Adhyaya 3

Verse 1

। व्यास उवाच । श्रूयतां नृपशार्दूल कथां पौराणिकीं शुभाम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣੋ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 2

एकदा धर्मराजो वै तपस्तेपे सुदुष्करम् । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैर्जलवर्षांतपादिषाट्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ - ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਰਗੇ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰੇ।

Verse 3

आदौ त्रेतायुगे राजन्वर्षाणामयुतत्रयम् । मध्येवनं तपस्यंतमशोकतरुमूलगम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 4

शुष्कस्नायुपिनद्धास्थिसंचयं निश्चलाकृतिम् । वल्मीककीटिकाकोटिशोषिताशेषशोणितम्

ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ - ਸਿਰਫ ਸੁੱਕੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢੇਰ - ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੇਅੰਤ ਸਿਉਂਕ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਖੂਨ ਚੂਸ ਲਿਆ ਸੀ।

Verse 5

निर्मांसकीकसचयं स्फटिकोपलनिश्चलम् । शंखकुदेंदुतहिनमहाशंखलसच्छ्रियम्

ਉਹ ਸਫ਼ਟਿਕ ਦੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਸੀ—ਮਾਸ ਰਹਿਤ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢੇਰ; ਪਰ ਸ਼ੰਖ, ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ, ਚੰਦਨੀ ਅਤੇ ਹਿਮ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਮਕਦਾ, ਮਹਾ-ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਜਿਹੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲਾ।

Verse 6

सत्त्वावलंबितप्राणमायुःशेषेण रक्षितम् । निश्वासोच्छ्वास पवनवृत्तिसूचितजीवितम्

ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰਲੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਸੀ; ਬਾਕੀ ਆਯੁ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਬਚੀ ਰਹੀ—ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਤਾ ਕੇਵਲ ਸਾਹ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਹੌਲੀ ਚਾਲ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

Verse 7

निमेषोन्मेषसंचारपशुनीकृतजन्तुकम् । पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्रदीपितदिङ्मुखम्

ਉਸ ਦੀ ਪਲਕ ਝਪਕਣ ਦੇ ਲਯ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਜਿਵੇਂ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੀਤਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 8

तत्तपोग्निशिखादाव चुंबितम्लानकाननम् । तच्छांत्युदसुधावर्षसंसिक्ताखिलभूरुहम

ਉਹ ਜੰਗਲ ਉਸ ਦੇ ਤਪ-ਅਗਨਿ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਚੁੰਬਨ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸੜ ਕੇ ਮੁਰਝਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ ਸਿੰਚਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 9

साक्षात्तपस्यंतमिव तपो धृत्वा नराकृतिम् । निराकृतिं निराकाशं कृत्वा भक्तिं च कांचनम्

ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਤਪਸਿਆ ਆਪ ਹੀ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਿਰਾਕਾਸ਼-ਸਮ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਗਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਛੂਹਣਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 10

कुरंगशावैर्गणशो भ्रमद्भिः परिवारितम् । निनादभीषणास्यैश्च वनजैः परिरक्षितम्

ਉਹ ਥਾਂ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 11

एतादृशं महाभीमं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । ध्यायंतं च महादेवं सर्वेषां चाभयप्रदम्

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਹਾਂ-ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਦੇਖਿਆ—ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 12

ब्रह्माद्या दैवता सर्वे कैलासं प्रति जग्मिरे । पारिजाततरुच्छायामासीनं च सहोमया

ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਕੈਲਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਆਸੀਨ ਸੀ।

Verse 13

नदिर्भृंगिर्महाकालस्तथान्ये च महागणाः । स्कन्दस्वामी च भगवान्गणपश्च तथैव च । तत्र देवाः सब्रह्माद्याः स्वस्वस्थानेषु तस्थिरे

ਉੱਥੇ ਨੰਦੀ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਗਣ ਸਨ; ਭਗਵਾਨ ਸਕੰਦਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਗਣਪ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਸਨ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । नमोस्त्वनंतरूपाय नीलश्च नमोऽस्तु ते । अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਨੀਲਕੰਠ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਅਗੋਚਰ ਹੈ—ਉਸ ਕੈਵਲ੍ਯ, ਉਸ ਅਮ੍ਰਿਤ (ਅਮਰਤਾ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 15

