Adhyaya 6

Verse 1

व्यास उवाच । उपकाराय साधूनां गृहस्थाश्रमवासिनाम् । यथा च क्रियते धर्मो यथावत्कथयामि ते

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਧੂ-ਜਨਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ, ਧਰਮ ਜਿਵੇਂ ਯਥਾਵਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 2

वत्स गार्हस्थ्यमास्थाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवांछितान्

ਹੇ ਵਤਸ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਾਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । क्रिमिकीटपतंगाश्च वयांसि पितरोऽसुराः

ਪਿਤਰ, ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤਾ, ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ; ਕਿਰਮਿ-ਕੀਟ, ਪਤੰਗੇ, ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ—ਸਭ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 4

गृहस्थमुपजीवंति ततस्तृप्तिं प्रयांति च । मुखं वास्य निरीक्षंते अपो नो दास्यतीति च

ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਸਦਾ ਮੁਖ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਕੀ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?’

Verse 5

सर्वस्याधारभूता ये वत्स धेनुस्त्रयीमयी । अस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता

ਹੇ ਵਤਸ, ਇਹ ਧੇਨੁ—ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪਾ—ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 6

ऋक्पृष्ठासौ यजुःसंध्या सामकुक्षिपयोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा

ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਸੰਧਿਆ-ਸੰਧਿ ਯਜੁਰਵੇਦ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਉਦਰ ਅਤੇ ਥਣ ਸਾਮਵੇਦ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੰਗ ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਤ (ਯਜ੍ਞ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ) ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰੋਮ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸੁਕਤ-ਸਤੁਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ।

Verse 7

शांति पुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । उपजीव्यमाना जगतां पदक्रमजटाघनैः

ਇਸ ਦਾ ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹਨ; ਇਹ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਘਣੇ ਜਟਾਘਨ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ।

Verse 8

स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक । हन्तकारस्तथै वान्यस्तस्याः स्तनचतुष्टयम्

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਥਣ ਹਨ—‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰ, ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰ, ‘ਵਸ਼ਟ’ ਦਾ ਉਚਾਰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਹੰਤਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਥਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 9

स्वाहाकारस्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेश्वराः

ਦੇਵਤਾ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਵਾਲੇ ਥਣ ਤੋਂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਰ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਮਯ ਥਣ ਤੋਂ; ਅਤੇ ਮੁਨੀ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਵਾਲੇ ਥਣ ਤੋਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ-ਗਣ ਅਤੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 10

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबंति सततं स्तनम् । एवमध्यापयेदेव वेदानां प्रत्यहं त्रयीम्

ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ‘ਹੰਤਾ’ ਨਾਮਕ ਥਣ ਤੋਂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰੈਈ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 11

तेषामुच्छेदकर्त्ता यः पुरुषोऽनंतपापकृत् । स तमस्यंधतामिस्रे नरके हि निमज्जति

ਜੋ ਪੁਰਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਧਕਾਰ ਉੱਤੇ ਅੰਧਕਾਰ।

Verse 12

यस्त्वेनां मानवो धेनुं स्वर्वत्सैरमरादिभिः । पूजयत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਧੇਨੂ ਦੀ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਸੁਰਗਿਕ ਵੱਛੇ ਅਤੇ ਅਮਰ ਆਦਿ ਦੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਹ ਸਵਰਗ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

तस्मात्पुत्र मनुष्येण देवर्षि पितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਸਹਿ-ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।

Verse 14

तस्मात्स्नातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम् । यज्ञस्यांते तथैवाद्भिः काले कुर्यात्समाहितः

ਇਸ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਤੇ ਯਜ್ಞ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 15

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोग्नेस्तर्पणं कुर्याद्द्याच्चापि बलींस्तथा

ਸੁਚਿੱਤ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲੀ-ਭੇਟਾਂ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 16

नक्तंचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेत्तद्वद्दक्षिणाभिमुखस्ततः

ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਲੀ ਛੱਡੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਭੇਟ ਰੱਖੇ।

Verse 17

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा समाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवार्पण सत्क्रियाम्

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ; ਫਿਰ ਜਲ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 18

