਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 6

स्कंद उवाच । स्वामिन्निंद्रादयो देवा ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः । तव द्वारे समायातान्त्वद्दर्शनैकलालसाः । किमाज्ञापयसे देव करवाणि तवाग्रतः

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਵਾਮੀ! ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਭ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਦਰ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਕੀ ਆਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕਰਾਂ?

Verse 7

व्यास उवाच । स्कंदस्य वचनं श्रुत्वा आसनादुत्थितो हरः । वृषभं न समारूढो गंतुकामोऽभवत्तदा

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਕੰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਉਹ ਤਦੋਂ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 8

गतुकामं शिवं दृष्ट्वा स्कंदो वाक्यमथाब्रवीत्

ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਕੰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 9

स्कंद उवाच । किं कार्यं देव देवानां यत्त्वमाहूयसे त्वरम् । वृषं त्यक्त्वा कृपासिंधो कृपास्ति यदि मे वद

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਹੈ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇ ਕਰੁਣਾ-ਸਿੰਧੂ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।

Verse 10

देवदानव युद्धं वा किं कार्यं वा महत्तरम्

ਕੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ?

Verse 11

शिव उवाच । शृणुष्वैकाग्रमनसा येनाहं व्यग्रचेतसः । अस्ति स्थानं महापुण्यं धर्म्मारण्यं च भूतले

ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਉਤਸੁਕ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਹੈ।

Verse 12

तत्रापि गंतुकामोऽहं देवैः सह षडाननः

ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਹੇ ਛੇ-ਮੁਖੀ (ਸ਼ਡਾਨਨ)!

Verse 13

स्कंद उवाच । तत्र गत्वा महादेव किं करिष्यसि सांप्रतम् । तन्मे ब्रूहि जगन्नाथ कृत्यं सर्वमशेषतः

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰੋਗੇ? ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ, ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਰਤੱਬ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।

Verse 14

शिव उवाच । श्रूयतां वचनं पुत्र मनसोल्हादकारणम् । आदितः सर्व्ववृत्तानां सृष्टि स्थितिकरं महत्

ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 15

परंतु प्रलये जाते सर्वतस्तमसा वृतम् । आसीदेकं तदा ब्रह्म निर्गुणं बीजमव्ययम्

ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਸੇ ਅੰਧਕਾਰ ਛਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ—ਨਿਰਗੁਣ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬੀਜ, ਅਵ੍ਯਯ।

Verse 16

निर्मितं वै गुणैरादौ मह द्द्रव्यं प्रचक्ष्यते

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਤ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

महाकल्पे च संप्राप्ते चराचरे क्षयं गते । जलरूपी जगन्नाथो रममाणस्तु लीलया

ਅਤੇ ਜਦ ਮਹਾਕਲਪ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਜਲ-ਰੂਪ ਜਗੰਨਾਥ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 18

चिरकाले गते सोपि पृथिव्यादिसुतत्त्वकैः । वृक्षमुत्पादयामासायुतशाखामनोरमम्

ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸ ਨੇ ਭੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮਨੋਹਰ ਰੁੱਖ ਉਪਜਾਇਆ।

Verse 19

फलैर्विशालैराकीर्णं स्कंधकांडादिशोभितम् । फलौघाढ्यो जटायुक्तो न्यग्रो धो विटपो महान्

ਉਹ ਵੱਡੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਣੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੋਭਿਤ; ਫਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਧਨੀ, ਲਟਕਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ (ਬਰਗਦ) ਰੁੱਖ ਸੀ।

Verse 20

बालभावं ततः कृत्वा वासुदेवो जनार्द्दनः । शेतेऽसौ वटपत्रेषु विश्वं निर्मातुमुत्सुकः

ਫਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਬਾਲਕ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਬਰਗਦ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕੀਤਾ।

Verse 21

सनाभिकमले विष्णो र्जातो ब्रह्मा हि लोककृत् । सर्वं जलमयं पश्यन्नानाकारमरूपकम्

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਚੌਫੇਰ ਤੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਲ-ਮਯ ਹੀ ਵੇਖਿਆ—ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ।

Verse 22

तं दृष्ट्वा सहसोद्वेगाद्ब्रह्मा लोकपितामहः । इदमाह तदा पुत्र किं करो मीति निश्चितम्

ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਚਾਨਕ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਾਂ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 23

खे जजान ततो वाणी देवात्सा चाशरीरिणी । तपस्तप विधे धातर्यथा मे दर्शनं भवेत्

ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਵਤਾਈ, ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਉੱਠੀ: “ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਤਪ ਕਰ; ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।”

Verse 24

तच्छ्रुत्वा वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रातप्यत तपो घोरं परमं दुष्करं महत्

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਘੋਰ ਤਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਪਰਮ, ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ।

Verse 25

प्रहसन्स तदा बालरूपेण कमलापतिः । उवाच मधुरां वाचं कृपालुर्बाल लीलया

ਤਦ ਕਮਲਾਪਤੀ (ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ) ਬਾਲਕ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲੇ; ਬਾਲ-ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਕਰੁਣਾਮਈ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 26