नांतं देवा विजानंति यस्य तस्मै नमोनमः । यं न वाचः प्रशंसंति नमस्तस्मै चिदात्मने

ਉਸ ਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਸ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਾਣੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।

Verse 16

योगिनो यं हृदः कोशे प्रणिधानेन निश्चलाः । ज्योतीरूपं प्रपश्यति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः

ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਯੋਗੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 17

कालात्पराय कालाय स्वेच्छया पुरुषाय च । गुणत्रयस्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਜੋ ਕਾਲ ਹੈ ਪਰ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੱਛਾ-ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे । तमोरूपाय रुद्राय स्थितिसर्गांतकारिणे

ਸੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਰਜੋ ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਵੇਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਤਮੋ ਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਜੋ ਸਥਿਤੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकाररूपिणे । पंचतन्मात्ररूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 20

नमो नमः स्वरूपाय पंचबुद्धींद्रियात्मने । क्षित्यादिपंचरूपाय नमस्ते विषयात्मने

ਨਮੋ ਨਮਹਿ ਉਸ ਸਰੂਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਤੱਤ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਆਤਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 21

नमो ब्रह्मांडरूपाय तदंतर्वर्तिने नमः । अर्वाचीनपराचीनविश्वरूपाय ते नमः

ਨਮਸਕਾਰ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਰੂਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨੇੜੇ ਤੇ ਦੂਰ, ਅੱਗੇ ਤੇ ਪਰੇ—ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹਿ।

Verse 22

अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः । नमस्ते भक्तकृपया स्वेच्छावि ष्कृतविग्रह

ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ—ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 23

तव निश्वसितं वेदास्तव वेदोऽखिलं जगत् । विश्वाभूतानि ते पादः शिरो द्यौः समवर्तत

ਵੇਦ ਤੇਰਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੇਰਾ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਲੋਕ ਤੇਰਾ ਸ਼ਿਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 24

नाभ्या आसीदंतरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः । चंद्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो

ਤੇਰੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇਰੇ ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਵਨਸਪਤੀ। ਚੰਦਰਮਾ ਤੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 25

त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं सर्वस्तुति स्तव्य इह त्वमेव । ईश त्वया वास्यमिदं हि सर्वं नमोऽस्तु भूयोऽपि नमो नमस्ते

ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ; ਹੇ ਦੇਵ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੀ ਸਤੁਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਈਸ਼, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ—ਨਮੋ ਨਮਸਤੇ।

Verse 26

इति स्तुत्वा महादेवं निपेतुर्दंडवत्क्षितौ । प्रत्युवाच तदा शंभुर्वरदोऽस्मि किमिच्छति

ਇਉਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋ?”

Verse 27

महादेव उवाच । कथं व्यग्राः सुराः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः । तत्समाचक्ष्व मां ब्रह्मन्भवतां दुःखकारणम्

ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਕਿਉਂ ਵਿਹਲ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹਨ? ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਤੁਹਾਡੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । नीलकंठ महादेव दुःखनाशाभयप्रद । शृणु त्वं दुःखमस्माकं भवतो यद्वदाम्यहम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨੀਲਕੰਠ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਭਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 29

धर्मराजोऽपि धर्मात्मा तपस्तेपे सुदुःसहम् । न जानेऽसौ किमिच्छति देवानां पदमुत्तमम्

ਧਰਮਰਾਜ ਵੀ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਅਤਿ ਦੁੱਧਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਉਹ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਇਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਦ।

Verse 30

तेन त्रस्तास्तत्तपसा सर्व इंद्रपुरोगमाः । भवतोंघ्रौ चिरेणैव मनस्तेन समर्पितम् । तमुत्थापय देवेश किमिच्छति स धर्मराट्

ਉਸੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਭਯ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਕੰਬ ਉਠੇ; ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਪ ਤੋਂ ਉਠਾਓ ਅਤੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਧਰਮਰਾਜ ਕੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 31

ईश्वर उवाच । भवतां नास्ति नु भयं धर्मात्सत्यं ब्रवीम्यहम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਧਰਮ ਵੱਲੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਭਯ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

Verse 32

तत उत्थाय ते सर्वे देवाः सह दिवौकसः । रुद्रं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्वा पुनःपुनः

ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 33

इन्द्रेण सहिताः सर्वे कैलात्पुनरागताः । स्वस्वस्थाने तदा शीघ्रं गताः सर्वे दिवौकसः

ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਏ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਸੀ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 34

इन्द्रोऽपि वै सुधर्मायां गतवान्प्रभुरीश्वरः । न निद्रां लब्धवांस्तत्र न सुखं न च निर्वृतिम्

ਇੰਦਰ ਵੀ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਨੀਂਦ ਮਿਲੀ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ।

Verse 35

मनसा चिंतयामास विघ्नं मे समुपस्थितम् । अवाप महतीं चितां तदा देवः शचीपतिः

ਤਦ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—“ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਘਨ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 36

मम स्थानं पराहर्तुं स्तपस्तेपे सुदुश्चरम् । सर्वान्देवान्समाहूय इदं वचनमब्रवीत्

“ਮੇਰਾ ਪਦ ਛੀਨਣ ਲਈ,” ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 37

इन्द्र उवाच । शृण्वंतु देवताः सर्वा मम दुःखस्य कारणम् । दुःखेन मम यल्लब्धं तत्किं वा प्रार्थयेद्यमः । बृहस्पतिः समालोक्य सर्वान्दे वानथाब्रवीत्

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਓ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਯਮ ਕਿਉਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ?” ਤਦ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 38

बृहस्पतिरुवाच । तपसे नास्ति सामर्थ्यं विघ्नं कर्तुं दिवौकसः । उर्वश्याद्या समाहूय संप्रेष्यंतां च तत्र वै

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਰਲੋਕ ਵਾਸਿਓ, ਐਸੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਰਵਸ਼ੀ ਆਦਿ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ।”

Verse 39

तासामाकारणार्थाय प्रतिद्वारं प्रतस्थिवान् । स गत्वा ताः समादाय सभायां शीघ्रमाययौ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਹ ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਚਲ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਇਆ।

Verse 40

आगतास्ता हरिः प्राह महत्कार्यमुपस्थितम् । गच्छन्तु त्वरिताः सर्वा धर्मारण्यं प्रति द्रुतम्

ਜਦ ਉਹ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਹਰਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੁਰੰਤ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਦੌੜ ਕੇ ਜਾਓ।”

Verse 41

यत्र वै धर्मराजोसौ तपश्चक्रे सुदुष्करम् । हास्यभावकटाक्षैश्च गीतनृत्यादिभिस्तथा

ਉੱਥੇ ਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਖੇਡ-ਭਰੀਆਂ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਤੇ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ (ਨੇੜੇ ਆਏ)।

Verse 42

तं लोभयध्वं यमिनं तपःस्थानाच्च्युतिर्भवेत् । देवस्य वचनं श्रुत्वा तथा अप्सरसां गणाः

“ਉਸ ਯਮੀ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਲੁਭਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਪ-ਆਸਨ ਤੋਂ ਡਿਗ ਪਵੇ।” ਦੇਵ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 43

मिथः संरेभिरे कर्तुं विचार्य च परस्परम् । धर्मारण्यं प्रतस्थेसावुर्वशी स्वर्वरांगना

ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਨਾ ਉਰਵਸ਼ੀ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ।

Verse 44

तुष्टुवुः पुष्पवर्षाश्च ससृजुस्तच्छिरस्यमी । ततस्तु देवैर्विप्रैश्च स्तूयमानः समंततः

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਆਦਰਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 45

निर्ययौ परमप्रीत्या वनं परमपावनम् । बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम्

ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਅਤਿ ਪਾਵਨ ਵਨ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਬੇਲ, ਅਰਕ ਤੇ ਖਦਿਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਘਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਪਿੱਥ ਤੇ ਧਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 46

न सूर्यो भाति तत्रैव महांधकार संयुतम् । निर्जनं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्

ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਕਦੇ ਨਾ ਚਮਕਦਾ; ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਸੁੰਨਸਾਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਕਈ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 47

मृगैः सिंहैर्वृतं घोरेरन्यैश्चापि वनेचरैः । पुष्पितैः पादपैः कीर्णं सुमनोहरशाद्वलम्

ਉਹ ਵਨ ਹਿਰਨਾਂ, ਸਿੰਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਵਨਚਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਟਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਘਾਹ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੀ।