स्थानेषु निक्षिपेत्प्राज्ञो नाम्ना तूदिश्य देवताः । एवं बलिं गृहे दत्त्वा गृहे गृहपतिः शुचिः

ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਸੱਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

आचम्य च ततः कुर्यात्प्राज्ञो द्वारावलोकनम् । मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्षेतातिथिं ततः

ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰੇ। ਮੁਹੂਰਤ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿਤਨਾ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਅਤਿਥੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੇ।

Verse 20

अतिथिं तत्र संप्राप्तमर्घ्यपाद्योदकेन च । बुभुक्षुमागतं श्रांतं याचमानमकिंचनम्

ਉੱਥੇ ਜੇ ਅਤਿਥੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਭੁੱਖਾ, ਥੱਕਿਆ, ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰਧਨ—ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਜਲ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 21

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं संपूज्य शक्तितो बुधैः । न पृछेत्तत्राचरणं स्वाध्यायं चापि पंडितः

ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਨ ਜਾਂ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 22

शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते

ਉਹ ਸੁਹਣਾ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

तस्मै दत्त्वा तु यो भुंक्ते स तु भुंक्तेऽमृतं नरः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रति निवर्तते

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਘਰੋਂ ਅਤਿਥੀ ਆਸ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇ—

Verse 24

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अपि वा शाकदानेन यद्वा तोयप्रदानतः । पूजयेत्तं नरः भक्त्या तेनैवातो विमुच्यते

ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੰਨ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਭਾਵੇਂ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਦਾ ਦਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੇਟ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਇਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच । विवाहा ब्राह्मदैवार्षाः प्राजापत्यासुरौ तथा । गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोष्टम उच्यते

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਵਿਆਹ ਦੇ ਰੂਪ ਬ੍ਰਾਹਮ, ਦੈਵ, ਆਰਸ਼, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਤੇ ਆਸੁਰ; ਫਿਰ ਗਾਂਧਰਵ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ—ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਪੈਸ਼ਾਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’

Verse 26

एतेषां च विधिं ब्रूहि तथा कार्यं च तत्त्वतः । गृहस्थानां तथा धर्मान्ब्रूहि मे त्वं विशेषतः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਰੀਤ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ। ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਧਰਮ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ—ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।

Verse 27

पराशर उवाच । स ब्राह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता । दीयते तत्सुतः पूयात्पुरुषानेकविंशतिम्

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਸੁਸਜਜਿਤ ਕਨਿਆ ਨੂੰ (ਵਿਆਹ ਲਈ) ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮ ਵਿਆਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਇਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।’

Verse 28

यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्जः पाति चतुर्दश । वरादादाय गोद्वन्द्वमार्षस्तज्जः पुनाति षट्

ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਿਤਵਿਜ਼ (ਯਾਜਕ) ਨੂੰ ਕਨਿਆ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜੋ ਦੈਵ ਵਿਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਸੰਤਾਨ ਚੌਦਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਗੋ-ਜੋੜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਆਰਸ਼ ਵਿਵਾਹ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਛੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 29

सहोभौ चरतां धर्मं प्राजापत्यः स ईरितः । वरवध्वोः स्वेच्छय्रा च गांधर्वोऽन्योन्यमैत्रतः । प्रसह्य कन्याहरणाद्राक्षसो निन्दितः सताम्

ਜਿਸ ਵਿਵਾਹ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ—ਵਰ ਤੇ ਵਧੂ—ਇਕੱਠੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਰ-ਵਧੂ ਦੇ ਚੋਣ ਤੋਂ ਜੋ ਗਾਂਧਰਵ ਵਿਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ। ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਰਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਿਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ।

Verse 30

छलेन कन्याहरणात्पैशाचो गर्हितोऽष्टमः । प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः

ਛਲ ਨਾਲ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਜੋ ਅੱਠਵਾਂ ਪੈਸ਼ਾਚ ਵਿਵਾਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ, ਆਸੁਰ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ—ਇਹ ਰੂਪ ਅਕਸਰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 31

अष्टमस्त्वेष पापिष्ठः पापिष्ठानां च संभवः । सवर्णया करो ग्राह्यो धार्यः क्षत्रियया शरः