श्रीविष्णुरुवाच । पुत्र त्वं विधिना चाद्य कुरु ब्रह्मांडगोलके । पातालं भूतलं चैव सिंधुसागरकाननम्

ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਗੋਲਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਤਾਲ, ਭੂਤਲ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਵਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਚ।”

Verse 27

वृक्षाश्च गिरयो द्विपदाः पशवस्तथा । पक्षिणश्चैव गंधर्वाः सिद्धा यक्षाश्च राक्षसाः

“ਵ੍ਰਿੱਖ ਅਤੇ ਪਹਾੜ, ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ; ਅਤੇ ਪੰਛੀ—ਨਾਲ ਹੀ ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਚ।”

Verse 28

श्वापदाद्याश्च ये जीवाश्चतुराशीतियोनयः । उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव जरायुजास्तथांडजाः

“ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ—ਚੌਰਾਸੀ ਯੋਨੀਆਂ: ਉਦਭਿਜ (ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰਿਤ), ਸਵੇਦਜ (ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ), ਜਰਾਯੁਜ (ਗਰਭ ਤੋਂ) ਅਤੇ ਅੰਡਜ (ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ) ਰਚ।”

Verse 29

एकविंशतिलक्षाणि एकैकस्य च योनयः । कुरु त्वं सकलं चाशु इत्युक्त्वांतरधीयत । ब्रह्मणा निर्मितं सर्वं ब्रह्मांडं च यथोदितम्

“ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਲਈ ਇਕੀ ਲੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਰੰਤ ਰਚ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਯਥਾ ਕਥਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 30

यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः । स्थाणुः सुरगुरुर्भानुः प्रचेताः परमेष्ठिनः

ਉਸੇ (ਕੌਸਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ) ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਜਨਮੇ—ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਜੋ ਸਥਾਣੁ, ਸੁਰਗੁਰੂ, ਭਾਨੁ, ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 31

यथा दक्षो दक्षपुत्रा स्तथा सप्तर्षयश्च ये । ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः

ਜਿਵੇਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਬਣੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਇਕੀਸ ਅਧਿਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ-ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਚਲਾਇਆ।

Verse 32

पुरुषश्चाप्रमेयश्च एवं वंश्यर्षयो विदुः । विश्वेदेवास्तथादित्या वसव श्चाश्विनावपि

ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਉਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਤੱਤ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਿਨ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ।

Verse 33

यक्षाः पिशाचाः साध्याश्च पितरो गुह्यकास्तथा । ततः प्रसूता विद्वांसो ह्यष्टौ ब्रह्मर्षयोऽमलाः

ਯਕ੍ਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸਾਧ੍ਯ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਵੀ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੋਂ ਅੱਠ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਿਸ਼ੀ—ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਦਰਸ਼ੀ—ਜਨਮੇ।

Verse 34

राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणैः । द्यौरापः पृथिवी वायुरंतरिक्षं दिशस्तथा

ਅਨੇਕ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁਦਿਤ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ ਦ੍ਯੌ (ਆਕਾਸ਼-ਲੋਕ), ਆਪ (ਜਲ), ਪૃਥਿਵੀ (ਧਰਤੀ), ਵਾਯੁ, ਅੰਤਰਿਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ।

Verse 35

संवत्सरार्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् । कलाकाष्ठामुहूर्तादि निमे षादि लवास्तथा

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਵਤਸਰ (ਵਰ੍ਹਾ), ਰਿਤੂ (ਮੌਸਮ), ਮਾਸ, ਪੱਖ ਅਤੇ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਮਾਪਾਂ—ਕਲਾ, ਕਾਸ਼੍ਠਾ, ਮੁਹੂਰਤ ਆਦਿ—ਨਿਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਲਵ ਤੱਕ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 36

ग्रहचक्रं सनक्षत्रं युगा मन्वन्तरादयः । यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम्

ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਯੁਗ, ਮਨਵੰਤਰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਤੇ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 37

यदिदं दृश्यते चक्रं किंचि त्स्थावरजंगमम् । पुनः संक्षिप्यते पुत्र जगत्प्राप्ते युगक्षये

ਇਹ ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਘੁੰਮਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਚਲ ਜਾਂ ਚਲ ਹੈ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਮੁੜ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

यथर्तावृतुलिंगानि नामरूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा वत्स युगादिकम्

ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਉਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਵਤਸ, ਯੁਗ ਆਦਿਕ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 39

शिव उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । ब्रह्मणश्च तथा पुत्र वंशस्यैवानुकीर्तनम्

ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਨੁਕੀਰਤਨ ਵੀ।

Verse 40

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः । मरीचिरत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਛੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ: ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ।

Verse 41

मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपाच्चरमाः प्रजाः । प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश

ਮਰੀਚਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਸੀ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ—ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਤੇਰਾਂ ਮਹਾਭਾਗ ਧੀਆਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ।

Verse 42

अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा । क्रोधा प्रोवा वसिष्ठा च विनता कपिला तथा

ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਨੁ, ਕਾਲਾ, ਦਨਾਯੁ ਅਤੇ ਸਿੰਹਿਕਾ; ਤਥਾ ਕ੍ਰੋਧਾ, ਪ੍ਰੋਵਾ, ਵਸਿਸ਼ਠਾ, ਵਿਨਤਾ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ—ਇਹ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 43

कण्डूश्चैव सुनेत्रा च कश्यपाय ददौ तदा । अदित्यां द्वादशादित्याः संजाता हि शुभाननाः

ਅਤੇ ਕਣ੍ਡੂ ਤੇ ਸੁਨੇਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਸ਼ੁਭ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ।

Verse 44

सूर्याद्वै धर्मराड् जज्ञे ते नेदं निर्मितं पुरा । धर्मेण निर्मितं दृष्ट्वा धर्मारण्यमनुत्तमम् । धर्मारण्यमिति प्रोक्तं यन्मया स्कन्द पुण्यदम्

ਸੂਰ੍ਯ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰ੍ਮਰਾਟ ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਇਸ ਅਨੁੱਤਮ ਅਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ’ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ, ਹੇ ਸਕੰਦ, ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਪੁਣ੍ਯ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 45

स्कन्द उवाच । धर्मारण्यस्य चाख्यानं परमं पावनं तथा । श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं कथयस्व महेश्वर

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਉਹ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਸੁਣਾਓ।”

Verse 46

ईश्वर उवाच । इन्द्राद्याः सकला देवा अन्वयुर्ब्रह्मणा सह । अहं वै तत्र यास्यामि क्षेत्रं पापनिषूदनम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ। ਮੈਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

स्कन्द उवाच । अहमप्यागमिष्यामि तं द्रष्टुं शशिशे खर

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ—ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ—ਆਵਾਂਗਾ।

Verse 48

सूत उवाच । ततः स्कन्दस्तथा रुद्रः सूर्यश्चैवानिलोऽनलः । सिद्धाश्चैव सगन्धर्वास्तथैवाप्सरसः शुभाः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਸਕੰਦ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਸੂਰਯ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਯੁ ਤੇ ਅਗਨੀ; ਸਿੱਧ ਗਣ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ (ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ)।

Verse 49

पिशाचा गुह्यकाः सर्व इन्द्रो वरुण एव च । नागाः सर्वाः समाजग्मुः शुक्रो वाचस्पतिस्तथा

ਸਾਰੇ ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵੀ। ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ—ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।

Verse 50

ग्रहाः सर्वे सनक्षत्रा वसवोऽष्टौ ध्रुवा दयः । अंतरिक्षचराः सर्वे ये चान्ये नगवासिनः

ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਏ; ਅੱਠ ਵਸੁ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਗਣ ਵੀ। ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਭ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, (ਉੱਥੇ) ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 51

ब्रह्मादयः सुराः सर्वे वैकुण्ठं परया मुदा । मन्त्रणार्थं तदा ब्रह्मा विष्णवेऽमितते जसे

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਗਏ। ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 52

गत्वा तस्मिंश्च वैकुण्ठे ब्रह्मा लोकपितामहः । ध्यात्वा मुहूर्तमाचष्ट विष्णुं प्रति सुहर्षितः

ਉਸ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 53

ब्रह्मोवाच । कृष्ण कृष्ण महाबाहो कृपालो परमेश्वर । स्रष्टा त्वं चैव हर्ता त्वं त्वमेव जगतः पिता

ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੋਲੇ: “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਤੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈਂ।”

Verse 54

नमस्ते विष्णवे सौम्य नमस्ते गरुडध्वज । नमस्ते कम लाकांत नमस्तेब्रह्मरूपिणे

ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਕਮਲਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੇ ਕਾਂਤ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 55

नमस्ते मत्स्यरूपाय विश्वरूपाय वै नमः । नमस्ते दैत्यनाशाय भक्तानामभयाय च

ਮਤਸ੍ਯ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਵਿਸ਼੍ਵ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਭੀ ਨਮਸਕਾਰ। ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 56

कंसघ्नाय नमस्तेस्तु बलदैत्यजिते नमः । ब्रह्मणैवं स्तुतश्चासीत्प्रत्यक्षोऽसौ जनार्द्दनः

ਹੇ ਕংস-ਵਧਕ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਬਲ ਦੈਤ੍ਯ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ! ਤੈਨੂੰ ਨਮੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 57

पीतांबरो घनश्यामो नागारिकृतवाहनः । चतुर्भुजो महा तेजाः शंखचक्रगदाधरः

ਉਹ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਘਨ-ਸ਼ਿਆਮ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ; ਨਾਗ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 58

स्तूयमानः सुरैः सर्वैः स देवोऽमितविक्रमः । विद्याधरैस्तथा नागैः स्तूयमानश्च सर्वशः

ਉਹ ਅਮਿਤ ਵਿਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ—ਹਰ ਪਾਸੇ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਤੁਤ।

Verse 59

उत्तस्थौ स तदा देवो भास्करामितदीप्तिमान् । कोटिरत्नप्रभाभास्वन्मुकुटादिविभूषितः

ਤਦ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਅਣਗਿਣਤ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਕਰੋੜਾਂ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਮੁਕੁਟ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।