Verse 48

विपुलं मधुरानादैर्नादितं विहगैस्तथा । पुंस्कोकिलनिनादाढ्यं झिल्लीकगणनादितम्

ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ; ਨਰ ਕੋਇਲਾਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਝੀਂਗਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 49

प्रवृद्धविकटैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् । वृक्षैराच्छादिततलं लक्ष्म्या परमया युतम्

ਉਹ ਉੱਚੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਸੁਖਦਾਈ ਛਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ; ਧਰਤੀ ਵੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਥਾਨ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਅਤਿ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 50

नापुष्पः पादपः कश्चिन्नाफलो नापि कंटकी । षट्पदैरप्यनाकीर्णं नास्मिन्वै काननेभवेत्

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵ੍ਰਿੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੰਟਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਕਿਤੇ ਵੀ ਐਸਾ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 51

विहंगैर्नादितं पुष्पैरलंकृतमतीव हि । सर्वर्तुकुसमैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम्

ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਕੁਸੁਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸੁਖਦਾਇਕ ਛਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 52

मारुताकलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशाखिनः । पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु विसृजंति च पादपाः

ਉੱਥੇ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਫੁੱਲ-ਭਰੇ ਟਾਹਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰੁਮ ਅਦਭੁਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਰਗਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 53

दिवस्पृशोऽथ संपुष्टाः पक्षिभिर्मधुरस्वनैः । विरेजुः पादपास्तत्र सुगन्धकुसुमैर्वृताः

ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਜਿਹੇ ਉੱਚੇ ਵ੍ਰਿੱਖ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋਏ; ਉਸ ਥਾਂ ਉਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਚਮਕਦੇ ਸਨ।

Verse 54

तिष्ठंति च प्रवालेषु पुष्पभारावनादिषु । रुवंति मधुरालापाः षट्पदा मधुलिप्सवः

ਉਹ ਕੋਮਲ ਕਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਮਧੁ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਭੌਰੇ ਮਿੱਠੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੁਣਝੁਣ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 55

तत्र प्रदेशांश्च बहूनामोदांकुरमंडितान् । लतागृह परिक्षिप्तान्मनसः प्रीतिवर्द्धनान्

ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੇਖੇ, ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰ ਛਟਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ; ਲਤਾਗ੍ਰਿਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ।

Verse 56

संपश्यंती महातेजा बभूव मुदिता तदा । परस्पराश्लिष्टशाखैः पादपैः कुसमाचितैः

ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨਾਰੀ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ; ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵ੍ਰਿਖ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁੱਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਖੜੇ ਸਨ।

Verse 57

अशोभत वनं तत्तु महेंद्रध्वजसन्निभैः । सुखशीतसुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः

ਉਹ ਵਨ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਧਵਜਾਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੇਣੂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਵਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 58

एवंगुणसमायुक्तं ददर्श सा वनं तदा । तदा सूर्योद्भवां तत्र पवित्रां परिशोभिताम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਵਨ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਥੇ ਸੂਰ੍ਯੋਦ੍ਭਵਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵੀ, ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਸੀ।

Verse 59

आश्रमप्रवरं तत्र ददर्श च मनोरमम् । पतिभिर्वालखिल्यैश्च वृतं मुनिगणा वृतम्

ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੇਖਿਆ; ਜੋ ਵੰਦਨੀਯ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਨਿਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ ਸੀ।

Verse 60

अग्न्यगारैश्च बहुभिर्वृक्षशाखावलंबितैः । धूगम्रपानकणैस्तत्र दिग्वासोयतिभिस्तथा

ਉਹ ਥਾਂ ਅਨੇਕ ਅਗਨਿਆਗਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਗਨਿ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਕਣਾਂ ਵਿਚ ਦਿਗੰਬਰ ਯਤੀ ਵੀ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।

Verse 61

पाल्या वन्या मृगास्तत्र सौम्या भूयो बभूविरे । मार्जारा मूषकैस्तत्र सर्पैश्च नकुलास्तथा

ਉਥੇ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਉਥੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਚੂਹਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਨੇਵਲੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।