ਇਹ ਅੱਠਵਾਂ (ਪੈਸ਼ਾਚ) ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਰਣ ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੰਡ ‘ਹੱਥ ਪਕੜਨਾ’ (ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ਦੰਡ ਵਜੋਂ ‘ਤੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 32

प्रतोदो वैश्यया धार्यो वासोंतः शूद्रया तथा । असवर्णा स्वेष विधिः स्मृतौ दृष्टश्च वेदने

ਵੈਸ਼ਿਆ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ਦੰਡ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤੋਦ (ਅੰਕੁਸ਼/ਚਾਬੁਕ) ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ‘ਵਾਸੋਂਤ’ ਨਾਮਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ। ਅਸਵਰਣ (ਵੱਖਰੇ ਵਰਣ) ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਜੋ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੀ ਨਿਆਂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 33

सवर्णाभिस्तु सर्वाभिः पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः । धर्म्ये विवाहे जायंते धर्म्याः पुत्राः शतायुषः

ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਣ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਫੜਨ ਦਾ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਿਕ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਯੁ ਨਾਲ ਧਨ੍ਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 34

अधर्म्याद्धर्म्मरहिता मंदभाग्यधनायुषः । कृतकालाभिगमने धर्मोयं गृहिणः परः

ਅਧਰਮੀ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਰਹਿਤ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ, ਧਨ ਅਤੇ ਆਯੁ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਵੇ।

Verse 35

स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवा भवेत् । दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम्

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਿਆਂ—ਯੋਗ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ—ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸੰਭੋਗ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਨਾਯੁਸ਼ਕ, ਆਯੁ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

श्राद्धार्हः सर्वपर्वाणि न गंतव्यानि धीमता । तत्र गछन्स्त्रियं मोहार्द्धर्मात्प्रच्यवते परात्

ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵਾਂ ਤੇ ਉਪਵਾਸ-ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਥੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਚੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः । स सदा ब्रह्मचारी हि विज्ञेयः स गृहाश्रमी

ਜੋ ਯੋਗ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ (ਪਤਨੀ ਦੇ) ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧਰਮ-ਸੰਮਤ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तत्र शस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्याविक्रयपापकृत्

ਆਰ্ষ ਵਿਵਾਹ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਗੋ-ਦਵੰਦ (ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਨਿਆ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸ਼ੁਲਕ ਲੈਣਾ ਧੀ-ਵਿਕ੍ਰਯ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

अपत्यविक्रयात्कल्पं वसेद्विट्कृमिभोजने । अतो नाण्वपि कन्याया उपजीव्यं नरैर्धनम्

ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਿਕ੍ਰਯ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਲਪ ਭਰ ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੀੜੇ ਮੈਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਧੀ ਦੇ ‘ਮੁੱਲ’ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਧਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 40

तत्र तुष्टा महालक्ष्मीर्निवसेद्दानवारिणा । वाणिज्यं नीचसेवा च वेदानध्ययनं तथा

ਉਥੇ, ਅਧਰਮ-ਜਨਿਤ ਐਸੇ ‘ਦਾਨ’ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰ, ਨੀਚਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ—ਇਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ—ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 41

कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतवः । कुर्याद्वैवाहिके चाग्नौ गृह्यकर्म्मान्वहं गृही

ਕੁਵਿਵਾਹ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਹੀਨਤਾ ਕੁਲ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਵਿਆਹਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 42

पञ्चयज्ञक्रियां चापि पक्तिं दैनंदिनीमपि । गृहस्थाश्रमिणः पञ्चसूनाकर्म दिनेदिने

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਦੈਨੰਦਿਨ ਪਕਵਾਨ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਿਨੋ-ਦਿਨ, ਆਮ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਉੱਤੇ ਪੰਜਸੂਨਾ (ਪੰਜ ਹਿੰਸਾ-ਸਮ ਬੋਝ) ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 43

कुण्डनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुम्भी तु मार्जनी । तासां च पंचसूनानां निराकरणहेतवः । क्रतवः पंच निर्द्दिष्टा गृहिश्रेयोभिवर्द्धनाः

ਕੁੰਡਨੀ, ਪੇਸ਼ਣੀ, ਚੁੱਲ੍ਹੀ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਅਤੇ ਝਾੜੂ—ਘਰ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ‘ਸੂਨਾ’ (ਅਣਜਾਣ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਥਾਨ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਪੰਜ ਨਿੱਤ ਕਰਤੱਬ-ਯਜ्ञ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਯਤਾ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 44

पठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणं च पितृक्रतुः । होमो दैवो बलिर्भौत आतिथ्यं नृक्रतुः क्रमात्

ਪਾਠ-ਅਧਿਐਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜ्ञ ਹੈ; ਤਰਪਣ ਪਿਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਤੁ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਦੇਵ-ਯਜ्ञ ਹੈ; ਭੋਜਨ-ਬਲੀ ਭੂਤ-ਯਜ्ञ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਨ੍ਰਿ/ਮਨੁੱਖ-ਯਜ्ञ ਹੈ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

Verse 45

वैश्वदेवांतरे प्राप्तः सूर्योढो वातिथिः स्मृतः । अतिथेरादितोप्येते भोज्या नात्र विचारणा

ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਸੂਰਜੋਦਯ ਵੇਲੇ—ਉਹ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤਿਥੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਭੋਜਨਯੋਗ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿਚਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।

Verse 46

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नात्यमृतं गृही । अदत्त्वान्नं च यो भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः

ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 47

वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः

ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਤੋਂ ਹੀਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ ਜਾਣੋ, ਭਾਵੇਂ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਦਵਿਜ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ।

Verse 48

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुञ्जते ये द्विजाधमाः । इह लोकेन्नहीनाः स्युः काकयोनिं व्रजंत्यथो

ਜੋ ਨੀਚ ਦਵਿਜ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰੇ ਬਿਨਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਕਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 49

वेदोक्तं विदितं कर्म्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः । यदि कुर्याद्यथाशक्ति प्राप्नुयात्सद्गतिं पराम्

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਕਤੇ ਅਤੇ ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਨਿੱਤ ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਦੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

षष्ठ्यष्टम्योर्वसेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां तथैव च क्षुरे भगे

ਛੱਠੀ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪਾਪ ਤੇਲ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਦਵੀਂ ਅਤੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਨੂੰ ਛੁਰੇ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 51

उदयन्तं न वीक्षेत नास्तं यंतं न मस्तके । न राहुणोपस्पृष्टं च नांडस्थं वीक्षयेद्रविम्

ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਗਦੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਵੱਲ ਟੱਕਰ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਨਾ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਲੇ; ਨਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਰਾਹੂ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਸਿਤ (ਗ੍ਰਹਿਣ) ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਰਵਿ ਨੂੰ ਵੇਖੇ।

Verse 52

न वीक्षेतात्मनो रूपमप्सु धावेन्न कर्दमे । न नग्नां स्त्रियमीक्षेत न नग्नो जलमाविशेत्

ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੇਖੇ; ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਦੌੜੇ ਨਾ। ਨੰਗੀ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਨੰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 53

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधु मृदं तथा । जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तथैव च

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਾਤਿ ਨਾਲ ਮਹਾਨ, ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ, ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 54

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुं जलभृतं घटम् । सिद्धान्नं दधिसिद्धार्थं गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्

ਚਲਦਿਆਂ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਦੇ ਰੁੱਖ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੈਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ, ‘ਸਿੱਧਾਨ্ন’ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਸਫੈਦ ਸਰੋਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਦਹੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ (ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ।

Verse 55

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुञ्जीत न भुञ्जीतोत्कटासने

ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸੰਗ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਖਾਏ।

Verse 56

नाशुचिं स्त्रियमीक्षेत तेज स्कामो द्विजोत्तमः । असंतर्प्य पितॄन्देवान्नाद्यादन्नं च कुत्रचित्

ਹੇ ਉੱਤਮ ਦ੍ਵਿਜ! ਜੋ ਤੇਜ (ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁਚਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 57

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । न मूत्रणं व्रजे कुर्यान्न वल्मी के न भस्मनि