Verse 62

मृगशावैस्तथा सिंहाः सत्त्वरूपा बभूविरे । परस्परं चिक्रीडुस्ते यथा चैव सहोदराः । दूराद्ददर्श च वनं तत्र देवोऽब्रवीत्तदा

ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਉਂ ਖੇਡਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਸਗੇ ਭਰਾ ਹੋਣ। ਦੂਰੋਂ ਉਸ ਵਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵ ਨੇ ਤਦ ਕਿਹਾ।

Verse 63

इन्द्र उवाच । अयं च खलु धर्मराड् तपस्तुग्रेवतिष्ठते । मम राज्याभिकांक्षोऽसावतोर्थे यत्यतामिह

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਧਰਮਰਾਟ ਭਿਆਨਕ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਅਡਿੱਗ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 64

तपोविघ्नं प्रकुर्वंतु ममाज्ञा तत्र गम्यताम् । इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा उर्वशी च तिलोत्तमा

“ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰੋ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ।” ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤਿਲੋਤਮਾ (ਤਦ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ)।

Verse 65

सुकेशी मंजुघोषा च घृताची मेनका तथा । विश्वाची चैव रंभा च प्रम्लोचा चारुभाषिणी

ਉੱਥੇ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੰਜੁਘੋਸ਼ਾ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ ਵੀ; ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ ਅਤੇ ਰੰਭਾ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 66

पूर्वचित्तिः सुरूपा च अनुम्लोचा यशस्विनी । एताश्चान्याश्च बहुशस्तत्र संस्था व्यचिंतयन्

ਪੂਰਵਚਿੱਤੀ, ਸੁਰੂਪਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਲੋਚਾ—ਯਸ਼ਸਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 67

परस्परं विलोक्यैव शंकमाना भयेन हि । यमश्चैव तथा शक्र उभौ वायतनं हि वः

ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਹੀ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਕੋਚ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ)—ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਉੱਥੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਬਣ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 68

एवं विचार्य बहुधा वर्द्धनी नाम भारत । सर्वासामप्सरसां श्रेष्ठा सर्वाभरणभूषिता

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰੱਧਨੀ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ—ਸਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਹਰ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ।

Verse 69

उवाचैवोर्वशी तत्र किं खिद्यसि शुभानने । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मायारूपबलेन च । वर्णधर्मो यथा भूयात्करिष्ये पाकशासन

ਤਦ ਉੱਥੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਧਾਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗੀ—ਹੇ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ (ਇੰਦਰ)—ਤਾਂ ਜੋ ਵਰਣਧਰਮ ਯਥਾਵਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।”

Verse 70

इन्द्र उवाच । साधुसाधु महाभागे वर्द्धनी नाम सुव्रता । शीघ्रं गच्छ स्वयं भद्रे कुरु कार्यं कृशोदरि

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ, ਮਹਾਂਭਾਗੇ! ਵ੍ਰੱਧਨੀ ਨਾਮ ਵਾਲੀ, ਸੁਵ੍ਰਤਾ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾ; ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ੋਦਰੀ, ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰ।”

Verse 71

धीराणामवने शक्ता नान्या सुभ्रु त्वया विना । वर्द्धनी च तथेत्युक्त्वा गता यत्र स धर्मराट्

“ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰੱਧਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥੇਤਿ,” ਅਤੇ ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 72

महता भूषणेनैव रूपं कृत्वा मनोरमम् । कुंकुमैः कज्जलैर्वस्त्रैर्भूषणैश्चैव भूषिता

ਮਹਾਨ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨੋਹਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕੁੰਕੁਮ, ਕੱਜਲ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ।

Verse 73

कुसुमं च तथा वस्त्रं किंकिणीकटिराजिता । झणत्कारैस्तथा कष्टैर्भूषिता च पदद्वये

ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਝਣਕਦੇ ਪਾਇਲਾਂ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਵੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ।

Verse 74

नानाभूषणभूषाढ्या नानाचंदनचर्चिता । नानाकुसुम मालाढ्या दुकूलेनावृता शुभा

ਅਨੇਕ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਜੀ, ਨਾਨਾ ਚੰਦਨ-ਲੇਪਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਮਹਿਕਦਾ; ਬਹੁਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ—ਉਹ ਸ਼ੁਭਾ ਸੁੰਦਰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਦੁਕੂਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 75