ਜੋ ਲੰਮਾ ਜੀਊਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਭੋਜਨ ਹੀ ਖਾਏ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾ ਖਾਏ। ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਵਲਮੀਕ (ਚੀਂਟੀ ਦੇ ਟਿੱਬੇ) ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਰਾਖ ਉੱਤੇ ਮੂਤਰ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 58

न गत्तेंषु ससत्त्वेषु न तिष्ठन्न व्रजन्नपि । ब्राह्मणं सूर्यमग्निं च चंद्रऋक्षगुरूनपि

ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਚਲਦਿਆਂ, ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਜਾਂ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੂਰਜ, ਅਗਨੀ, ਚੰਦਰਮਾ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਕਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਧਰਮ-ਆਚਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 59

अभिपश्यन्न कुर्वीत मलमूत्रविसर्ज नम् । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्

ਇਧਰ-ਉਧਰ ਤੱਕਦਿਆਂ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਫੂੰਕ ਨਾ ਮਾਰੇ। ਨਗਨ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਪਾਏ।

Verse 60

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्तु अशुचि क्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्य योर्द्वयोः

ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਨਾ ਸੇਕੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤੂ ਸੁੱਟੇ। ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 61

न संविशेच्च संध्यायां प्रातः सायं क्वचिद्बुधः । नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत्

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਵੇਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲੇਟ ਕੇ ਨਾ ਸੁੱਤੇ। ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਂਦੀ ਗਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਤੱਕੇ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਧਨੁਸ਼ (ਇੰਦਰ ਦਾ ਚਾਪ) ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਨਾ ਦਰਸਾਵੇ।

Verse 62

नैकः सुप्यात्क्वचिच्छून्ये न शयानं प्रबोधयेत् । पंथानं नैकलो यायान्न वार्य्यंजलिना पिबेत्

ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਕਿਤੇ ਇਕੱਲਾ ਨਾ ਸੁੱਤੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਏ ਨਾ। ਰਸਤਾ ਇਕੱਲਾ ਨਾ ਤੁਰੇ, ਅਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪੀਵੇ।

Verse 63

न दिवोद्धृतसारं च भक्षयेद्दधि नो निशि । स्त्रीधर्मिणी नाभिवदेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु

ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਮੱਖਣ-ਰਹਿਤ ਦਹੀਂ ਨਾ ਖਾਏ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਹੀਂ ਸੇਵੇ। ਰਜੋਧਰਮਾ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪੇਟ ਭਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 64

तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत् । श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः

ਸੰਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਦਯ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੰਗ-ਰਲੀਆਂ ਦਾ ਆਦੀ ਨਾ ਬਣੇ; ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਨਾ ਧੋਵੇ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਕੇ, ਜੋ ਅਵਿਵੇਕੀ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 65

दातुः श्राद्धफलं नास्ति भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत् । न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि

ਜੇ ਭੇਟ ਅਨੁਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੋਗੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਹਿਨੇ ਕੱਪੜੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੁੱਤੀ ਵੀ, ਨਾ ਪਹਿਨੇ।

Verse 66

न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नासीताग्न्यादिदूषिते । आरोहणं गवां पृष्ठे प्रेतधूमं सरित्तटम्

ਟੁੱਟੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾ ਬੈਠੇ। ਗਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਪ੍ਰੇਤਕਰਮ ਦਾ ਧੂੰਆ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਟਿਕਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗੇ।

Verse 67

बालातपं दिवास्वापं त्यजेद्दीर्घं जिजीविषुः । स्नात्वा न मार्जयेद्गात्रं विसृजेन्न शिखां पथि

ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ। ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਰਗੜੇ ਨਾ, ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ/ਸ਼ਿਖਾ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਨਾ ਛੱਡੇ।

Verse 68

हस्तौ शिरो न धुनुयान्नाकर्षेदासनं पदा । करेण नो मृजेद्गात्रं स्नानवस्त्रेण वा पुनः

ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਝਟਕਣੇ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਪੈਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਘਸੀਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਨਾਨ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਰਗੜਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 69

शुनोच्छिष्टं भवेद्गात्रं पुनः स्नानेन शुध्यति । नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन

ਜੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਲਾਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਵਾਲ ਨਾ ਖਿੱਚੋ ਅਤੇ ਨਖ ਨਾ ਕਟੋ।

Verse 70

करजैः करजच्छेदं विवर्जयेच्छुभाय तु । यदायत्यां त्यजेत्तन्न कुर्यात्कर्म प्रयत्नतः

ਸ਼ੁਭਤਾ ਲਈ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਨਖ ਫਾੜ ਕੇ ਕੱਟਣਾ ਤਿਆਗੋ। ਜਿਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਛੱਡਣਾ ਪਵੇ, ਉਹ ਕਰਮ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 71

अद्वारेण न गन्तव्यं स्ववेश्मापि कदाचन । क्रीडेन्नाज्ञैः सहासीत न धर्म्मघ्नैर्न रोगिभिः

ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਹੀਂ—ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਕਦੇ ਨਾ ਜਾਓ। ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਨਾ ਕਰੋ, ਨਾਂ ਧਰਮ-ਨਾਸਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰੋ, ਨਾਂ ਹੀ ਲੰਬੇ ਰੋਗ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ (ਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਭੰਗ ਹੋਵੇ ਐਸੇ ਤੌਰ ਤੇ)।

Verse 72

न शयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुंजीत नैव च । आर्द्रपादकरास्योऽश्नन्दीर्घकालं न जीवति

ਕਿਤੇ ਵੀ ਨੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਸੋਵੋ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ (ਬਿਨਾ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਦੇ) ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਭਿੱਜੇ ਪੈਰਾਂ, ਭਿੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਭਿੱਜੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ।

Verse 73

संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत् । शयनस्थो न चाश्नीयान्न पिबेच्च जलं द्विजः

ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਭਿੱਜੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਕੇ ਨਾ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਨਾ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪੀਵੇ।

Verse 74

सोपानत्को नोपविशेन्न जलं चोत्थितः पिबेत् । सर्व्वमम्लमयं नाद्यादारोग्यस्याभिलाषुकः

ਜੁੱਤੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਜਲ ਨਹੀਂ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਆਰੋਗਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਟੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਨਾ ਖਾਏ।

Verse 75

न निरीक्षेत विण्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः । नाधितिष्ठेत्तुषांगार भस्मकेशकपालिकाः

ਵਿਣ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਭੁੱਸ, ਸੜਦੇ ਕੋਲੇ, ਰਾਖ, ਵਾਲਾਂ ਜਾਂ ਟੁੱਟੇ ਘੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 76

पतितैः सह संवासः पतनायैव जायते । दद्यादासनं मंचं न शूद्राय कदाचन

ਪਤਿਤਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਸਨ ਜਾਂ ਮੰਚ (ਖੱਟ) ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 77

ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रः शूद्रो धर्माच्च हीयते । धर्मोपदेशः शूद्राणां स्वश्रेयः प्रतिघातयेत्

ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵਿਪ੍ਰ ਹ੍ਰਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਹ੍ਰਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 78

द्विजशुश्रूषणं धर्म्मः शूद्राणां हि परो मतः । कण्डूयनं हि शिरसः पाणिभ्यां न शुभं मतम्

ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਖੁਜਲਾਉਣਾ ਅਸ਼ੁਭ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

आदिशेद्वैदिकं मंत्रं न शूद्राय कदाचन । ब्राह्मण्या दीयते विप्रः शूद्रो धर्म्माच्च हीयते

ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟੇ ਤਾਂ ਹ੍ਰਾਸ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 80

आताडनं कराभ्यां च क्रोशनं केशलुंचनम् । अशास्त्रवर्तनं भूयो लुब्धात्कृत्वा प्रतिग्रहम्

ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨਾ, ਚੀਖਣਾ, ਵਾਲ ਨੋਚਣਾ, ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਣਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੋਭੀਆਂ ਤੋਂ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ—ਇਹ ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਤੂਤਾਂ ਹਨ।

Verse 81

ब्राह्मणः स च वै याति नरकानेकविंशतिम् । अकालमेघस्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे

ਐਸਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਕੀ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬੇਮੌਸਮੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ, ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਗੱਜਣਾ, ਅਤੇ ਧੂੜ-ਵਰਖਾ ਪੈਣਾ—ਇਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।

Verse 82

महाबालध्वनौ रात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः । उल्कापाते च भूकंपे दिग्दाहे मध्यरात्रिषु

ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾ-ਗੱਜਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਨਧਿਆਇ (ਪਾਠ-ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਰੋਕ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਕਾ-ਪਾਤ, ਭੂਚਾਲ, ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਹ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ—ਵੀ ਅਨਧਿਆਇ ਹੈ।

Verse 83

मध्ययोर्वृषलोपान्ते राज्यहारे च सूतके । दशाष्टकासु भूतायां श्राद्धाहे प्रतिपद्यपि

ਸੰਧਿਕਾਲਾਂ ਵਿਚ, ਚੰਡਾਲ-ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਾਜ-ਹਾਨੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਸੂਤਕ ਅਸ਼ੌਚਤਾ ਵਿਚ; ਦਸਮੀ ਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ, ਭੂਤਾ (ਅਮੰਗਲ) ਵਰਤ ਦੇ ਦਿਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ (ਚੰਦ੍ਰ ਮਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਿਥੀ) ਨੂੰ ਭੀ—ਇਹ ਸਭ ਅਨਧਿਆਇ ਦੇ ਅਵਸਰ ਹਨ; ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 84

पूर्णिमायां तथाष्टम्यां विड्वरे राष्ट्रविप्लवे । उपाकर्मणि चोत्सर्गे कल्पादिषु युगादिषु

ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ, ਵਿਪੱਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਪਾਕਰਮ ਅਤੇ ਉਤਸਰਗ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭਾਂ ਉੱਤੇ—ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਅਵਸਰਾਂ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅਧਿਐਨ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 85

आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपि ध्वनौ । अनध्यायेषु चैतेषु चाधीयीत न वै क्वचित्

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਆਰਣ੍ਯਕ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਬਾਣਾਂ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨਧਿਆਇ ਅਵਸਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 86

भूताष्टम्योः पञ्चदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत् । अनायुष्यकरं चेह परदारोपसर्पणम् । तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्य वैरिणां चोपसेवनम्

ਭੂਤਾਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਪੰਚਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਆਯੁ-ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਭੀ।

Verse 87

पूर्वर्द्धिभिः परित्यक्तमात्मानं नावमानयेत् । सदोद्यमवतां यस्माच्छ्रियो विद्या न दुर्लभाः

ਜੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਨਾ ਕਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਸਦਾ ਉਦਯਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੁਰਲਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।

Verse 88

सत्यं ब्रूयात्प्रियं बूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मो विधीयते

ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲੋ; ਕਠੋਰ ਸੱਚ ਨਾ ਬੋਲੋ। ਮਿੱਠਾ ਝੂਠ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲੋ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 89

वाचोवेगं मनावेगं जिह्वावेगं च वर्ज येत् । गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत

ਵਾਣੀ ਦੇ ਵੇਗ, ਮਨ ਦੇ ਵੇਗ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰੋਏ ਵੀ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 90

पादधौतोदकं मूत्रमुच्छिष्टान्युदकानि च । निष्ठीवनं च श्लेष्माणं दूराद्दूरं विनिः क्षिपेत

ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਜੂਠੇ ਪਾਣੀ, ਥੂਕ ਅਤੇ ਕਫ਼—ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਦੂਰ ਹੀ ਸੁੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 91

अहर्न्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात । अद्रोहवत्या बुद्ध्या च पूर्वजन्म म्मरेद्द्विजः

ਦਿਨ ਰਾਤ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਜਪ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਅਦ੍ਰੋਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ—ਦਵਿਜ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 92

वृद्धान्प्रयत्नाद्वंदेत दद्यात्तेषां स्वमासनम । विनम्रकन्धरो भूयादनुयायात्ततश्च तान्

ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਦੇ ਦਿਓ। ਗਰਦਨ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਿਮਰ ਰਹੋ, ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੋ।

Verse 93

श्रुतिभूदेवदेवानां नृपसाधुतपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निन्दां कुर्यान्न कर्हि चित