प्रगृह्य वीणां संशुद्धां करे सर्वांगसुन्दरी । नर्तनं त्रिविधं तत्र चक्रे लोकमनोरमम्

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੁਧਰੀ ਹੋਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਵੀਣਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ; ਸਰਵਾਂਗ-ਸੁੰਦਰ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸੀ।

Verse 76

तारस्वरेण मधुरैर्वंशनादेन मिश्रितम्

ਉਹ ਰਾਗ ਮਿੱਠੇ ਉੱਚੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸਰੀ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਰਸ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 77

मूर्च्छनातालसंयुक्तं तंत्रीलयसमन्वितम् । क्षणेन सहसा देवो धर्मराजो जितात्मवान् । विमनाः स तदा जातो धर्मराजो नृपात्मजः

ਮੂਰਛਨਾ ਅਤੇ ਤਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਤੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਲਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਹ ਸੰਗੀਤ—ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ—ਜਿਤਾਤਮਾ ਦੇਵ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਉਦਾਸ ਕਰ ਗਿਆ; ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਧਰਮਰਾਜ ਤਦੋਂ ਵਿਮਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 78

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यं परमं ब्रह्मञ्जातं मे ब्रह्मसत्तम । कथं ब्रह्मोपपन्नस्य तपश्छेदो बभूव ह

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਆਸ਼ਚਰਜ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਕਿਵੇਂ ਪੈ ਗਿਆ?

Verse 79

धर्मे धरा च नाकश्च धर्मे पातालमेव च । धर्मे चंद्रार्कमापश्च धर्मे च पवनोऽनलः

ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਤਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਜਲ ਵੀ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਵਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 80

धर्मे चैवाखिलं विश्वं स धर्मो व्यग्रतां कथम् । गतः स्वामिंस्तद्वैयग्र्यं तथ्यं कथय सुव्रत

ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ? ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਉਸ ਵਿਅਾਕੁਲਤਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਾਰਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 81

व्यास उवाच । पतनं साहसानां च नरकस्यैव कारणम् । योनिकुण्डमिदं सृष्टं कुंभीपाकसमं भुवि

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬੇਪਰਵਾਹ ਤੇ ਸਾਹਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਹੀ ਨਰਕ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ‘ਯੋਨੀ-ਕੁੰਡ’ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਨਰਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 82

नेत्ररज्ज्वा दृढं बद्ध्वा धर्षयंति मनस्विनः । कुचरूपैर्महादंडैस्ताड्यमानमचेतसम्

ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਸੀ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਕਠੋਰ ਜਣੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਭਾਰੀ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 83

कृत्वा वै पातयंत्याशु नरकं नृपसत्तम । मोहनं सर्वभूतानां नारी चैवं विनिर्मिता

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੋਹਨ—ਮਾਇਆ ਦਾ ਜਾਦੂ—ਬਣਾ ਕੇ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।

Verse 85

तावत्तपोभिवृद्धिस्तु तावद्दानं दया दमः । तावत्स्वाध्यायवृत्तं च तावच्छौचं धृतं व्रतम्

ਜਦ ਤੱਕ (ਵਿਵੇਕ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਤਪ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੈ; ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਦਾਨ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਦਮ ਟਿਕਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਸ਼ੌਚ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਨਿਭਾਏ ਹੋਏ ਵ੍ਰਤ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 86

यावत्त्रस्तमृगीदृष्टिं चपलां न विलोकयेत् । तावन्माता पिता तावद्धाता तावत्ससुहृज्जनः

ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹਿਰਣੀ-ਸਮ ਚਪਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾ ਪਏ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹੀ ਸੱਚੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਤੱਕ ਵਿਧਾਤਾ (ਪਰਮ ਪ੍ਰਬੰਧ) ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਦ ਤੱਕ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਜਨ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 87

तावल्लज्जा भयं तावत्स्वाचारस्तावदेव हि । ज्ञानमौदार्यमैश्वर्यं तावदेव हि भासते । यावन्मत्तांगनापाशैः पातितो नैव बन्धनैः

ਲੱਜਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਭੈ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੁਚਾਰ ਵੀ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵੀ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੱਤ (ਬੇਪਰਵਾਹ) ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਫੰਦੇ-ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬੱਝ ਨਾ ਜਾਵੇ।