ਵੇਦ-ਵੰਦਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਭੂਦੇਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 94

उद्धृत्य पञ्चमृत्पिंडान्स्नायात्परजलाशये । श्रद्धया पात्रमासाद्य यत्किंचिद्दीयते वसु

ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਡਲੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹੋਰ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਪੁੰਨਦਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 95

देशे काले च विधिना तदानंत्याय कल्पते । भूप्रदो मण्डलाधीशः सर्वत्र सुखितोऽन्नदः

ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਫਲ ਵਿੱਚ ਅਖੁੱਟ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅੰਨ ਦਾਨੀ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 96

तोयदाता सुरूपः स्यात्पुष्टश्चान्नप्रदो भवेत । प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदातार्यमलोक भाक्

ਜਲ ਦਾਨੀ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਨ ਦਾਨੀ ਪੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾ ਦਾਨੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਗੋਦਾਨੀ ਅਰਯਮਨ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलदः स्याच्च सुप्रजः । वेश्मदोऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चन्द्रलोकभाक्

ਸੋਨਾ ਦਾਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਿਲ ਦਾਨੀ ਸੁਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦਾਨੀ ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨੀ ਚੰਦਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 98

हयप्रदो दिव्यदेहो लक्ष्मीवान्वृषभ प्रदः । सुभार्यः शिबिकादाता सुपर्यंकप्रदोऽपि च

ਜੋ ਘੋੜਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਹ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਬੈਲ) ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਿਬਿਕਾ (ਪਾਲਕੀ) ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਰਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਪਲੰਗ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

श्रद्धया प्रतिगृह्णाति श्रद्धया यः प्रयच्छति । स्वर्गिणौ तावुभौ स्यातां पततोऽश्रद्रया त्वधः

ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ਰਧਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਪਤਨ ਹੋ ਕੇ ਅਧੋਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 100

अनृतेन क्षरेद्यज्ञस्तपो विस्मयतः क्षरेत् । क्षरेत्कीर्तिर्विनादानमायुर्विप्रापमानतः

ਅਨ੍ਰਿਤ (ਝੂਠ) ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਰਿਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ/ਵਿਸ਼ਮਯ ਨਾਲ ਤਪ ਰਿਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਰਤੀ ਰਿਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਯੁ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 101

गंधं पुष्पं कुशा गावः शाकं मांसं पयो दधि । मणिमत्स्यगहं धान्यं ग्राह्यमेतदुपस्थितम्

ਸੁਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਕੁਸ਼ਾ, ਗਾਵਾਂ, ਸ਼ਾਕ, ਮਾਂਸ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਮਣੀ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਧਾਨ੍ਯ—ਇਹ ਸਭ ਜਦੋਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਉਪਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਚਿਤ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 102

मधूदकं फलं मूलमेधांस्यभयदक्षिणा । अभ्युद्यतानि ग्राह्याणि त्वेतान्यपि निकृष्टतः

ਮਧੂ-ਉਦਕ (ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਿਆ ਜਲ), ਫਲ, ਮੂਲ, ਇੰਧਨ ਅਤੇ ‘ਅਭਯ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ’ (ਰੱਖਿਆ/ਅਸ਼ਵਾਸਨ ਰੂਪ ਦੱਖਿਣਾ)—ਇਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 103

दासनापितगोपालकुलमित्रार्द्धसीरिणः । भोज्यान्नाः शूद्रवर्गेमी तथात्मविनिवेदकः

ਦਾਸ, ਨਾਈ, ਗੋਪਾਲ, ਕੁਲ-ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਹਲ ਵਾਲੇ ਨਿਮਰ ਕਾਸਤਕਾਰ—ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵਰਗ ਦੇ ਉਹ ਜੋ ਆਤਿਥ੍ਯ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਤੇ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰੀ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 104

इत्थमाचारधर्मोयं धर्मारण्यनिवासिनाम् । श्रुतिस्मृत्युक्तधर्मोऽयं युधिष्ठिर निवेदितः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਆਚਾਰ-ਧਰਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਇਹੀ ਧਰਮ ਤੈਨੂੰ ਨਿਵੇਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।